Không kích Yemen, Houthi và cuộc chiến ở Trung Đông

“Hôm nay, theo lệnh của tôi, các lực lượng quân sự Hoa Kỳ – cùng với Vương quốc Anh và với sự hỗ trợ từ Úc, Bahrain, Canada và Hòa Lan – đã tiến hành thành công các cuộc tấn công nhằm vào một số mục tiêu ở Yemen do phiến quân Houthi sử dụng để gây nguy hiểm cho quyền tự do hàng hải ở Yemen. một trong những tuyến đường thủy quan trọng nhất thế giới”- Tổng thống Joe Biden.

Sáng sớm hôm thứ Sáu 12/1, phi đạn từ các chiến hạm và máy bay Hoa kỳ và Anh quốc đã dội xuống hàng chục vị trí của lực lượng Houthi ở Yemen. Các cuộc không kích đã được báo cáo ở thủ đô Sanaa của Yemen, cảng Hodeidah, Dhamar ở Saudi Arabia và cứ điểm Saada ở phía tây bắc. 

Tổng cộng, có tất cả gần 80 mục tiêu tại 16 vị trí của nhóm Houthi trên đất Yemen đã bị tấn công trong hai đợt gần như liền sát nhau với các phi đạn được hướng dẫn chính xác. Ngũ Giác Đài mô tả các mục tiêu là hệ thống radar, bãi chứa và phóng máy bay điều khiển từ xa (drone), các cơ sở cất giữ và phóng phi đạn cũng như các nút chỉ huy và kiểm soát của Houthi.

Gây nguy hiểm cho tự do hàng hải 

Trong một tuyên bố do Bạch ốc đưa ra, Tổng thống Mỹ Joe Biden giải thích thêm về lý do của cuộc không kích: “để đáp trả trực tiếp các cuộc tấn công chưa từng có của Houthi nhằm vào các tàu hàng hải quốc tế ở Hồng hải”.

Về phía Anh quốc, Thủ tướng Anh Rishi Sunak nói các cuộc đình công là một hành động “tự vệ”, và mục đích là để “giảm căng thẳng leo thang và khôi phục sự ổn định cho khu vực này”.

Ngay hôm trước cuộc không kích ngày 12 tháng 1, nhóm Houthi đã phóng một phi đạn chống tàu vào các đường vận tải hàng hải trên Vịnh Aden, và theo quân đội Hoa kỳ, đó là vụ tấn công lần thứ 27 vào các tàu bè trên Hồng hải kể từ ngày 19 tháng 11 năm 2023. 

Hôm đó, chiếc Galaxy Leader, một con tàu Anh quốc do Nhật bản điều hành, dài 189 mét đang trên đường từ Thổ nhĩ kỳ đếẤn độ đã bị nhóm chiến binh Houthi chặn bắt. 

Trước nay, trên Saudi Arabia thỉnh thoảng vẫn có những cuộc tấn công của nhóm Houthi vào các tàu buôn và tàu vận tải nhưng từ sau khi chiến cuộc nổ ra giữa Israel và Hamas vào tháng 10, 2023, các cuộc tấn công đã diễn ra thường xuyên hơn. 

Nhóm Houthi ủng hộ Hamas và đe dọa sẽ tấn công bất kỳ tàu thuyền nào mà họ cho là đang đến hoặc đi từ Israel. Các cuộc tấn công đã tăng vọt sau vụ nổ ngày 17 tháng 10 tại một bệnh viện ở Gaza khiến nhiều người thiệt mạng và bị thương. Vụ nổ bệnh viện đó đánh dấu sự khởi đầu của một chiến dịch quân sự dữ dội của Houthi nhắm vào các căn cứ của Mỹ ở Iraq và Syria, cũng như các vũ tấn công và bắn hỏa tiễn vào những tàu thương mại đi qua Saudi Arabia. Không chỉ là các tàu liên quan đến Israel mà bất cứ tàu nào,

Một liên minh quân sự do Mỹ dẫn đầu đang cố gắng ngăn chặn lực lượng Houthi bằng cách bố trí các tàu khu trục hạm và các phương tiện quân sự khác ở Saudi Arabia, đồng thời bắn hạ các phi đạn và máy bay điều khiển từ xa của nhóm Yemen này. Nhưng nhóm Houthi đã nói rõ rằng họ sẽ không dừng lại cho đến khi Israel kết thúc cuộc chiến.

Nhóm Houthi? 

