Rác nhựa

Mấy năm gần đây, nhiều thành phố trên khắp nước Mỹ đã ra lệnh cấm nhiều vật dụng làm bằng nhựa, từ túi nhựa đến ống hút nhựa đến hộp nhựa đựng thức ăn mua mang đi. Và các chính phủ lớn và nhỏ, từ California đến Mexico City đến, nhiều nơi ở Canada, đã thông qua các lệnh cấm với các mục tiêu tương tự – mà nhiều người cho rằng đó là một dấu hiệu cho thấy chính phủ và người dân ngày càng nhận thức và quan tâm về sự gia tăng của việc sử dụng và xả rác nhựa trên thế giới.

Thật vậy, các nhà hoạch định chính sách trên khắp thế giới đang cố gắng làm điều gì đó – bất cứ điều gì đó – để đối phó với một thử thách hầu như quá lớn đang dần vượt khỏi khả năng giải quyết của loài người nếu như không có hành động ngày.

Thế giới của chúng ta vận hành, đôi khi theo đúng nghĩa đen của nó, trên các vật thể bằng nhựa, một danh từ với ý nghĩa bao trùm để chỉ một loại vật liệu làm từ chất polymer tổng hợp có thể uốn cong, nhẹ, bền và có thể dùng để sản xuất ra nhiều thứ, từ tấm thảm trải nền nhà đến vỏ bọc ngoài chiếc điện thoại di động, đến thậm chí đôi giày chúng ta đang mang trên chân. Nhưng khi mức tiêu thụ nhựa trên thế giới tăng vọt, lượng rác nhựa thải ra và những thiệt hại sinh thái do nó gây ra cũng tăng theo.

Theo Liên Hiệp Quốc, thế giới hiện thải ra hơn 440 triệu tấn nhựa mỗi năm, gấp đôi so với hai thập niên trước. Phần lớn trong số đó được mang đi đốt hoặc đổ vào các bãi chôn rác, hoặc bị “rò rỉ” ra môi trường thiên nhiên dưới dạng rác nhựa. Có thể nói nếu ta đi bộ ở bất cứ đâu trên thế giới cũng sẽ khó có thể tránh mà không nhìn thấy đây đó một miếng giấy nhỏ gói kẹo bằng nhựa hoặc túi nhựa hoặc một vài loại rác nhựa khác. Lượng nhựa theo các dòng nước trôi ra biển thậm chí còn tồi tệ hơn. Đảo rác Thái bình dương (Great Pacific Garbage Patch), là một đảo rác nhựa khổng lồ rộng 620,000 dặm vuông đang xoay vòng ở một địa điểm giữa đại dương, đã trở nên quá lớn đến mức các nhà khoa học cho biết nó đang phát triển hệ sinh thái của riêng nó. Và đó chỉ là bề mặt nổi, bên dưới là những gì thì người ta chưa biết.

Các nhà khoa học – và cả người dân nữa – đang tìm hiểu và ngày càng biết rõ hơn cách thức nhựa phân hủy để biến thành cái gọi là vi nhựa: tức những mảnh nhựa nhỏ li ti đang âm thầm len lỏi vào trong đại dương, trong thực vật, trong thức ăn của chúng ta và thậm chí cả trong chính cơ thể của chúng ta. Một cuộc nghiên cứu được thực hiện lặp đi lặp lại nhiều lần của trường Đại học Newcastle ở Úc đã phát giác trung bình con người tiêu thụ khoảng 5 gam nhựa mỗi tuần – tương đương với kích cỡ của một chiếc thẻ tín dụng.

Phần lớn rác thải này là từ những thứ vật dụng làm bằng nhựa dùng một lần rồi bỏ – như các gói hộp đựng thức ăn và ống hút, túi nhựa đựng thực phẩm ở siêu thị và các chai nước được sản xuất để sử dụng một lần rồi vất bỏ. Theo một phúc trình về chỉ số chất thải nhựa được sản xuất của tổ chức Minderoo, số lượng vật dụng bằng nhựa sử dụng một lần rồi bỏ được sản xuất vào năm 2021 nhiều hơn bao giờ hết trước đó – nhiều hơn 6 triệu tấn so với năm 2019. Một nửa số sản phẩm nhựa mà thế giới sản xuất hàng năm là dành cho việc sử dụng một lần rồi bỏ.

Hầu hết các sản phẩm nhựa trở thành rác chỉ trong vòng một năm. Đa số các sản phẩm nhựa không phải là máy điện toán hay điện thoại. Và nếu bỏ ra chút thì giờ nhìn vào thùng rác của mỗi gia đình, hầu hết rác nhựa trong số đó là hộp, gói, bao bì bằng nhựa.

Và điều này không chỉ nói lên vấn đề rác thải mà còn là vấn đề khí hậu. Tổ chức Minderoo ước tính lượng khí nhà kính thải ra từ sản phẩm nhựa sử dụng một lần rồi bỏ vào năm 2021 tương đương với lượng khí nhà kính thải ra của toàn bộ Vương quốc Anh. Khí nhà kính được thải ra khi sản phẩm nhựa được sản xuất, khi chúng được vận chuyển, khi chúng bị phân hủy và ngay cả khi chúng được tái chế lại.

