Canh bạc Trung Quốc của Carney, cái nhún vai của Trump và hành trình tìm nơi để xoay trở của Canada

“We take the world as it is, not as we wish it to be.”

Thủ tướng Mark Carney

Ngày ông Mark Carney lên đường đi Trung Quốc với mục tiêu hàn gắn mối quan hệ song phương, mở rộng thị trường cho hàng hóa Canada và giảm sự phụ thuộc kinh tế kéo dài vào Hoa Kỳ, những nhà bình luận khi nói về mục tiêu và kỳ vọng của chuyến đi đều rất dè dặt và khiêm nhượng.

Họ cho rằng chuyến đi vừa mang dáng dấp của một cuộc tái ngộ, vừa giống một chuyến dò đường.

Một nhà ngoại giao châu Âu đang làm việc tại Bắc Kinh nhận xét:

“Đây là một chuyến thăm mang tính reset (tái khởi động) nhiều hơn là breakthrough (đột phá). Cánh cửa được mở lại, nhưng chưa ai bước hẳn qua.”

Nhưng khi Thủ tướng Canada bước lên máy bay rời Bắc Kinh, câu chuyện về chuyến đi hai ngày của ông đã vượt xa khuôn khổ quen thuộc của những chuyến công du thương mại và các tuyên bố chung.

Khởi đầu chỉ là nỗ lực có vẻ thuần túy nhằm mở lại thị trường cho hạt cải dầu (canola) và hải sản Canada, chuyến đi nhanh chóng biến thành một điều lớn hơn nhiều: một sự điều chỉnh vị thế của Canada giữa hai siêu cường, một bên đang được ve vãn, bên kia ngày càng khó đoán.

Hôm thứ Sáu tuần trước, Ottawa xác nhận một thỏa thuận sơ bộ nhưng đầy nhạy cảm với Bắc Kinh. Canada sẽ hạ thuế quan (tariff) đối với một số lượng giới hạn xe hơi điện sản xuất tại Trung Quốc, mở đường cho tối đa 49,000 xe nhập cảng trong năm nay. Đổi lại, Trung Quốc sẽ cắt giảm thuế đối với các mặt hàng nông sản, hải sản của Canada, bao gồm dầu canola, khô dầu canola, tôm hùm, cua và đậu Hà Lan, từ tháng Ba cho đến ít nhất hết năm 2026.

Từ những thỏa thuận kinh tế được công bố đầu chuyến đi đến cú “bẻ lái” phút chót, chuyến công du Trung Quốc của ông Carney đã trở thành phép thử lớn nhất cho chiến lược đối ngoại mà ông gọi là “thực dụng, tôn trọng và dựa trên lợi ích.” 

Một thỏa thuận không chỉ mang ý nghĩa thương mại

Tác động kinh tế trước mắt của thỏa thuận khá rõ ràng. 

“Đây là một thỏa thuận sơ bộ nhưng mang tính bước ngoặt,” ông Carney nói. “Nó cho phép nông dân và ngư dân Canada quay trở lại thị trường, đồng thời giúp chúng tôi đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế “net zero.”

Nông dân Canada giành lại quyền tiếp cận một thị trường quan trọng vào thời điểm các mức thuế của Mỹ đang giáng đòn mạnh vào những ngành phụ thuộc xuất cảng. Người tiêu dùng có thể được hưởng lợi từ các mẫu xe hơi điện rẻ hơn, góp phần thúc đẩy nỗ lực chuyển đổi sang “net zero” (phát thải ròng bằng 0) của Canada.

Nhưng ông Carney nhấn mạnh rằng thỏa thuận này không chỉ xoay quanh canola và xe điện.

Ông nói: “We take the world as it is, not as we wish it to be.” Dịch môt cách văn hoa: “Chúng ta hành xử dựa trên thực tại của thế giới, chứ không dựa trên thế giới mà chúng ta mơ ước”, coi việc xích lại gần Bắc Kinh là một phần của sự dịch chuyển rộng lớn hơn, rời xa việc mặc định đứng cùng Washington. Theo ông, Canada phải có phản ứng theo từng trường hợp cụ thể với các quốc gia “cùng chí hướng” để bảo vệ lợi ích của mình trong một trật tự toàn cầu đang phân mảnh. Ông  nhanh chóng thêm rằng “cùng chí hướng” không có nghĩa là đồng thuận về giá trị hay thể chế chính trị.

“Trên thế giới không chỉ có một siêu cường gây xáo trộn,” ông Carney nói, lời lẽ được hiểu rộng rãi là ám chỉ Hoa Kỳ. “Đó là thực tế.”

