Tự tính tiền

Cách đây đúng 50 năm, vào ngày 26 tháng 6 năm 1974, cô Sharon Buchanan, nhân viên thâu ngân tại một siêu thị ở thành phố Troy, Ohio, đã trở thành người đầu tiên trong lịch sử của ngành bán lẻ tại Mỹ tính tiền cho khách hàng bằng cách rà giá tiền trên mã vạch được in sẵn trên gói hàng, thay vì bấm từng con số vào chiếc máy tính tiền kiểu cũ. Năm mươi năm sau, việc rà giá tiền bằng mã vạch là điều quá đỗi bình thường và đó là cách tính tiền cho khách hàng ở hầu hết các cửa tiệm.

Điều khác biệt ngày nay so với 50 năm trước là người làm cái công việc rà đó có thể là nhân viên của cửa tiệm hoặc có thể là khách hàng. Theo một cuộc khảo sát năm 2023 được thực hiện bởi công ty nghiên cứu thị trường Incisiv, hơn một nửa số cửa tiệm thực phẩm và siêu thị ở Mỹ hiện nay đều có trang bị hệ thống cho khách hàng tự tính tiền, cũng như khoảng một phần ba các cửa tiệm tạp hoá và trạm xăng. Thêm 37% các cửa tiệm tạp hoá khác đang thử nghiệm hoặc mở rộng quy mô hệ thống tự tính tiền.

Công việc thu ngân là một trong những công việc quan trọng và khó khăn nhất trong ngành bán lẻ. Nhân viên thu ngân phải cân bằng giữa sự nhanh nhẹn, độ chính xác và bảo mật thông tin cá nhân đồng thời còn phải để lại cho khác hàng ấn tượng tốt về cửa tiệm. Những phát minh mới tại quầy thu ngân không chỉ giúp tăng năng suất làm việc của nhân viên hoặc lợi nhuận cho cửa tiệm mà còn phản ánh và định hình sự hoạt động kinh doanh và tiếp cận khách hàng trong thời đại mới.

Trước thế kỷ 19, nhân viên thu ngân trong ngành bán lẻ rất hiếm nếu không muốn nói là không có. Các cửa tiệm đều nhỏ và phần lớn người làm trong tiệm cũng là chủ nhân hoặc là những thành viên khác trong gia đình. Người coi tiệm vừa làm công việc giới thiệu các mặt hàng, thường được cất giữ đằng sau quầy vừa làm công việc tính tiền cho khách. Sau đó tiền của khách được cất vào một chiếc hộp hoặc vào ngăn kéo hoặc nhét vào túi quần. Nhiều cuộc mua bán thời đó được tính bằng tín dụng trao đối (đổi món hàng này lấy món hàng khác), đặc biệt vào những lúc tiền mặt trở nên khan hiếm.

Tới thế kỷ thứ 19 mọc lên những cửa tiệm buôn bán lớn, với hàng trăm nhân viên, cần có những hệ thống tính tiền thận trọng hơn. Mỗi nhân viên bán hàng có một cuốn sổ riêng để ghi phiếu bán hàng. Những khách hàng giàu có và đáng tin cậy nhất có thể tự tính tiền trên các mặt hàng họ mua, nhưng hầu hết mọi khách hàng đều phải trả tiền mặt, ở ngay tại cửa tiệm hoặc khi hàng được giao tới nhà. Các nhân viên thường nói lớn tiếng, tiếng chuông rung liên hồi và các chàng trai làm công việc tính tiền có bề ngoài bảnh bao chạy qua chạy lại tạo nên một khung cảnh náo nhiệt tại các cửa tiệm, đặc biệt là trong những mùa bán hàng bận rộn. Tiền mặt có thể dễ dàng bị đánh rơi và thất lạc, và những nhân viên được trả lương thấp thường tìm những cách mờ ám để bù thêm vào số tiền lương ít ỏi khi có cơ hội.

Vào lúc ấy có ông James Ritty, chủ nhân của một nhà hàng có quầy rượu đông khách ở thành phố Dayton, Ohio, cứ thấy tiền bị thất thoát mà ông nghi rằng do người làm tự động lấy cắp từ chiếc ngăn đựng tiền không có khóa. Để giải quyết vấn đề, ông phát minh ra chiếc máy tính tiền đầu tiên, và mỗi khi nhấn nút tính tiền thì những con số bằng kim loại hiện lên để cho nhân viên thu ngân và khách hàng cùng nhìn thấy. Ngay lập tức việc ăn cắp tiền ngưng hẳn. Ngoài ra còn có một cuộn băng giấy ghi lại số tiền sau mỗi lần bán hàng. Vào cuối ngày, chủ nhân có thể tính ra được tổng số tiền bán được trong ngày.

Đến đầu thập niên 1890, phát minh này đã đạt được một sự cải tiến quan trọng: Ngăn đựng tiền chỉ mở ra khi chiếc nút tính tổng cộng số tiền trên các mặt hàng được nhấn xuống và tiếng chuông rung lên. Và bước cuối cùng, biên lai in bằng mực được thêm vào, cung cấp cho khách hàng cũng như cho cửa tiệm một bằng chứng về cuộc mua bán. Với biên lai đó có thể nói chiếc máy tính tiền đã tạo thêm niềm tin giữa khách hàng và cửa tiệm.

