LẠI CÚM GÀ !

Tin tức về cúm gà lại rộn lên ở khắp thế giới. Dễ sợ hơn nữa là lần này, con virus có thể nhảy lung tung, từ gà sang bò, rồi từ bò sang người. Dám nó sẽ nhảy từ người sang người luôn nữa.

Tuần vừa rồi, Cal-Maine Foods, công ty cung cấp trứng gà lớn nhất Hoa Kỳ, đã thông báo tạm ngưng sản xuất sau khi một số gà ở trại của công ty ở Parmer County (Texas) có kết quả xét nghiệm dương tính với virus cúm gia cầm độc lực cao (Highly pathogenic avian influenza,  (HPAI,) A(H5).

Sau đó, hôm thứ Ba 3/4, trại gà này đã xử tử 1.6 triệu chị gà mái và 337 ngàn cô gà mái tơ. Nếu chúng bị giết để làm thịt thì chẳng có gì đáng nói, và đáng sợ. Nhưng lần này, chúng bị giết để rồi chôn hoặc đốt bỏ. 

Vụ thảm sát gà là nỗ lực lớn nhất của các công ty thực phẩm nông nghiệp nhằm ngăn chặn sự lây lan của loại virus đã ảnh hưởng đến hơn 82 triệu con gà trên khắp Hoa Kỳ kể từ năm 2022.

Cal-Maine nhắc nhở khách hàng rằng số gà bị bệnh chỉ chiếm 4% của đàn gà của công ty và họ đang cố gắng tìm cách điều hòa hoạt động ở các cơ sở sản xuất khác để bảo đảm cho thị trường khỏi bị thiếu trứng. Ho đồng thời cũng “tiếp tục hợp tác chặt chẽ với các giới  chức chính phủ liên bang, tiểu bang và địa phương cũng như các nhóm ngành trọng điểm để giảm thiểu nguy cơ bùng phát trong tương lai và quản lý ứng phó một cách hiệu quả”.

Cal-Maine cũng thận trọng tuyên bố  chắc là cho tới nay, không có nguy cơ cúm gia cầm nào liên quan đến trứng gà hiện đang có trên thị trường và không có trứng nào bị triệu hồi.

(Ở Canada, tính đến ngày 5 tháng 4, theo trang mạng của Cơ quan Kiểm tra Thực phẩm Quốc gia (CFIA), có 11 triệu con gà thuộc 407 trại trên cả nước bị nhiễm H5N1. Nặng nhất là ở British Columbia vời 154 trại và trên 6 triệu con gà.)  

Nếu chỉ có gà chết thì mức độ lo lắng của con người đã không lớn lắm. Thịt gà, trứng gà bị thiếu, lên giá ít lâu cũng không sao.  Nhưng lần này lại có thêm chuyện bò bị lây nhiễm cúm gà, rồi bò lây virus cúm gà sang cho người. 

Thông báo của Cal-Maine được đưa ra một ngày sau khi các giới chức y tế tiểu bang cho biết một ông ở Texas đã được chẩn đoán mắc bệnh cúm gia cầm sau khi tiếp xúc với những con bò được cho là bị nhiễm bệnh. Ông này, theo y tế Hoa kỳ, là trường hợp đầu tiên được biết đến trên toàn cầu về một người nhiễm loại cúm gia cầm này (H5N1) từ động vật có vú. 

Thực ra ông là trường hợp thứ hai ở Mỹ. Trường hợp đầu tiên ở Mỹ là vào năm 2022, một tù nhân ở Colorado. Nhưng lần đó, không phải ông này bị lây từ bò (loài đông vật có vú) mà từ gà (gia cầm). Ông bị nhiễm khi đang làm việc tại một trại gà. 

Trước đó, giới chức nông nghiệp liên bang xác nhận vào tuần trước rằng đã có báo cáo về việc bò sữa ở Texas và Kansas bị nhiễm cúm gia cầm. Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) cũng đã xác nhận  có một đàn bò sữa ở Michigan đã bị lây nhiễm sau khi tiếp nhận bò từ Texas. Chưa hết, USDA vừa đưa thêm vào danh sách bò dính cúm gà một đàn bò sữa ở Idaho. 