Khác với đám giặc cỏ Somali thường tấn công tàu bè trên Vịnh Aden trong giai đoạn 2000-2016 từ những chiếc xuồng cao su cao tốc và bằng những khẩu AK, Houthi đánh vào các tàu trên Hồng hải bằng các vũ khí tân tiến. Họ sử dụng máy bay điều khiển từ xa (drone) và phi đạn chống tàu chiến, những thứ vũ khi mà Houthi sản xuất được ngay tại Yemen. Trước đây phần lớn những thứ này được lắp ráp từ các linh kiện của Iran được đưa lậu vào Yemen. Nhưng nay, theo quân đội Mỹ, phi đạn sản xuất trong nước của Houthi đã có những cải tiến lớn về tầm bắn, độ chính xác và khả năng sát thương.

 

Gọi họ là người Houthi không chính xác. Houthis là một phong trào vũ trang và chính trị Hồi giáo Zaidi Shia ở Yemen, được gọi theo tên của người sáng lập, Hussein Badreddin al-Houthi. Lực lượng Houthi đã chiến đấu chống lại chính phủ Yemen từ năm 2004 và bị cáo buộc vi phạm nhân quyền, bao gồm cả việc sử dụng binh lính trẻ em. Houthis là một phong trào phức tạp và nhiều mặt. Họ vừa là một phong trào chính trị vừa là một phong trào tôn giáo, đồng thời họ có ý thức mạnh mẽ về bản sắc và kiêu hãnh. Họ cũng là một phong trào rất kiên cường, đã có thể trụ vững trước một cuộc nội chiến kéo dài và đẫm máu. 

Tên chính thức là Ansar Allah (Những người ủng hộ Allah), nhóm Houthi được thành lập vào thập niên 1990 để chống lại tệ tham nhũng trong chính quyền Yemen, đặt biệt là thời Ali Abdullah Saleh, tổng thống lúc bấy giờ. 

Năm 2003, Saleh, với hậu thuẫn của quân đội Saudi Arabia, đã nỗ lực tiêu diệt nhóm Houthi nhưng thất bại. 

Từ năm 2014, phe Houthi được Hezbollah huấn luyện quân sự, đã tiến hành một cuộc nội chiến chống lại chính phủ Yemen. 

Theo Liên hiệp quốc, tính đến đầu năm 2022, cuộc chiến tranh đã khiến khoảng 377.000 người thiệt mạng và 4 triệu người lưu lạc.

Houthi tuyên bố họ là một phần của “trục kháng chiến” do Iran lãnh đạo chống lại Israel, Mỹ và phương Tây – cùng với Hamas và Hezbollah. Họ cũng coi Iran là đồng minh, vì có cùng kẻ thù chung Saudi Arabia.

Tuy chính phủ chính thức của Yemen là Hội đồng Lãnh đạo Tổng thống nhưng từ năm 2015, chính phủ này lưu vong sang thủ đô Riyadh của Saudi Arabia và nhóm Houthi hiện kiểm soát các khu vực quan trọng của Yemen, gồm cả thủ đô Sanaa và bờ biển Hồng Hải. Họ thu thuế và in tiền.

Hầu hết dân số Yemen sống ở các khu vực do Houthi kiểm soát. 

Hội đồng Bảo an LHQ cho biết đến năm 2010, nhóm Houthi có từ 100.000 đến 120.000 người, bao gồm lực lượng vũ trang và những người ủng hộ không vũ trang.

Tuyến đường qua Hồng Hải

Hồng Hải có kênh đào Suez ở đầu phía bắc và eo biển Bab el-Mandeb hẹp ở đầu phía nam, dẫn vào Vịnh Aden. Đó là tuyến đường thủy tấp nập tàu bè qua kênh đào Suez để vận chuyển hàng hóa giữa châu Á, châu Âu và xa hơn.

Trên thực tế, 40% thương mại Á-Âu thường đi qua khu vực này, bao gồm một lượng lớn dầu và nhiên liệu diesel dành cho châu Âu vốn phụ thuộc vào nhập cảng. Các sản phẩm thực phẩm như dầu cọ, ngũ cốc và bất kỳ thứ gì khác được vận chuyển trên tàu container, tức là hầu hết đều là sản phẩm được sản xuất trên thế giới, cũng vậy. 

Mỗi ngày thường có khoảng 30% lưu lượng container toàn cầu và hơn 1 triệu thùng dầu thô đi qua Kênh đào Suez.

Những cuộc tấn công của nhóm Houthi đã có những ảnh hưởng đáng kể đến hoạt động này.