Carney đã nói với các phóng viên vào thứ Sáu rằng thế giới đã thay đổi trong những năm gần đây, và những tiến triển đạt được với Trung Quốc giúp Canada chuẩn bị tốt cho trật tự thế giới mới. Sau đó, ông viết trên một mạng xã hội rằng Canada đang điều chỉnh lại mối quan hệ với Trung Quốc “một cách chiến lược, thực tế và quyết liệt.”

Tại cuộc họp báo bế mạc ở Bắc Kinh, ông sử dụng ngôn từ mà chỉ vài năm trước đây khó có thể tưởng tượng được là từ một thủ tướng Canada. Ông mô tả Trung Quốc là đối tác thương mại “dễ dự đoán” hơn so với nước Mỹ hiện tại, đồng thời phác thảo cái mà ông gọi là học thuyết “can dự mang tính thực dụng và xây dựng”.

Thủ tướng Canada còn đi xa hơn khi công khai quay lưng với Chiến lược Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương năm 2022 của chính phủ Trudeau, vốn gọi Trung Quốc là “một cường quốc toàn cầu ngày càng gây rối”. Ông Carney nói rằng “Tôi không có mặt hồi đó. Đó không phải là quan điểm của tôi.”

Thay vào đó, ông ca ngợi Trung Quốc là một nhân tố “quan trọng” trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu và là bên ủng hộ chủ nghĩa đa phương. Tuy thế, ông vẫn cẩn thận khẳng định Canada không từ bỏ lập trường về nhân quyền và dân chủ, dẫn chứng bằng việc Canada tham gia soạn thảo tuyên bố G7 kêu gọi trả tự do cho ông trùm truyền thông Hồng Kông Jimmy Lai, đồng thời cảnh báo chống lại cái mà ông gọi là “phô trương đạo đức”.

Gần như ngay lập tức, thỏa thuận nói trên đã nhận được phản ứng từ cả ba góc của tam giác Canada – Trung Quốc – Mỹ. 

Những lời lẽ ấm áp từ Bắc Kinh và các khoảng lặng có tính toán

Các quan chức Trung Quốc hoan nghênh giọng điệu của ông Carney. Chủ tịch Tập Cận Bình mô tả cuộc gặp với ông vào tháng 11 là một “bước ngoặt” trong quan hệ song phương, và các tuyên bố chính thức nhấn mạnh nhu cầu “kéo dài danh sách hợp tác, rút ngắn danh sách bất đồng”.

Điều đáng chú ý là các bản thông cáo chính thức của Bắc Kinh không nêu chi tiết cụ thể về việc giảm thuế đối với xe hơi điện và nông sản mà Ottawa nhấn mạnh. Giới chức Canada cho rằng việc này là bình thường và khẳng định họ “hoàn toàn tin tưởng” vào các cam kết của Trung Quốc.

Thủ tướng Carney cũng xác nhận đã tái khẳng định chính sách “Một Trung Quốc” lâu nay của Canada liên quan đến Đài Loan, đồng thời thảo luận với Tập Cận Bình về vấn đề chủ quyền Bắc Cực, bao gồm Greenland và Đan Mạch. “Tôi nhận thấy nhiều điểm tương đồng trong quan điểm,” ông nói, kêu gọi tôn trọng chủ quyền trong khuôn khổ NATO — những phát biểu được xem là đối lập ngầm với các đe dọa áp thuế gần đây của ông Trump nhằm gây sức ép với Đan Mạch về Greenland.

Điều ông Carney không nói ra cũng đáng chú ý không kém. Ông không cho biết liệu cuộc xâm lược Ukraine của Nga, hay việc Trung Quốc ủng hộ nỗ lực chiến tranh của Moscow, có được đề cập sâu trong các cuộc trao đổi với Tập hay không.

Cái nhún vai của Trump và những lời cảnh báo

Tại Washington, Tổng thống Donald Trump khiến nhiều người bất ngờ khi tỏ ra hoan nghênh bước đi của Ottawa. “It’s OK”, ông Trump nói với các nhà báo khi rời Bạch ốc. “Đó là điều ông ta nên làm. Ký được thỏa thuận thương mại là tốt. Nếu có thể đạt được thỏa thuận với Trung Quốc, thì nên làm.”