COVID 19 chưa hết, lại thêm một trận dịch nữa hay sao? 

Ông Tedros Adhanom Ghebreyesus xếp tổ chức Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đã tuyên bố một cách…dè dặt trong cuộc họp báo hôm 4 tháng 4: “Bất kỳ trường hợp H5N1 nào cũng đáng lo ngại vì nó hết sức nguy hiểm đối với con người, mặc dù nó chưa bao giờ được chứng minh là dễ lây truyền từ người sang người”.

Cúm gà H5N1

Loại virus cúm gia cầm đang thu hút sự chú ý ngày nay không xa lạ. “Type A H5N1” đã được xác định lần đầu tiên vào năm 1959. Giống như các loại virus khác, nó đã tiến hóa theo thời gian, sinh ra các phiên bản mới hơn của chính nó. Kể từ năm 2020, virus này đã lây lan ở nhiều loài động vật hơn – trong đó có chó, mèo, chồn hôi, gấu và cả đến hải cẩu và cá heo – ở nhiều quốc gia. 

H5N1, virus này là một biến thể của cúm A—họ bao gồm các chủng gây ra bệnh cúm theo mùa và dịch cúm ở người. 

Cúm gà và người ở Việt Nam

Theo Tổ chức y tế Thế giới WHO, từ năm 2003 đến ngày 25 tháng 3 năm 2024, tổng cộng 888 trường hợp nhiễm cúm A (H5N1) trên toàn thế giới, trong đó có 463 trường hợp tử vong, đã được báo cáo cho WHO từ 23 quốc gia. Hầu hết các trường hợp nhiễm cúm gia cầm A (H5N1) ở người đều có liên quan đến tiếp xúc gần gũi với gia cầm sống hoặc chết bị nhiễm bệnh hoặc môi trường bị ô nhiễm.

Kể từ năm 2003, 129 ca nhiễm cúm A (H5N1) ở người, trong đó có 65 trường hợp tử vong, đã được báo cáo tại Việt Nam.  (nguồn: website của WHO) 

Theo Cổng thông tin chính phủ Việt Nam (VGP News), bệnh nhân 21 tuổi ở tỉnh Khánh Hòa hôm 11/3 “xuất hiện triệu chứng sốt, ho và tự điều trị nhưng các triệu chứng không thuyên giảm”.

Tin cho hay, 8 ngày sau đó, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Khánh Hòa “đã lấy mẫu bệnh phẩm của bệnh nhân để xét nghiệm và kết quả dương tính với cúm gia cầm A/H5N1”.

VGP News đưa tin thêm rằng “do bệnh tình diễn tiến nặng, bệnh nhân đã tử vong ngày 23/3” và các các trường hợp tiếp xúc gần với bệnh nhân “được lập danh sách và theo dõi sức khỏe hàng ngày” nhưng đến nay “chưa phát hiện thêm trường hợp mắc mới”.

Theo VnExpress, bệnh nhân 21 tuổi từng sống trong khu vực “không có gia cầm ốm chết, song trước và sau Tết có đi bẫy chim hoang dã, là yếu tố dịch tễ có thể lây nhiễm bệnh”. (nguồn: VOA Tiếng Việt)

Từ cuối năm 2021, nó đã lây lan ở các loài chim trên khắp thế giới. Virus này giết chết vô số loài chim hoang dã cũng như làm cho người ta phải tiêu hủy hàng chục triệu con gà tại các trại gia cầm trên khắp Hoa Kỳ.

Trên toàn thế giới, từ năm 2003 tới nay có gần đến 500 trường hợp người chết có liên quan đến H5N1.

