Thời sự Bắc Mỹ: Mễ tây cơ có nữ tổng thống đầu tiên

Ngày 1 tháng 10 sắp tới, bà Claudia Sheinbaum, người được dân Mễ tây cơ gọi là “La Doctora Claudia”, sẽ nhậm chức Tổng thống. 

Đây là một sư kiện lịch sử. Lần đầu tiên trên lục địa Bắc Mỹ có một phụ nữ giữ chức vụ quan trọng nhất một quốc gia. Trước bà Sheinbaum, chỉ có bà Kim Campbell, nữ thủ tướng Canada. Nhưng bà Campbell chỉ cầm quyền có 5 tháng và không phải trở thành thủ tướng nhờ thắng cử mà chỉ là được đảng đưa lên để tạm nắm quyền sau khi Thủ tướng Mulroney từ chức. Nền dân chủ của Hoa kỳ cũng chỉ “suýt nữa” thì có được một nữ tổng thống, nhưng bà Hillary Clinton đã thua bất ngờ trong cuộc tuyển cử năm 2016.

Trong cuộc tuyển cử hôm 4 tháng 6 vừa qua, bà Claudia Sheinbaum đạt được xấp xỉ 58 đến 60% tổng số phiếu bầu, một tỷ lệ không ngờ, ngay cả đối với những người ủng hộ bà. 

Phụ nữ và các nhóm thiểu số ở Mexico coi chiến thắng của bà là thêm một bước của một đất nước từ lâu đã đề cao các giá trị và vai trò truyền thống của phụ nữ,

Ngoài việc là một phụ nữ, chiến thắng của bà Sheinbaum cũng thể hiện thêm nhiều điểm đáng chú ý. Bà trở thành tổng thống của một quốc gia có dân số Thiên chúa giáo La Mã lớn thứ hai thế giới – với 80% dân số là người Công giáo La mã. Trong khi bà Sheinbaum là người gốc Do thái và theo Do thái giáo, sinh trưởng trong một gia đình Do thái đến Mễ từ Đông âu. Ông bà nội của bà rời Lithuania từ những thập niên đầu của thế kỷ thứ 20 và họ trốn thoát khỏi Bulgaria trước cuộc diệt chủng Holocaust. 

Cựu tổng thống Vincente Fox gọi bà Sheinbaum là “vừa là người Do Thái và vừa là người ngoại quốc”. Từ sau chiến thắng lịch sử của mình, Sheinbaum cũng trở thành nạn nhân của các cuộc tấn công chống Do Thái trên mạng xã hội.

Vài dòng tiểu sử

Claudia Sheinbaum Pardo ra đời ngày 24 tháng 6 năm 1962, tại Mexico City trong một gia đình gốc Do Thái Ashkenazi và Sephardic, di cư từ Lithuania và Bulgaria vào những năm 1920 và 1940. Bà là con gái thứ hai của Annie Pardo Cemo, một nhà sinh vật học, giáo sư danh dự tại Đại học Tự trị Quốc gia Mexico (UNAM) ở Thành phố Mexico, và ông Carlos Sheinbaum, một kỹ sư hóa học. Sheinbaum theo học ngành vật lý tại UNAM. Để lấy bằng cao học và tiến sĩ (cũng tại UNAM), bà học kỹ thuật năng lượng và thực hiện nghiên cứu tiến sĩ tại Phòng thí nghiệm quốc gia Lawrence Berkeley ở Berkeley, California, Hoa Kỳ. Năm 1995, Sheinbaum trở lại UNAM và tham gia ban giảng huấn khoa công trình. Bà là một trong những nhà khoa học và nhà hoạch định chính sách đã nhận giải thưởng Nobel Hòa bình năm 2007 cho công việc của họ trong Hội đồng liên chính phủ về Biến đổi Khí hậu của Liên hiệp quốc (IPCC).

Sheinbaum hoạt động chính trị ngay từ khi còn là sinh viên. Bà đã giúp thành lập Đảng Revolutionary Democratic Party (Dân chủ Cách mạng) do sinh viên lãnh đạo vào năm 1998. Năm 2000, bà được Thị trưởng Andrés Manuel López Obrador cử cầm đầu sở Môi trường của thành phố Mexico City. Trong vai trò này, bà trong coi việc đưa vào sử dụng hệ thống xe buýt Metrobus của thành phố, và việc xây dựng tầng thứ hai của Periférico, một con đường vành đai bao quanh Khu đô thị của Mexico City. Sau khi López Obrador thất bại trong cuộc tuyển cử tổng thống Mexico năm 2006, Sheinbaum trở lại UNAM, nơi bà là đồng tác giả hai phúc trình đánh giá về giảm thiểu biến đổi khí hậu của IPCC. IPCC đã được trao giải Nobel Hòa bình sau khi công bố phúc trình đánh giá lần thứ tư vào năm 2007.