Phản ứng của chính tổng thống Hoa Kỳ mang đậm phong cách thẳng thừng và mang tính giao dịch của Trump. Trong khi chính quyền của Trump đã áp mức thuế 35% trên rất nhiều hàng hóa Canada không nằm trong thỏa thuận CUSMA, cùng các loại tariff riêng cho thép, nhôm, gỗ và nhiều lãnh vực khác, ông cũng nhiều lần bày tỏ sự cởi mở với đầu tư Trung Quốc – miễn là các nhà máy được xây dựng trên đất Mỹ.

Trong bối cảnh đó, nhận xét của Trump rằng thỏa thuận Trung Quốc của ông Carney là “điều tốt” nghe giống như một lời nhắc nhở về thế giới quan của Trump: ký được thỏa thuận ở đâu thì cứ ký, và đừng trông đợi vào sự lãng mạn trong quan hệ quốc tế.

Nhưng những giới chức Mỹ khác thì gay gắt hơn Trump nhiều. Chris LaCivita, cố vấn cấp cao trong chiến dịch tranh cử năm 2024 của Trump, gọi việc Canada ủng hộ quan hệ đối tác chiến lược với Trung Quốc cộng sản là “ngớ ngẩn” (asinine). 

Đại diện Thương mại Hoa Kỳ Jamieson Greer cảnh báo rằng Canada có thể sẽ hối tiếc vì quyết định này. Greer nhấn mạnh rằng sự phụ thuộc của Canada vào thị trường Hoa Kỳ, Washington sẽ luôn có “một vai trò quá lớn” trong nền kinh tế nước láng giềng phía bắc.

 “Tôi nghĩ điều đó có vấn đề đối với Canada,” Greer nói trên CNBC, cho rằng thuế quan là cần thiết để bảo vệ công nhân ngành xe hơi của Mỹ trước các hãng xe điện Trung Quốc. “Về lâu dài, họ sẽ không thích việc đã ký thỏa thuận đó.”

Những lời cảnh báo đó phủ bóng lên các chặng dừng chân tiếp theo của ông Carney. Từ Bắc Kinh, Thủ tướng Canada tới Doha để tìm kiếm đầu tư Trung Đông, rồi sang Diễn đàn Kinh tế Thế giới tại Davos, nơi theo dự kiến sẽ có mặt ông Trump. Davos cũng là nơi thủ tướng Canada có thể chạm mặt Justin Trudeau, người tiền nhiệm với chính sách đối với Trung Quốc đang bị Carney gạt bỏ dần.

Chính trường trong nước: mừng và lo

Bên trong Canada, phản ứng cũng phân cực không kém. 

Thủ hiến Saskatchewan, ông Scott Moe, đã hoan nghênh đây là tin rất tốt lành. Nông dân tại tỉnh bang của ông Moe đã bị ảnh hưởng nặng nề bởi các khoản thuế trả đũa của Trung Quốc đối với dầu canola (cải dầu) của Canada, và thỏa thuận này, ông nói, sẽ mang lại sự cứu trợ rất cần thiết.

Nhưng Thủ hiến Ontario Doug Ford chỉ trích việc giảm thuế xe điện là “a mess” (một mớ bòng bong), cảnh báo nguy cơ đối với kỹ nghệ xe hơi Canada. Dễ hiểu thôi, Ontario là trung tâm kỹ nghệ xe hơi của Canada.

Lãnh đạo đảng Bảo thủ đối lập, ông Pierre Poilievre cáo buộc ông Carney đã quay lưng với chính những phát biểu tranh cử của mình, từng coi Trung Quốc là mối đe dọa an ninh lớn nhất đối với Canada.

“Cho phép 50,000 xe hơi điện tràn vào đường phố sẽ đe dọa an ninh và việc làm trong ngành xe hơi,” ông Poilievre nói, đồng thời cho rằng bước đi này diễn ra sau khi ông Carney không đạt được thỏa thuận thương mại với Mỹ vào mùa hè năm ngoái. “Đã đến lúc Canada cần một chính phủ đặt lợi ích quốc gia lên trên hết.”

Mark Carney dường như đã lường trước những chỉ trích đó. Đứng tại Công viên Ritan ở Bắc Kinh, gần Thiên Đàn, ông đưa ra câu nói có thể sẽ trở thành dấu ấn nhiệm kỳ của mình: “Hoài niệm không phải là một chiến lược.”

Canh bạc đặt vào tính dự đoán

Thủ tướng Carney khẳng định cách tiếp cận của ông không phải là ngây thơ hay mang tính ý thức hệ. Ông gọi đó là “chủ nghĩa hiện thực dựa trên giá trị” – quản lý các mối đe dọa thông qua tăng cường khả năng chống chịu, liên minh và đối thoại. Theo ông, trong những tháng gần đây, Trung Quốc đã thể hiện rõ ràng hơn mong muốn về một mối quan hệ thương mại ổn định, với các “lan can” và ranh giới đỏ cụ thể.

