NÓNG

Kể cả những người không quan tâm gì đến Canada cũng biết rằng cái quốc gia này có hỗn danh là “cái tủ lạnh” Bắc Mỹ. Xứ sở này hơn nửa năm đầy những tuyết và lạnh khiếp người.

Khi kể ra những nơi nóng bức của thế giới, người ta nghĩ ngay đến những sa mạc ở Phi châu, những khu rừng rậm Amazon hay bãi biển cháy nắng của Rio de Janeiro ở Nam Mỹ và các sườn đồi nóng bỏng ở Sicily, Âu châu. Hoặc, nếu là người Việt, thì Miền Trung nước Việt.

Thế nên người ta bàng hoàng với cái tin trên trang nhất tuần trước: Hơn 700 cái chết ở British Columbia, tỉnh bang nằm bên bờ Thái bình dương của Canada, có liên quan đến sức nóng, trời nóng thì đúng hơn. Thêm vào đó là có một nơi (nay đã trở thành nhiều nơi) ở Canada trong mấy ngày qua đã nóng hơn cả sa mạc Sahara.

Nóng cháy cả làng

Có một cái thị trấn nhỏ của tỉnh bang British Columbia đã đoạt kỷ lục nóng nhất thế giới. Nhiệt độ kỷ lục đó kéo dài suốt ba ngày, đốt cháy cả làng (nói hơi quá lời, thực sự là do quá nóng, cháy rừng đã bùng lên.)

Hôm thứ Ba 29 tháng 7, nhiệt độ ở Lytton lên tới 49,5 độ C, không chỉ phá kỷ lục về nhiệt độ cao nhất mọi thời đại ở Canada, mà còn nóng hơn nhiệt độ cao lịch sử của bất kỳ quốc gia nào ở Nam Mỹ hoặc Châu Âu. Nhiệt độ nóng nhất từ trước đến nay của châu Âu thuộc về Athens, Hy Lạp, đạt 48 độ C vào năm 1977. Trong khi ở Nam Mỹ, nhiệt độ cao nhất từ trước đến nay là 48,9 độ C tại thị trấn nửa khô hạn Rivadavia của Argentina vào năm 1905.

Sách Kỷ lục thế giới Guiness ghi nhận trong lịch sử nhân loại chỉ có một lần, và ở một nơi, Trái đất có nhiệt độ cao hơn nữa. Đó là một ngày năm 1913, tại Death Valley, California. Hôm đó, nhiệt kế ghi nhận 56,7 độ C. Chỉ cao hơn nhiệt độ ở Lytton mấy ngày qua có 7 độ.

Đáng ngạc nhiên hơn nếu ngưởi ta biết rằng thị trấn Lytton, cách thành phố nổi tiếng Vancouver (British Columbia) 260 cây số về phía đông bắc. Nằm trên vĩ tuyến 50 Bắc, đây một khu vực đầy cây tùng và tùng xanh tươi trên các sườn đồi núi.

Trong ba ngày liền của tuần trước, nhiệt độ ở đây đã lên đến 49,7 độ bách phân (Celsius / độ C).

Sức nóng đã khiến cho các cây thông, tùng đầy nhựa trở thành những thanh ngo đóm, và chỉ cần một tia lửa nhỏ là bùng lên. Sự việc đã diễn ra đúng như thế. Thị trưởng Lytton nói: “…chỉ khoảng 15 phút sau khi có dấu hiệu khói đầu tiên lửa đã có mặt ở khắp mọi nơi… cả thị trấn bốc cháy.” Ông Jan Polderman nói với báo chí “Nhiều người dân thoát thân với chỉ một bộ quần áo trên người.”

Không riêng Lytton, hơn 40 điểm khác ở British Columbia đã lập kỷ lục mới. Nhà khí hậu học của Bộ Môi trường Canada, ông David Phillips, nói rằng các kỷ lục về nóng không còn bị “phá” nữa mà là bị “đập vỡ, nghiền nát”, khi “các vùng phía tây Canada nóng hơn cả Dubai.” Miền Tây Canada mà ông muốn nói bao gồm cả các tỉnh đồng cỏ Alberta, Saskatchewan.