Số lượng nhựa được tái chế chỉ chiếm một tỷ lệ rất nhỏ trong số rác thải nhựa của thế giới. Mặc dù cái hình tam giác với ba mũi tên nối nhau (dấu hiệu tái chế) được in trên hầu hết các đồ vật bằng nhựa, nhưng thực tế chỉ có 9% nhựa trên thế giới đã từng được tái chế. Có ít hơn 4% nhựa được tái chế ở Hoa Kỳ và là quốc gia thải rác nhựa nhiều nhất trên thế giới. Mặc dù châu Á lâu nay thường bị đổ lỗi là nơi thải rác nhựa, phân tích dữ liệu của một số nhà nghiên cứu cho thấy Hoa Kỳ là thủ phạm chính.

Với tình trạng ngập lụt của rác thải nhựa như hiện nay, một điều có thể gọi là lạc quan là ngày càng có nhiều người dân nhận ra vấn đề. Và điều này có nghĩa áp lực đòi hỏi các chính phủ trên thế giới phải làm điều gì đó để giải quyết vấn đề rác nhựa nói trên cũng ngày càng tăng.

Chẳng hạn, vào năm 2019, thành phố Mexico City đã thông qua lệnh cấm loại đồ nhựa sử dụng một lần rồi bỏ, và lệnh cấm này cho áp dụng dần theo từng giai đoạn trong vòng hai năm đối với thành phố 9.2 triệu dân này. Đầu tiên là lệnh cấm túi nhựa vào năm 2020, sau đó lệnh cấm mở rộng thêm ra đối với những đồ dùng như muỗng nĩa, ống hút và khay đựng đồ ăn nhanh vào năm 2021.

Nhiều người đồng ý rằng việc thực hiện lệnh cấm thời gian đầu có vẻ đầy hứa hẹn. Hầu hết các cửa hàng thực phẩm đã ngừng cung cấp túi nhựa ở quầy tính tiền, việc giao thức ăn từ các nhà hàng cũng được đựng trong túi giấy và hộp có thể phân hủy dễ dàng, và nhiều quầy hàng rong cũng cắt giảm việc sử dụng ống hút hoặc muỗng nĩa bằng nhựa.

Tuy nhiên, sau hơn hai năm thực hiện, luật này đã không đáp ứng được đúng như mong đợi. Lý do là vì trận đại dịch xảy ra khiến chính quyền địa phương đâm ra lơ là. Rồi nhiều quán hàng và khách hàng lại thấy việc sử dụng đồ dùng nhựa xài một lần rồi bỏ như là một biện pháp vệ sinh an toàn sức khoẻ.

Nhiều người hy vọng một khi cuộc sống trở lại bình thường và nỗi lo sợ đại dịch không còn nữa thì chính quyền của thành phố Mexico City cho áp dụng lệnh cấm trở lại.

Nhìn qua bên kia Đại tây dương, với các lệnh cấm mới về các loại nhựa sử dụng một lần rồi bỏ,các doanh nhân trong khối Liên Âu cũng đang cố gắng tạo một cuộc sống không có nhựa trở nên dễ dàng hơn cho người tiêu dùng. Ví dụ, nhà thiết kế sản phẩm Julian Nachtigall-Lechner tại Berlin đã tìm ra cách giảm việc tiêu thụ nhựa và tái sử dụng một loại chất thải khác bằng cách tạo ra loại ly cà phê có thể tái sử dụng được làm từ bã cà phê bỏ đi. Phát minh này đã đưa đến việc thành lập công ty Kaffeeform. Vào năm 2015, công ty bắt đầu chỉ với ba nơi chịu bán loại ly này, nhưng nay, với hơn 2,000 địa điểm đã bán được hơn 100,000 ly Kaffeeform mỗi năm trên khắp châu Âu – thành công này là nhờ đáp ứng đúng lúc với luật pháp toàn khối Liên Âu cấm sản phẩm nhựa sử dụng một lần rồi bỏ và thay thế bằng sản phẩm không nhựa có giá cả phải chăng.

Luật pháp Liên Âu hiện bắt buộc các cửa hàng phải chấp nhận hộp và ly đựng của khách hàng. Luật cũng quy định muỗng nĩa, ống hút, que khuấy cà phê, tăm bông và các mặt hàng bằng nhựa sử dụng một lần rồi bỏ khác không được sản xuất tại Liên Âu nữa.

Tại Hoa Kỳ, một công ty có tên là Usefull, đang có nỗ lực kết hợp kỹ thuật và các hộp kim loại có thể tái sử dụng để thành lập một hệ thống mua thức ăn mang đi mà không dùng nhựa cho một số trường đại học và thành phố quanh nước Mỹ. Ý tưởng khá đơn giản: Khách hàng tới lấy thức ăn mang đi được đựng trong hộp của Usefull, khách hàng sau đó mang hộp trả lại tại địa điểm nào đó thuận tiện cho họ, qua sự chỉ dẫn trên ứng dụng của công ty.

Việc sử dụng đồ nhựa dùng một lần rồi bỏ có thể nói là rất tốn kém, lãng phí tài nguyên và tác hại cho môi trường thiên nhiên. Với những nỗ lực nói trên, người ta hy vọng một ngày nào đó không xa thế giới không còn thấy nhựa nữa. Nhưng điều quan trọng trước hết là phải thay đổi lối suy nghĩ của người tiêu dùng và gây thêm ý thức về sự tác hại của nhựa.

Huy Lâm