Năm 2015, Sheinbaum được bầu làm thị trưởng quận Tlalpan của Thành phố Mexico. Ở vị trí này, bà đặt nặng tầm quan trọng của quyền sử dụng nước và sử dụng nước hợp lý. Mặc dù có những chỉ trích về các tai nạn xảy ra trong các công trình hạ tầng mà bà giám sát trong nhiệm kỳ của mình, gồm cả nhiều trường hợp tử vong trong trận động đất dữ dội ở Tlalpan vào năm 2017, vị thế chính trị của Sheinbaum tiếp tục tăng. Tháng 7 năm 2018, bà được bầu làm thị trưởng Mexico City với 50% tổng số phiếu trong một cuộc bầu cử có 7 ứng cử viên. Bà trở thành phụ nữ đầu tiên và người Do thái đầu tiên giữ vị trí này.

Với tư cách là thị trưởng Mexico City, Sheinbaum đã lãnh đạo thành phố vượt qua giai đoạn tồi tệ nhất của đại dịch COVID-19. Trong khi tổng thống Obrador tỏ ra coi thường sự nguy hiểm của corona virus, Sheinbaum ủng hộ việc đeo mask và tăng cường xét nghiệm ngay từ sớm. Bà cũng được coi là đã giúp giảm gần một nửa tỷ lệ người chết vì COVID-19 ở Mexico City.

Sheinbaum từ chức thị trưởng Mexico City để tranh cử tổng thống với tư cách ứng cử viên của đảng Movimiento Regeneración Nacional (MORENA/ Phong trào Tái sinh Quốc gia). Nhiều người coi bà là người kế thừa hệ tư tưởng của López Obrador vì bà cũng có quan điểm tương tự. Tuy nhiên, các quan điểm cánh tả, chẳng hạn như mọi công dân đều có các quyền căn bản về y tế, giáo dục, nơi ở và việc làm, tuy nhiên, Sheinbaum đã bác bỏ một số khía cạnh trong phương pháp quản lý của đảng cầm quyền, đặc biệt là những khía cạnh liên quan đến biến đổi khí hậu và tạo việc làm. Trong khi Obrador kích thích tăng trưởng kinh tế bằng cách thúc đẩy ngành dầu khí của Mexico, Sheinbaum bác bỏ chính sách này. Bà đã cổ động cho tiến trình chuyển đổi từ nhiên liệu hóa thạch gây ô nhiễm sang năng lượng tái tạo trên toàn quốc.

Một vị tổng thống của nữ quyền và của môi trường

Phụ nữ Mễ tây cơ chỉ mới giành được quyền đi bầu tổng thống vào năm 1953 và mới cách đây 9 năm, không tiểu bang nào có thống đốc là nữ.

Trong cuộc bầu cử vùa qua, có đến hai ứng cử viên nữ, và cả hai đều được số phiếu cao. Bà Sheinbaum được 59% phiếu bầu; bà Xóchitl Gálvez, đối thủ có số phiếu cao nhất sau Sheinbaum, được 28%. phần trăm.

Ngày nay, phụ nữ nắm giữ một nửa số ghế trong cơ quan lập pháp Mễ – gần gấp đôi tỷ lệ trong Quốc hội Hoa Kỳ. Lãnh đạo Tòa án Tối cao và ngân hàng trung ương Mexico là nữ. Mễ cũng vượt qua Hoa kỳ, nơi hiện có 12 nữ thống đốc (con số kỷ lục ở Mỹ), với 4 người giành chiến thắng trong cuộc bầu cử vừa qua, Mễ sẽ có 13 người.

Các chính trị gia và nhà hoạt động nữ đã vận động hành lang trong nhiều năm để buộc các đảng đặt ra hạn ngạch cho các ứng cử viên nữ. Giống như ở các khu vực khác ở Mỹ Latinh, khi làn sóng các chính phủ độc tài sụp đổ vào những năm 1980 và 1990, các nhà hoạt động đã đưa ra ý tưởng rằng dân chủ thực sự có nghĩa là sự tham gia bình đẳng của phụ nữ. 

Chuyên môn và hoạt động trong quá khứ của bà Claudia Sheinbaum khiến nhiều người cho rằng tân tổng thống Mexico sẽ quan tâm nhiều đến những vấn đề về môi sinh, đặc biệt là vấn đề khí hậu hiện đang hết sức nghiêm trọng. 