Trong khi cả hai trường hợp người bị nhiễm H5N1 ở Hoa Kỳ đều ở mức độ nhẹ, những ca nhiễm ở  bên ngoài nước Mỹ có tỷ lệ tử vong cao. Ở Cam bốt năm 2023 có 6 trường hợp mắc bệnh, trong đó có 4 trường hợp chết người. Năm nay, có 4 trường hợp được báo cáo vào tháng 2; một người đã tử vong. 

Hễ cứ nói tới virus là phải nhắc đến …Trung quốc. Theo một bài báo gần đây trên tạp chí mạng Science, người Tàu phát giác H5N1 lần đầu tiên vào năm 1996 tại một trại nuôi ngỗng ở Hoa lục. Một năm sau đó, một đợt bùng phát virus lớn trong gia cầm ở Hồng Kông đã dẫn đến những ca tử vong đầu tiên ở người và làm dấy lên nỗi lo sợ về đại dịch. Vài năm sau, virus lây sang chim hoang dã. Rồi việc di cư của chim kể từ đó đã lan truyền các biến thể HPAI trên toàn thế giới theo nhiều đợt lớn. Phiên bản mới của virus H5N1 (biến thể 2.3.4.4b) xuất hiện vào năm 2020 có vẻ đã thích nghi tốt hơn để lây nhiễm cho chim so với các phiên bản trước. 

Thông thường, virus H5N1 không lây nhiễm sang động vật có vú hoặc con người. Tuy nhiên, từ năm 2003 đến ngày 5 tháng 1 năm 2023, WHO báo cáo có 868 ca nhiễm virus H5N1 ở người và 457 trường hợp tử vong (tỷ lệ tử vong trong trường hợp là 53%).

Nếu dám nhắc lại (để cho sợ) thì virus cúm gia cầm chính là tác nhân gây ra đại dịch cúm Tây Ban Nha năm 1918. Chúng đã lây nhiễm khoảng một phần tư dân số thế giới (và giết chết khoảng 50 triệu người, tức là từ 1 đến 2% dân số toàn cầu hồi đó). 

Thông thường, virus cúm gia cầm không lây từ người sang người. Nhưng loại virus cúm gia cầm gây ra bệnh cúm Tây Ban Nha đã có những đột biến khiến nó lây lan nhanh chóng ở người. 

Đáng lo ngại là virus HPAI hiện nay đang được tìm thấy ở ngày càng nhiều loài động vật có vú (chồn nuôi, sư tử biển, rái cá, cáo và ba con gấu xám non ở Montana). Cho tới nay, virus dường như chưa biến đổi thành dạng có thể lây từ người sang người, nhưng việc phát hiện ra nó ở các động vật có vú khác là một nguyên nhân đáng lo ngại. 

Từ gà sang bò rồi sang đến người 

Việc phát giác cúm gia cầm H5N1 ở gia súc ở Hoa Kỳ – và tin tức về việc ít nhất một người ở Texas đã bị nhiễm, rõ ràng là do tiếp xúc với những con bò bị nhiễm bệnh – đã khiến các nhà khoa học nghiên cứu về bệnh cúm phải ngạc nhiên.

Cho đến nay chưa hề có chuyện lây cúm gà từ bò được báo cáo. Một số chuyên viên từng tin rằng điều đó khó xảy ra. Nhưng có lẽ chỉ vì trước đây người ta chưa tìm kiếm các trường hợp nhiễm cúm gia cầm ở gia súc. David Swayne, một chuyên viên về cúm gia cầm, từng làm việc cho Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ gần 30 năm, cho biết: “Nó có thể đã lây nhiễm sang bò sữa một năm trước. Chúng tôi chưa bao giờ nghĩ đến việc tìm kiếm… nó”.

Danh sách các loài mà virus H5N1 được chứng minh là có khả năng lây nhiễm đã tăng lên đáng kể trong vài năm qua, do các loài chim hoang dã đã đưa virus này đến các khu vực mới trên địa cầu.

Cúm gà và trứng gà 

Cứ tạm yên tâm với những lời trấn an của các cơ quan và chuyên gia y tế, nhưng kể ra thì vẫn còn e ngại thịt gà và trứng gà. Liệu ăn thịt gà và trứng gà mà lỡ là thứ thịt và trứng có virus thì sao?