Mà không phải chỉ có Lytton và BC cùng những tỉnh bang nằm ngang với BC về phía đông nóng như thế. Các vùng lãnh thổ nằm cao hơn về phía Bắc của Canada cũng nóng! Như Northwest Territories. Nếu nhìn trên bản đồ, người ta thấy rằng vùng lãnh thổ đó nằm ngang với Alaska, Yukon, những địa danh nghe thấy đã đủ lạnh. Từ một tuần nay, nhiệt độ ở khu vực lãnh thổ mà biên giới phía bắc là Bắc băng dương ở trên 30 độ C. Kỷ lục thuộc về Nahanni Butte, đạt 38,1 độ C vào thứ Hai 28 tháng 6, chẳng kém New Delhi, Ấn Độ bao nhiêu. Cuối tuần trước, nhiệt độ ở Delhi dao động quanh mức 39 độ C.

Mỹ cũng nóng

Khu vực Tây bắc Thái bình đương (Pacific Northwest) của Hoa Kỳ cũng nóng. Cái nóng đến với vùng này trước Canada ít ngày.

Nhiệt độ ở đây trong nhiều ngày cao hơn 100 độ, may quá không phải độ sôi của nước, Hoa kỳ vẫn còn sính dùng hệ thống Farenheit. (Công thức chuyển F sang C là lấy C nhân 9 chia 5 cộng 32, nếu bạn làm biếng, chỉ cần nhờ anh Google đổi giúp).

Cơ quan Thời tiết Quốc gia Hoa Kỳ (NWS) cho biết hôm 27 tháng 6 nhiệt độ tại phi trường Quốc tế Portland ở Oregon đạt 115 độ F (46.1 độ C). Đây là nhiệt độ cao nhất từng được ghi nhận ở nơi đó kể từ khi Hoa Kỳ bắt đầu ghi chép các kỷ lục vào năm 1940. Nhiệt độ cao trung bình vào thời điểm này trong năm tại sân bay là khoảng 73 độ.

Một trong những thành phố nóng nhất hôm 27 tháng 6 ở Mỹ là Salem, Oregon, cách Portland 45 dặm (lại thêm một đo lường không dùng hệ bách phân). Trưa ngày hôm đó nhiệt kế chỉ 117 độ F (47.25 độ C).

Seattle (Washington) mát hơn chút ít, 108 độ. Tuy nhiên, nhiệt độ này cũng phá kỷ lục về nóng được NWS ghi nhận năm 2009 là 105 độ.

Cơ quan NWS đã ban hành cảnh báo nhiệt độ quá cao vào thứ Hai cho phần lớn Washington và Oregon, cũng như một số khu vực của California, Idaho và Nevada.

Các xa lộ ở Washington bị nóng đẩy phồng lên trong khi hệ thống vận chuyển công cộng TriMet của Portland hoàn toàn tê liệt do các đường dây điện trên cao bị võng xuống và nở ra.

Tháng trước, Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia (National Oceanic and Atmospheric Administration / NOAA) đã điều chỉnh “tiêu chuẩn khí hậu”, dữ liệu căn bản về nhiệt độ, mưa, tuyết và các biến số thời tiết khác được thu thập trong ba thập niên tại hàng ngàn địa điểm trên khắp đất nước.

Michael Palecki, giám đốc dự án này tại Trung tâm Thông tin Môi trường Quốc gia của NOAA, cho biết: “Chúng ta đang thực sự nhìn thấy dấu vết của biến đổi khí hậu trong các quy chuẩn mới”.

Văn phòng dự báo của NWS ở Spokane (WA) dự đoán nhiệt độ cao ít nhất là 112 độ ở các khu vực xa hơn về phía đông cho đến ít nhất là giữa tuần.

Để chuẩn bị cho đợt nắng nóng, Thống đốc Jay Inslee của Washington đã đình chỉ giới hạn về số lượng người có thể được lưu trú tại các trung tâm làm mát do chính phủ và các nhóm bất vụ lợi nhuận của tiểu bang điều hành.

Đây là các giới hạn đã được đưa ra trong lệnh khẩn cấp y tế công cộng trong đại dịch coronavirus.

Thư viện Seattle cho biết vào sáng Chủ nhật rằng họ sẽ mở thêm các chi nhánh có máy lạnh vào Chủ nhật và thứ Hai để cung cấp cho mọi người nơi trú ẩn khỏi cái nóng.

Cơ quan Y tế Oregon thông báo hôm thứ Sáu rằng họ cũng đã dỡ bỏ giới hạn về số lượng người có thể tụ tập tại các hồ bơi, rạp chiếu phim và trung tâm mua sắm.

Đợt nóng tuy tệ hại nhưng cũng đem lại lợi lộc cho một số ngành kinh doanh. Máy lạnh cửa sổ, máy hút hơi ẩm (dehumidifier) bán sạch. Đài truyền hình KING 5 đưa tin tất cả các phòng máy lạnh của khách sạn Holiday Inn Express & Suites ở Bắc Seattle đã được đặt kín vào dịp cuối tuần vừa qua.