Từ năm 2018 đến năm 2023, ở vị trí thị trưởng Thành phố Mexico, Sheinbaum đã tiến hành cải cách giao thông công cộng và ủng hộ năng lượng mặt trời, lắp đặt dự án năng lượng mặt trời lớn nhất thuộc loại này trên thế giới.

Sheinbaum đã đưa xe buýt nhanh Metrobus vào thủ đô, mở rộng hệ thống vận chuyển này, bổ sung tuyến bus chạy điện đầu tiên và tung ra loại xe buýt điện trên cao, cung cấp giải pháp thay thế cho xe hơi riêng và thay thế các dịch vụ xe buýt gây ô nhiễm trước đó. Hệ thống Metrobus đang giúp giảm được 35.000 tấn lượng khí thải carbon dioxide trong thành phố mỗi năm, đồng thời giúp cải thiện phẩm chất không khí.

Trong chiến dịch tranh cử tổng thống, Sheinbaum hứa sẽ tăng cường đầu tư vào năng lượng tái tạo thêm 13,57 tỷ Mỹ kim và hành động nhanh chóng trong việc khử cacbon. 

Về vấn đề thiếu nước, Sheinbaum đang thực hiện một “bước đi đúng hướng”, Sandra Aguilar-Gomez, giáo sư tại Đại học de los Andes, nói “Các quy định hiện hành có một số lỗ hổng cho phép ‘triệu phú nước’ có quyền sử dụng nước hầu như không giới hạn., trong khi sáu trong số 10 gia đình ở Mexico không có nước uống an toàn.” Sheinbaum đã công bố Kế hoạch Nước Quốc gia nhằm giải quyết sự bất bình đẳng.

Tuy nhiên nền kinh tế của Mexico vẫn phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Mexico là nước sản xuất dầu lớn thứ 11 thế giới, khai thác 1,6 tỷ thùng dầu thô mỗi ngày vào năm 2022. Merxico cũng là một trong những nước nhập cảng khí đốt tự nhiên nhiều nhất thế giới. Và thành tích của họ về hành động vì khí hậu đang ngày càng tụt dốc trên bảng xếp hạng quốc tế.

Trong khi đó người tiền nhiệm của Sheinbaum đã phản đối các công ty tư nhân đầu tư vào ngành điện của Mexico, và ủng hộ việc sản xuất nhiên liệu hóa thạch do nhà nước lãnh đạo nhiều hơn như một cách để độc lập về năng lượng.

Người ta lo ngại rằng Sheinbaum sẽ tiếp tục di sản này. Lộ trình của bà không đề cập đến net zero. Và trong một cuộc tranh luận trên truyền hình, trong lúc hứa sẽ giúp Mexico thích ứng với biến đổi khí hậu khi nhậm chức vào ngày 1 tháng 10, bà cũng bảo vệ chương trình xây dựng một nhà máy lọc dầu mới của Obrador.

Và những lo lắng

Tạp chí Economist cho rằng chiến thắng của bà Sheinbaum sẽ là một nguy hiểm cho Mễ tây cơ.

Tờ báo này viết rằng mặc dù chiến thắng vang dội của Claudia Sheinbaum là một cột mốc quan trọng đối với phụ nữ trong nền chính trị Mexico, nhưng nó cũng gây ra những rủi ro đáng kể cho nền dân chủ, nền kinh tế và các định chế của đất nước này.

Tập trung quyền lực: Chiến thắng của Sheinbaum đã mang lại cho đảng Morena đa số trong Quốc hội, cho phép họ thay đổi hiến pháp và định hình tương lai đất nước mà không gặp phải sự phản đối đáng kể. Việc tập trung quyền lực này có thể dẫn đến thiếu sự cân bằng và kiểm soát quyền lực (checks and balances), có khả năng làm suy yếu các thể chế dân chủ của Mexico.

Tiếp tục các chính sách của López Obrador: Là người được Tổng thống sắp mãn nhiệm Andrés Manuel López Obrador đỡ đầu, Sheinbaum được cho là ​​sẽ tiếp tục nhiều chính sách của ông Obrador, gồm cả những chính sách đã bị chỉ trích vì xu hướng dân túy và độc tài, tập trung quyền lực vào bộ máy hành pháp.

Quan ngại về kinh tế: Chiến thắng của Sheinbaum làm dấy lên lo ngại về tác động tiềm ẩn đối với nền kinh tế Mexico. Kế hoạch tăng chi tiêu chính phủ, tăng lương tối thiểu và thực hiện thay đổi hiến pháp của đảng Morena có thể dẫn đến lạm phát, mất giá tiền tệ và sụt giảm đầu tư nước ngoài.