FDA nói rằng khó có thể có trứng từ gia cầm bị nhiễm bệnh được bán trên thị trường vì các biện pháp và chương trình để phát hiện và đối phó tại chỗ với gia cầm ở các trại nuôi được thực hiện rất nhanh chóng. 

Thông báo của công ty Cal-Maine Foods dẫn lời CDC: “nguy cơ sức khỏe con người đối với công chúng Hoa Kỳ do virus cúm gia cầm có độc lực cao (HPAI)” và nói thêm “không có rủi ro nào được biết đến liên quan đến HPAI liên quan đến trứng hiện đang có trên thị trường và không có trứng nào bị thu hồi.”

Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) giải thích: HPAI “cannot be transmitted through safely handled and properly cooked eggs.” (HPAI không thể lây truyền qua trứng được giữ an toàn và nấu chín đúng cách.)

Theo CDC: “Trứng được nấu chín đúng cách” là trứng được nấu ở nhiệt độ bên trong là 165˚F (khoảng 74 đô C), nhiệt độ này có khả năng tiêu diệt vi trùng gây bệnh. Theo Wade Syers, chuyên gia an toàn thực phẩm của Đại học bang Michigan, món trứng ốp-la (oef-sur-plat, hoặc over-easy and sunnyside) mà lòng đỏ còn lỏng (runny) không được coi là “nấu chín đúng cách”.

Trước nay, chưa tính đến dịch cúm gia cầm, USDA vẫn khuyên “mọi người được khuyên không nên ăn lòng đỏ, lòng trắng hoặc các sản phẩm có chứa các thức này sống hoặc nấu chưa chín kỹ” . Lý do là để tránh ngộ độc thực phẩm do vi khuẩn salmonella gây ra, loại vi khuẩn này có thể hiện diện bên trong trứng và trên lớp vỏ bên ngoài.

FDA khuyến cáo nên nấu trứng cho đến khi cả lòng đỏ và lòng trắng đều cứng lại; và nếu bạn định ăn trứng “sống hoặc nấu chưa chín”, hãy chắc chắn rằng trứng đã được tiệt trùng, nghĩa là chúng được làm nóng nhanh và giữ ở nhiệt độ yêu cầu tối thiểu trong một thời gian nhất định để tiêu diệt vi khuẩn.

Darin Detwiler, chuyên gia an toàn thực phẩm hiện giảng dạy về chính sách thực phẩm tại Đại học Northeastern, cho biết, giữ trứng một cách an toàn có nghĩa là bảo quản chúng trong tủ lạnh ở nhiệt độ 40°F (4 độ C) hoặc lạnh hơn ngay khi mang từ chợ về để ngăn chặn sự phát triển của vi khuẩn. Cũng nên tránh sử dụng các quả trứng bị nứt hoặc bẩn. Và hãy nhớ rửa tay, rửa dụng cụ và bề mặt bằng xà phòng và nước sau khi những thứ này tiếp xúc với trứng sống.

FDA cũng khuyến cáo nên để riêng thịt gà và trứng sống với các thực phẩm khác để tránh lây nhiễm chéo.

Sữa tươi 

Bắc Mỹ là xứ sở của sữa tươi. Vậy sữa lấy từ bò bị nhiễm bệnh có nguy hại gì không?

Trên lý thuyết là có, nhưng trên thực tế, không đáng lo. Đúng là bò bị nhiễm bệnh thải virus vào sữa, nhưng các trại đã phát hiện H5N1 ở bò của họ phải tiêu hủy sữa lấy từ nững con bò bị nhiễm bệnh. Theo USDA, ngay cả khi bằng một cách nào đó mà virus lọt được vào sữa thì việc thanh trùng (pasteurization) sẽ tiêu diệt virus.

Thế nên các cơ cơ quan y tế công cộng khuyến cáo không nên tiêu thụ loại sữa chưa tiệt trùng.