Nóng chết người

Hàng trăm trường hợp tử vong liên quan đến nắng nóng đã được xác nhận ở Oregon, Washington và British Columbia.

Chỉ riêng ở Oregon và Washington, nhà chức trách tin rằng có nhất 90 ca tử vong là do nhiệt độ nóng bất thường gây ra

Các nhân viên y tế khẩn cấp đã tìm thấy bà Dorothy Galliano, 85 tuổi, trong ngôi nhà bà sống một mình, không có máy lạnh ở khu phố Seward Park của Seattle. Bà Galliano đã chết vì tăng thân nhiệt (hyperthermia).

Một phụ nữ khác, bà Debra Moore, 68 tuổi, được tìm thấy hôm thứ Hai trên vỉa hè phồng rộp lên vì nóng ở một cộng đồng ở chân núi Rainier. Nơi bà ngã xuống chỉ cách ngôi nhà mà bà đang trên đường đến thăm có vài bước.

Những cái chết liên quan đến nhiệt phần lớn là của những ngưới già – như bà Galliano, yếu như bà Moore, ngưởi đang được hóa trị, nhưng cả những người trẻ cũng chết. Như trường hợp anh Sebastian Francisco Perez, chỉ mới 38 tuổi. Perez, một nông dân gốc Guatemala, gục chết khi đang dời chuyển các đường dẫn nước tưới trên một cánh đồng ở Marion County, (Oregon), hôm thứ Bảy. Nhiệt độ lúc đó là 104 độ F.

Các tổn thất về nhân mạng – xảy ra trong xe hơi quá nóng, những căn apartment ngột ngạt, những ngôi nhà cũ, nơi làm việc, khu tụ tập những người vô gia cư – phản ánh những nguy cơ đặc biệt của nắng nóng khắc nghiệt và khả năng bị tàn phá khi biến đổi khí hậu khuếch đại đáng kể sự dao động nhiệt độ bình thường.

Cho đến cuối tuần qua, cơ quan Pháp y BC đã ghi nhận hơn 700 trường hợp tử vong mà họ cho là có liên quân đến đợt nóng ở tỉnh bang. Đó là chưa kể đến ít nhất 2 người được cho là bỏ mạng trong trận hỏa hoạn thiêu rụi Lytton.

Vòm nhiệt

Tuy không phải là do Trung quốc hay Trung cộng hoặc người Trung hoa gây ra (như nhiều người nghĩ như thế về dịch Covid 19), cái đợt nóng chết người đã và đang hoành hành đã ít nhiều liên quan đến Trung quốc!

Mưa lớn ở Trung Quốc, một vùng nước ấm trải dài trên Bắc Thái Bình Dương, và những dòng khí (jet stream, những luồng không khí chuyển động nhanh và mạnh) đáng lẽ phải tròn đều đã trở nên gãy khúc, đang kết hợp để tạo ra một đợt nắng nóng bất thường ở vùng Tây Bắc Thái Bình Dương.

Các điều kiện thời tiết này tạo ra một vòm nhiệt, hơi nóng của đại đương bị khí quyển lại một chỗ, kiểu như một nồi nước đang bốc hơi bị úp một cái nắp lên trên. Sức nóng bên dưới cái nắp – vòm nhiệt, đó trở nên mãnh liệt.

Cơ quan NOAA giải thích rằng các điều kiện khí quyển mạnh, áp suất cao kết hợp với ảnh hưởng của La Niña sẽ tạo ra những vùng nhiệt rộng lớn bị giữ lại dưới “mái vòm” áp suất cao.

Một nhóm khoa học gia được Chương trình NOAA MAPP tài trợ đã xem xét những gì gây ra các vòm nhiệt và tìm ra nguyên nhân chính là sự thay đổi mạnh mẽ (hoặc độ dốc – gradient) nhiệt độ đại dương từ tây sang đông ở vùng biển nhiệt đới Thái Bình Dương trong mùa đông trước đó.