Đe dọa đến quyền tự chủ của các định chế: Kết quả bầu cử cũng làm dấy lên lo ngại về quyền tự chủ của các tổ chức ở Mexico, bao gồm cả ngân hàng trung ương và của ngành tư pháp. Đảng Morena Sheinbaum có lịch sử chỉ trích các tổ chức này và tìm cách tăng cường kiểm soát của chính phủ đối với họ.

Một “Amiga” và hai “Amigos” trong bộ ba người bạn ở Bắc Mỹ 

Từ năm 2005, hàng năm ba nhà lãnh đạo 3 quốc gia trên lục địa Bắc Mỹ có một cuộc họp thượng đỉnh được gọi  là North American Leaders Summit (NAL, Hội nghị thượng đỉnh các lãnh đạo Bắc Mỹ).  

Ba vị nguyên thủ – hai tổng thống và một thủ tướng, dự cuộc họp này được gọi một cách thân mật là “The Three Amigos” vì cho đến nay, tất cả đều là nam giới. Với bà Claudia Sheinbaum, NAL lần tới chắc sẽ phải được gọi là cuộc họp của “Two Amigos and an Amiga”.

Louis Blais, cựu đại sứ Canada tại LHQ,  nhận định trên tạp chí Policy rằng Sheinbaum sẽ tìm kiếm một mối quan hệ làm việc chủ động và hiệu quả hơn với Washington. Trong cuộc vận động tranh cử, Sheinbaum đã nói rõ rằng bà sẽ hợp tác với bất kỳ tổng thống Mỹ nào, xác nhận hội nhập kinh tế song phương và thực tế Mexico hiện là đối tác thương mại quan trọng nhất của Mỹ – qua mặt Canada từ năm 2023. Sheinbaum cũng đã bày tỏ, một cách ít ồn ào hơn người tiền nhiệm Lopez Obrador nhưng không kém phần quyết đoán, rằng bà sẽ yêu cầu Mexico phải được đối xử tôn trọng và bình đẳng.

Nhưng hôm thứ Hai 4 tháng 6, Tổng thống Mỹ đã gọi điện thoại chúc mừng bà Sheinbaum. Cuộc điện đàm được mô tả là thân mật. Hôm đó cũng là ngày ông Joe Biden công bố lệnh hành pháp hạn chế yêu cầu tị nạn ở biên giới phía nam Hoa kỳ, cuộc đàn áp di dân quyết liệt nhất trong thời gian ông ở Bạch ốc – và một xô nước lạnh cho nhà lãnh đạo mới của Mễ tây cơ.

Bạch ốc không cho biết trong cuộc điện đàm đó Biden có đề cập đến lệnh hành pháp đó hay không, nhưng lệnh này minh họa bản chất khó khăn của quan hệ giữa hai quốc gia.

Sheinbaum sẽ nhậm chức chỉ vài tuần trước cuộc bầu cử tổng thống Mỹ, cuộc đua rất có thể sẽ đưa mà Donald Trump trở lại Bạch ốc. Trong cuộc vận động, ông Trump đã nhiều lần tuyên bố sẽ đóng cửa biên giới phía nam đối với người nhập cư bất hợp pháp và hứa sẽ bắt đầu nỗ lực trục xuất hàng loạt lớn nhất trong lịch sử Hoa Kỳ. Một trong những ưu tiên hàng đầu của Trump là xây dựng cho xong bức tường biên giới mà ông đã bắt đầu trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình; ông cũng đe dọa áp thuế 100% lên xe hơi do các công ty Trung Quốc sản xuất tại Mexico.

Xa hơn một chút về phía bắc, Văn phòng Thủ tướng Canada cho hay hôm 4 tháng 6, Thủ tướng Justin Trudeau đã nói chuyện với bà Sheinbaum qua điện thoại  và “họ đã cam kết hợp tác chặt chẽ để tăng cường khả năng cạnh tranh của Bắc Mỹ” và các mối quan hệ song phương..

Trong khi đó, bà Sheinbaum viết trên diễn đàn X (Twitter cũ) bằng tiếng Tây Ban Nha rằng cả hai đều đồng ý về “nhiều lợi ích chung giữa Mexico và Canada cũng như những cơ hội tuyệt vời để củng cố mối quan hệ của chúng ta”. 

Ông Trudeau còn nói trong một tuyên bố rằng ông muốn hợp tác với Sheinbaum về biến đổi khí hậu, an ninh quốc tế, bình đẳng giới và hòa giải với người dân bản địa.

Đỗ Quân 

(tổng hợp)