CDC cũng cảnh báo không nên tiêu thụ sữa hoặc phô mai chưa qua tiệt trùng vì chúng có thể chứa một số mầm bệnh.

Ngay từ năm 2003, người ta đã nhận ra rằng H5N1 có khả năng lây nhiễm sang loài mèo lớn, gây bệnh cho cọp và báo tuyết trong một vườn thú ở Thái Lan. Sau đó người ta thấy nó lây nhiễm sang mèo nhà và các động vật có vú ăn thịt nhỏ như chồn. Gần đây hơn, người ta đã tìm thấy gấu đen, gấu nâu, gấu bắc cực, raccoon, chồn hôi và chó sói đồng bị nhiễm bệnh. Cả đến một số động vật có vú sống dưới nước như sư tử biển và hải cẩu cũng bị nhiễm bệnh. 

Đối với một số loài động vật có vú này, con đường lây nhiễm khá rõ ràng. Chúng ăn xác chim chết. Những con thú ăn xác chim chết có thể bị nhiễm bệnh theo cách đó.

Nhưng bò chỉ ăn cỏ? Các chuyên viên tin rằng con đường lây nhiễm ở đây rất có thể là qua nước hoặc đồng cỏ bị nhiễm virus do chim bị nhiễm bệnh.

Richard Webby, một nhà virus học cúm, người đứng đầu Trung tâm Hợp tác Nghiên cứu về Sinh thái Cúm ở Động vật của WHO tại Bệnh viện Nghiên cứu Trẻ em St. Jude ở Memphis (Tennessee), nói rằng các loài chim – và động vật có vú – bị nhiễm bệnh đã thải ra một lượng lớn virus H5N1, làm tăng nguy cơ lây nhiễm cho các loài khác.

Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ (USDA) đang theo dõi mức độ lây lan của virus cúm gia cầm H5N1 có độc lực cao ở bò. Cho đến nay, các giới chức USDA đã ghi nhận bò từ 12 đàn bò sữa ở 5 tiểu bang đã có kết quả xét nghiệm dương tính với H5N1: 7 đàn ở Texas, hai ở Kansas, một ở Michigan, một ở New Mexico và một ở Idaho.

Đây là những đàn bò sữa. Ông David Swayne cho hay cho đến nay vẫn chưa có báo cáo nào về đàn bò thịt bị nhiễm bệnh, nhưng mọi người nên đề phòng.

Và cả heo?

Những loại virus biến đổi để có khả năng lây truyền ở một loài động vật có vú có thể dễ dàng lây nhiễm sang người hơn. Đó là lý do tại sao người ta đặc biệt chú ý khi thấy virus cúm gia cầm lây nhiễm sang người hoặc các loài động vật có vú mà con người tiếp xúc. Một loài động vật được đặc biệt quan tâm là heo.

Heo được gọi là “mixing bowls” (tô để pha trộn) hoặc “mixing vessels” (bình để trộn) của  các loài cúm vì heo có thể bị nhiễm virus cúm gia cầm và virus cúm lây nhiễm sang người. Nếu heo bị đồng nhiễm (nhiễm cùng một lúc) nhiều loại cúm khác nhau, các virus có thể hoán đổi gene và hình thành các giống lai, sau đó có thể lây từ heo sang người. Đại dịch cúm H1N1 hồi năm 2009 do một loại virus lây từ heo sang người gây ra.

Ông David Swayne cho biết vào đầu thập niên 2000, thỉnh thoảng có báo cáo từ châu Á về việc heo bị nhiễm virus, nhưng những trường hợp đó dường như đã biến mất. Heo không nằm trong danh sách các loài động vật có vú gần đây được coi là dễ bị nhiễm virus.

Tuy nhiên, các nhà khoa học đã thử lây nhiễm cho heo trong phòng thí nghiệm và có được những kết quả khác nhau. Các nhà khoa học Đức đã báo cáo vào năm 2023 rằng chỉ có một trong số tám con heo mà họ làm cho nhiễm chủng H5N1 từ một con gà đã phát triển kháng thể cho thấy đã bị nhiễm trùng. Trong thí nghiệm đó họ đã sử dụng cùng một chủng H5N1 đã lây nhiễm cho những con bò ở Hoa Kỳ.