“Đối thoại thẳng thắn và nhất quán như vậy dẫn tới một mối quan hệ hiệu quả và dễ dự đoán hơn,” Carney nói. “Và đúng vậy, cách quan hệ của chúng ta với Trung Quốc tiến triển gần đây cho thấy tính dự đoán cao hơn -và có kết quả.”

Những kết quả đó, theo Thủ tướng Canada, sẽ bao gồm một sự tái cân bằng mạnh mẽ trong thương mại của đất nước. Ông đặt mục tiêu đầy tham vọng là tăng gấp đôi kim ngạch xuất cảng không sang Mỹ trong thập niên tới, và tăng xuất cảng sang Trung Quốc thêm 50% trong vòng bốn năm.

Liệu canh bạc này có thành công hay không vẫn còn là câu hỏi bỏ ngỏ. Hệ thống thương mại toàn cầu đang biến động, các thể chế đa phương suy yếu, và cạnh tranh giữa các cường quốc chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Chiến lược mới của Carney có thể giúp Canada có thêm không gian xoay xở – hoặc cũng có thể châm ngòi cho những căng thẳng mới với Hoa kỳ, đồng minh gần gũi nhất.

Labubu Monsters và món quà cho Thủ tướng Carney  

Các búp bê Labubu thuộc dòng “The Monsters” do nghệ sĩ Kasing Lung sáng tạo, nguồn gốc lấy cảm hứng từ văn hóa dân gian Bắc Âu. Chúng có gương mặt tinh nghịch với nụ cười chín chiếc răng. Nó được mô tả là dù mang vẻ ngoài của một “quái vật” nhưng lại rất tốt bụng và hay giúp đỡ, 

Đến năm 2026, các con quái dễ thương này đã trở thành những “tài sản có giá trị cao” trên thị trường sưu tầm, với những phiên bản hiếm được bán lại với giá vượt 150,000 Mỹ kim.

Con Labubu “Fall in the Wild” cao 38 cm (15 inch) được tặng cho ông Carney là phiên bản lớn, thời trang hơn so với các mẫu thú nhồi bông cỡ nhỏ thường thấy.Việc tặng Labubu cho ông Carney làm nổi bật:

Xu hướng toàn cầu: Sự phổ biến mạnh mẽ của Labubu tại Canada, nơi Pop Mart mở các cửa hàng đầu tiên vào năm 2025.

Sức mạnh thương mại: Khả năng tăng gấp đôi doanh thu của thương hiệu, đạt hơn 1.8 tỷ Mỹ kim vào năm 2024, phản ánh vị thế dẫn đầu của Trung Quốc trong thị trường đồ chơi “blind box” và designer toy. 

Con quái Labubu

Khi Thủ tướng Canada rời Bắc Kinh, ông được tặng một con búp bê nhồi bông Labubu “Fall in the Wild” thuộc dòng Monsters (Quái vật). Món quà này mang nhiều tầng ý nghĩa trong bối cảnh quan hệ Canada – Trung Quốc đương đại.

Theo các thảo luận trên mạng xã hội và những phân tích trên báo chí, ý nghĩa của món quà này bắt nguồn từ vị thế của Labubu như một biểu tượng toàn cầu của “quyền lực mềm” văn hóa Trung Quốc, đồng thời gắn liền với một bước chuyển chính sách quan trọng.

Món quà được trao bởi một lãnh đạo của Pop Mart, công ty đồ chơi Trung Quốc đứng sau cơn sốt Labubu toàn cầu. Là một trong những sản phẩm xuất cảng văn hóa thành công nhất của Trung Quốc, Labubu được xem như một cử chỉ “quyền lực mềm”, nhằm giới thiệu văn hóa đại chúng và công nghiệp sáng tạo của Trung Quốc tới một nguyên thủ quốc gia.

Món quà xuất hiện đúng vào thời điểm ông Carney công bố sự điều chỉnh lớn trong chính sách đối ngoại của Canada, tạo khoảng cách với lập trường thương mại của Mỹ để hướng tới một “quan hệ đối tác chiến lược” với Trung Quốc.

Tính biểu tượng của món quà đó khó có thể bỏ qua. Canada đang bước vào vùng nước lạ, với nụ cười xã giao và đôi mắt mở to, hy vọng rằng chủ nghĩa thực dụng sẽ bền bỉ hơn hoài niệm trong một thế giới đổi thay nhanh chóng.

Đỗ Quân