Theo nhà cung cấp dịch vụ tư vấn và vận chuyển hàng hải toàn cầu Clarkson Research Services Ltd, lưu lượng giao thông qua Saudi Arabia hiện đã sụt giảm 44% so với mức được ghi nhận trong nửa đầu tháng 12 2023 do ngày càng có thêm nhiều tàu đổi đường, đi theo tuyến đường dài hơn quanh Mũi Hảo Vọng để đến bến cảng.

Các công ty vận chuyển container khổng lồ, bao gồm cả Maersk, công ty vận tải biển lớn nhất thế giới và cả và tập đoàn dầu mỏ khổng lồ BP đã chuyển hướng tàu của họ, đi đường vòng quanh Mũi Hảo Vọng ở cực nam châu Phi. Tuyến đường này làm chậm thời gian giao hàng và tăng thêm 3.000-3.500 hải lý (6.000km) cho hải trình. Các chuyến đi dài thêm một tuần đến hai tuần và chi phí vận chuyển, nhiên liệu, và nhân lực, bảo hiểm gia tăng lên. Việc đổi tuyến còn có thể dẫn đến sự chậm trễ do tắc nghẽn tại các cảng.

Sự chậm trễ đã góp phần khiến thương mại thế giới giảm 1,3% trong tháng 12, hệ quả của việc hàng hóa bị mắc kẹt trên tàu thay vì được dỡ xuống cảng.

Simon Heaney, giám đốc nghiên cứu tại Drewry World Container Index, cho biết, ít nhất 90% tàu container từng đi qua Kênh đào Suez hiện đang đổi tuyến đường. Drewry World Container Index, tổ chức chuyên theo dõi hoạt động vận chuyển dọc theo 8 tuyến đường chính giữa Mỹ, Âu châu và Á châu tính rằng phí vận chuyển một container 40 feet (12 mét) từ Trung Quốc đến châu Âu dự kiến ​​sẽ tăng 248% từ mức 1.148 USD vào tháng 11, khi các cuộc tấn công bắt đầu. 

Viện Kinh tế Thế giới Kiel ở Đức ghi nhận chi phí vận chuyển một container 40 feet tiêu chuẩn từ Trung Quốc đến Bắc Âu đã tăng từ 1.500 USD lên 4.000 USD. 

Heaney cho biết: “Sẽ có cú sốc ban đầu và có thể xảy ra tình trạng thiếu hụt các bộ phận ban đầu, có khả năng làm chậm việc sản xuất”. Ông nhận định các nhà sản xuất sẽ phải sớm điều chỉnh kế hoạch theo thực tế mới là thời gian chờ đợi lâu hơn do hàng hóa phải đi vòng quanh Mũi Hảo vọng.

Ngay trước ngày Mỹ và Anh quốc các cuộc không kích vào Yemen, hôm 11 tháng 1, nhà sản xuất xe hơi chạy điện Tesla công bố họ phải đóng cửa nhà máy ở gần Berlin từ ngày 29 tháng 1 đến ngày 11 tháng 2 do sự chậm trễ trong chuỗi cung ứng.

Hiệu quả của cuộc không kích

Các cuộc tấn công đêm 11 tháng 1 có thể đã làm suy giảm và phá hủy một số khả năng của Houthi trong việc tiến hành các cuộc tấn công vào tàu bè ở Saudi Arabia.

Một phát ngôn viên của Houthi nói với thông tấn Reuters rằng các cuộc tấn công không có tác động đáng kể đến khả năng ảnh hưởng đến hoạt động vận chuyển của nhóm. 

Sau cuộc không kích thứ hai, đánh vào một địa điểm radar ở Yemen diễn ra một ngày sau đó, Mohammed Abdulsalam, một phát ngôn viên của Houthi, nói với báo chí rằng các cuộc tấn công, gồm cả cuộc tấn công qua đêm nhằm vào căn cứ quân sự ở Sanaa, không có tác động đáng kể đến khả năng của nhóm trong việc ngăn chặn các tàu bè liên quan đến Israel đi qua Saudi Arabia và Biển Ả Rập.

 

Cuộc không kích hôm 12 tháng 1 của Hoa Kỳ và Anh quốc chỉ có sự ủng hộ của Canada, Úc, Hòa lan và một quốc gia Ả rập duy nhất là Bahrain.

Tại Hội đồng Bảo an LHQ hôm thứ Sáu vừa qua, Đại sứ Nga Vassily Nebenzia tố cáo Hoa Kỳ. và Anh “đã một mình gây ra sự lan tỏa của cuộc xung đột (ở Gaza) ra toàn bộ khu vực.”