Gần đây hơn, các nhà khoa học của USDA đã báo cáo rằng họ có thể lây nhiễm sang heo trong thực nghiệm và một số heo bị nhiễm bệnh đã truyền virus sang cho những con heo chưa được chủng ngừa được nuôi chung với chúng khi sử dụng mẫu virus lấy từ động vật có vú – những con raccoon và cáo lông đỏ.

Chuyện lây sang người chưa đáng lo …lắm

Triệu chứng duy nhất của người công nhân nông trại ở Texas là viêm kết mạc hoặc đỏ mắt. Ông đang được điều trị bằng Tamiflu, loại thuốc được dùng để điều trị bệnh cúm ở người.

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) đã công bố một bản phân tích dài về bộ gene của loại virus mà bệnh nhân này bị nhiễm. Họ kết luận rằng những thay đổi nhỏ được thấy ở virus này cũng tương tự như những thay đổi được thấy trong các trường hợp khác mà loại H5N1 này đã lây nhiễm sang người. Người ta chưa thấy những loại virus có những thay đổi đó có thể gây ra sự lây lan từ người sang người. Có nghĩa là “Nguy cơ tổng thể đối với sức khỏe con người liên quan đến các đợt bùng phát HPAI A(H5) đang diễn ra ở gia cầm và các phát giác ở chim hoang dã và gia súc vẫn ở mức thấp.”

Theo CDC, mô hình lây nhiễm ở người – người chỉ bị viêm kết mạc hoặc đau mắt đỏ – và hàm lượng virus thấp trong mẫu được thu thập cho thấy đường hô hấp của người đó không bị nhiễm trùng. Virus lây lan qua ho và hắt hơi dễ lây truyền hơn virus không lây lan qua hai đường này. 

Thứ hai, virus lấy từ người bệnh ở Texas có liên quan rất chặt chẽ với hai loại virus vaccine ứng cử viên – chủng giống để sản xuất vaccine – đã có sẵn cho các nhà sản xuất thuốc chủng. Điều đó cho thấy nếu một loại virus như thế bắt đầu lây lan sang người, thì những chủng giống đó có thể được sử dụng để sản xuất vaccine có khả năng bảo vệ.

Thứ ba, virus không có bất kỳ thay đổi di truyền nào được biết là có khả năng kháng thuốc chống virus cúm. Điều đó có nghĩa là thuốc chống virus có thể sẽ có hiệu quả chống lại loại virus này.

Đừng hoảng, có vaccine sẵn 

Tại thời điểm này, không có con bò thịt nào được biết là bị nhiễm virus cúm gia cầm.

Bác sĩ Tom Inglesby, giám đốc Trung tâm An ninh Y tế Johns Hopkins, cũng là chuyên viên về chuẩn bị cho đại dịch cho biết Hoa Kỳ có một kho dự trữ vaccine cúm gia cầm phù hợp với chủng hiện đang lưu hành, cũng như các loại thuốc chống virus có thể được sử dụng để điều trị nhiễm trùng ở người. Ông nói, nếu xảy ra một trận dịch lớn hoặc một đại dịch, Hoa Kỳ sẽ phải mở rộng quy mô “một cách khổng lồ”.

CDC cũng có sẵn mẫu hoặc “giống” các chủng virus mà các nhà sản xuất có thể sử dụng để tạo ra nhiều loại vaccine phù hợp hơn với loại virus đang lưu hành.

Các nhà cung cấp vaccine cúm Sanofi, GlaxoSmithKline và CSL Seqirus cho biết trong tuyên bố rằng họ đang theo dõi bệnh cúm gia cầm và sẵn sàng phát triển vaccine cúm gia cầm khi cần thiết.

Thế thì …lại chích nữa!

Đỗ Quân 

(góp nhặt từ nhiều nguồn)