Chiếc máy tính tiền này được sử dụng thành công trong một thời gian dài cho đến thập niên 1970 thì mã vạch được giới thiệu và đã gặp phải sự chống đối mạnh từ khách hàng. Người ta nghi ngờ về sự chính xác của giá tiền món hàng nằm ẩn bên dưới những đường vạch kia. Một số chính trị gia cũng nhập cuộc và lên tiếng chống đối, cho rằng thay thế giá tiền với những con số bằng các ký hiệu là đã lấy đi một phần sự thật của gói hàng và làm thế nào khách hàng có thể so sánh giá cả khi họ mua sắm.

Tuy nhiên, công bằng mà nói, cách tính tiền bằng chiếc máy tính tiền cũng không hẳn là hoàn hảo. Người nhân viên thu ngân có thể bấm sai số và điều này cũng không hiếm lần xảy ra. Một độc giả đã đăng một lá thư trong mục hỏi đáp của bà Ann Landers than phiền rằng đã bị tính tiền sai, thay vì một hộp cereal giá 69 xu thì nhân viên của siêu thị đã tính thành $1.69 đến khi về nhà xem lại mới biết.

Sau đó một bài báo đăng trên tờ Los Angeles Times nói về kỹ thuật mã vạch mới đã giúp làm giảm nỗi lo sợ vu vơ của khách hàng. Bài báo dự đoán rằng “với các máy tính tiền mới có nghĩa là việc thanh toán nhanh hơn và chính xác hơn cũng như biên lai mua hàng của họ rõ ràng hơn”. Năm mươi năm sau, khách hàng đã quen thuộc với cách tính tiền bằng mã vạch và giá của món hàng được ghi trên tấm biển nhỏ gắn ngay trên kệ hàng thay vì nhãn dán trên mỗi gói hàng như trước đây. Khách hàng ngày nay còn nhận được biên lai mua hàng đầy đủ chi tiết, với tên của những món hàng được in rõ trên biên lai là điều không ai có thể tưởng tượng ra vào thời chưa có mã vạch.

Nhưng kỹ thuật máy rà mã vạch mang lại hiệu quả đáng kể nhất là ở sau hậu trường. Bằng cách cung cấp cho các cửa tiệm bán lẻ dữ liệu bán hàng với thời gian xác thực, hệ thống tính tiền này đã làm cuộc cách mạng hóa việc quản lý hàng tồn kho, tăng năng suất kinh doanh và cho phép các cửa tiệm chứa được nhiều loại hàng hóa hơn. Mã vạch giúp các cửa tiệm lớn như Costco và Home Depot phát triển nhanh hơn. Tất cả những lợi thế nói trên đâu phải ai cũng thấy trước.

Điều tương tự chắc hẳn cũng đúng với loại máy để khách hàng tự tính tiền lấy. Các cửa tiệm bán lẻ hiện vẫn đang cố gắng cân bằng giữa hiệu quả của việc tự tính tiền với nhu cầu ngăn chặn các hành vi lấy cắp hàng. Một số cửa tiệm đã loại bỏ các máy tự tính tiền sau một thời gian áp dụng, trong khi một số khác giới hạn số lượng mặt hàng có thể tự tính tiền. Nhiều nơi còn lắp đặt những chiếc máy không nhận tiền mặt. Các hệ thống mới bổ sung thêm máy quay hình và thuật toán để có thể phát hiện trước khi việc lấy cắp hàng xảy ra. 

Hệ thống tự tính tiền đôi khi vẫn còn gặp một vài trục trặc nghiêm trọng cần đến sự hỗ trợ của nhân viên cửa tiệm. Nhưng hệ thống này vẫn đang tiếp tục được cải thiện và là một lựa chọn ngày càng phổ biến đối với khách hàng, đặc biệt là với những người trẻ. Một cuộc khảo sát vào tháng 11 năm 2023 cho thấy hơn một nửa số khách hàng của các cửa tiệm thực phẩm dưới 45 tuổi thích tự mình tính tiền, so với 26% những khách hàng trên 60 tuổi.

Hầu hết các kỹ thuật mới không phát huy hết tiềm năng cho đến khi người tiêu dùng điều chỉnh thói quen của họ. Điều đó đòi hỏi khách hàng phải có được sự tự do để thử nghiệm và thay đổi. Và đương nhiên người tiêu dùng cũng cần thời gian để làm quen với kỹ thuật mới. Có lẽ không lâu nữa khi mọi người đã quen và biết tự tính tiền một cách nhuần nhuyễn, tới lúc đó người ta không còn cần tới sự có mặt của nhân viên thâu ngân và người nhân viên này được sử dụng cho những công việc khác. Chiếc máy tự tính tiền đang làm một cuộc cách mạng mới trong ngành bán lẻ.

Huy Lâm