Trong một tuyên bố chung hôm 14 tháng 1, Ai Cập và Trung cộng nói họ đang theo dõi chặt chẽ những diễn biến ở Saudi Arabia, nhất là việc ưu tiên bảo đảm an toàn và an ninh hàng hải

Tuyên bố nói thêm rằng hai nước đều bày tỏ quan ngại về việc xung đột lan rộng trong khu vực, nhấn mạnh tầm quan trọng của nỗ lực ngăn chặn các cuộc tấn công vào Gaza.

Tại cuộc họp báo ở Cairo sau khi gặp Tổng thống Ai Cập Abdel Fattah al-Sisi, tuy không đề cập đến lực lượng Houthi, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị đã kêu gọi chấm dứt các cuộc tấn công vào tàu dân sự ở Saudi Arabia. 

“Trung Quốc kêu gọi chấm dứt quấy rối và tấn công các tàu dân sự, đồng thời duy trì dòng chảy thông suốt của chuỗi cung ứng và công nghiệp toàn cầu cũng như trật tự thương mại quốc tế”.

Tuy nhiên Vương Nghị cũng đã ngầm chỉ trích các cuộc không kích của Mỹ và Anh, nói rằng Hội đồng Bảo an LHQ không cho phép hành động như vậy.

“Cần tránh đổ thêm dầu vào ngọn lửa căng thẳng ở Saudi Arabia và ngăn chặn sự gia tăng rủi ro an ninh chung của khu vực.”

Họ Vương nói thêm rằng mặc dù tất cả các bên cần cùng nhau duy trì sự an toàn của các tuyến đường thủy trên Saudi Arabia theo luật pháp, nhưng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia ở cả hai bờ Saudi Arabia, bao gồm cả Yemen, phải được tôn trọng.

Và những gì sẽ đến 

Trong khi đó, giới quan sát xác nhận các cuộc không kích đã làm tăng thêm mối lo ngại về sự leo thang của cuộc xung đột lan rộng khắp khu vực kể từ khi cuộc chiến giữa Hamas và Israel nổ ra, trong đó các đồng minh của Iran cũng tham gia vào cuộc xung đột từ Lebanon, Syria và Iraq.

Tổng thống Mỹ Joe Biden cho biết Mỹ đã gửi thông điệp riêng tới Iran về các cuộc tấn công của Houthi. Ông không nói rõ chi tiết mà nói với các phóng viên: “Chúng tôi đã giao thông điệp đó một cách riêng tư và chúng tôi tự tin rằng mình đã chuẩn bị tốt”.

Phía Anh quốc, Ngoại trưởng David Cameron cho biết Anh quốc “sẵn sàng hỗ trợ lời nói của chúng tôi bằng hành động” chống lại nhóm Houthi. Lord Cameron nói Anh quốc đã đưa ra cho nhóm Houthi hết “cảnh báo này đến cảnh báo khác” trước khi tham gia các cuộc không kích nhằm bảo vệ vận chuyển toàn cầu.

Ông không cho rằng các cuộc tấn công của Mỹ và Anh quốc thể hiện sự leo thang trong xung đột Israel-Gaza và nói rằng phía Houthi chịu trách nhiệm về việc leo thang các cuộc tấn công nhằm vào tàu bè trên tuyến đường biển quan trọng kể từ giữa tháng 11 và các cuộc không kích của Anh và Mỹ là một “ biện pháp cuối cùng”. Ông nói ngay các cuộc không kích cũng là “có giới hạn, tương xứng, có mục tiêu, hợp pháp nhưng chúng cũng cần thiết.”

Tổng thống Biden nói ông sẽ không ngần ngại thực hiện thêm hành động quân sự nếu cần thiết. Nhưng Mỹ cũng đã nói rõ rằng họ không muốn chứng kiến ​​một cuộc xung đột ngày càng mở rộng ở Trung Đông.

Nhiều nhà bình luận chính trị đồng ý với nhau rằng điều đó cho thấy rằng bất kỳ hành động quân sự nào do Mỹ dẫn đầu trong tương lai, nếu cần thiết, cũng sẽ là có giới hạn. Họ nhắc thêm là Hoa kỳ đã có không ít kinh nghiệm cay đắng về những hành động quân sự trực tiếp hơn.

Tổng thống Joe Biden cũng không có nhiều chọn lựa trong một năm bầu cử. Các cuộc không kích và phi đạn hành trình tầm xa là những hoạt động ít rủi ro và tốn kém nhất đối với ông. 

Lựa chọn thực sự duy nhất còn lại cho Hoa Kỳ và Anh quốc là tiến hành thêm những hành động quân sự từ xa – như những cuộc không kích vừa diễn ra. 

Đỗ Quân 

(Tổng hợp từ BBC, CNN, AlJazeera, WP và Britannica)