Hãy tưởng tượng một hồ bơi khi máy sưởi được mở lên – nhiệt độ tăng nhanh chóng ở những khu vực xung quanh máy sưởi, trong khi phần còn lại của bể bơi mất nhiều thời gian hơn mới ấm lên. Nếu người ta coi Thái Bình Dương là một cái hồ bơi rất lớn, nhiệt độ ở Tây Thái Bình Dương đã tăng trong vài thập niên gần đây so với phía Đông Thái Bình Dương, tạo ra những sự khác biệt lớn về áp suất (độ dốc nhiệt) đẩy gió trên toàn bộ đại dương này vào mùa đông. Trong một tiến trình được gọi là đối lưu (convection), sự thay đổi áp suất này làm cho không khí ấm hơn, được làm nóng bởi bề mặt đại dương, bốc lên ở phía tây Thái Bình Dương, và làm giảm đối lưu ở trung tâm và phía đông Thái Bình Dương.

Khi các luồng gió mạnh hơn đưa khí nóng về phía đông, các dịch chuyển về phía bắc của dòng khí giữ hơi nóng đó lại và đẩy nó về phía đất liền, nơi nó chìm xuống, dẫn đến các sóng nhiệt (heat waves).

Theo Jeff Masters, nhà khí tượng học của Yale Climate Connections, nó tương tự như kiểu thời tiết hồi đầu tháng đã dẫn đến một đợt nắng nóng ở California. Những nếp gấp trong dòng khí đã ghìm thời tiết mùa hè vào một chỗ dẫn đến những đợt sóng nóng kéo dài và hạn hán, và cả bão lụt.

Masters nói: “Sự mạnh mẽ bất thường của dòng khí có liên quan đến một mô hình mà chúng ta thường thấy vào mùa hè, có liên quan đến sự thay đổi khí hậu do con người gây ra.”

Sóng nhiệt là một hiện tượng không lạ vì thường xuyên xảy ra trên đất liền. Tuy nhiên, hiện tượng nóng lên toàn cầu đã khiến sóng nhiệt nóng hơn, có thời gian dài hơn và tần suất ngày càng nhiều.

Michael E Mann, giáo sư khoa học khí quyển, Giám đốc Earth System Science Center (Trung tâm Khoa học Hệ thống Trái đất) cho biết, các đợt nắng nóng hiện xảy ra thường xuyên gấp ba lần so với thời thập niên 1960 và những tháng nóng kỷ lục đang xảy ra thường xuyên hơn gấp 5 lần so với mức độ chúng được cho là sẽ diễn ra nếu không có hiện tượng nóng lên toàn cầu.

Mann cho biết: “Các đợt sóng nhiệt đã trở nên lớn hơn, ảnh hưởng đến 25% diện tích đất ở Bắc bán cầu so với năm 1980; bao gồm cả các khu vực đại dương, sóng nhiệt đã tăng 50%”.

Con nhãi Greta báo động

Cô gái trẻ người Thụy điển Greta Thunberg, nay không còn bé nữa vì đã 18 tuổi, hô hào bảo vệ môi trường một cách khó ưa và đã bị gọi là “con nhãi dạy đời” đã nhanh nhảu lên tiếng ngay sau khi những tin tức về cơn nóng ở Lytton được đưa ra.

Hôm 28 tháng 6, Grteta viết trên Twitter: “(Kỷ lục) Nhiệt độ cao nhất từng được ghi nhận tại phía bắc vĩ độ 50N ở hành tinh này đã nát tan (44,4 độ C từ tháng 7 năm 1941)…”

Cô nàng tiếp theo bằng giải thích: “Các kỷ lục về nhiệt thường bị phá vỡ ở mức độ những con số lẻ thập phân, như một phần mười độ. Và không phải trong tháng 6” và cảnh cáo: “Đợt nắng nóng này mới bắt đầu. #FaceTheClimateEmergency.”

Thunberg cho biết các mục tiêu “net zero emissions” – không có khí thải, mà các nền kinh tế lớn công bố “có thể là một khởi đầu tuyệt vời, nếu chúng không đầy những lỗ hổng và kẽ hở” như “bỏ qua khí thải từ hàng hóa nhập cảng, hàng không quốc tế và vận tải biển. Cuộc khủng hoảng khí hậu ngày nay – theo cách tốt nhất của họ – chỉ được coi như một cơ hội kinh doanh để tạo ra việc làm mới, các doanh nghiệp và công nghệ trong lãnh vực xanh mới”.

Một tương lai gần bỏng cháy

Thị trấn Lytton đã bị tiêu hủy gần như hoàn toàn, hơn 200 đám cháy đang diễn ra ở British Columbia, phần nhiều do sét gây ra trong không khí khô nóng. Khí nóng đã trùm lên cả các tỉnh bang miền đồng cỏ của Canada ở xa hơn về phía đông, như Alberta, Saskatchewan, Manitoba và lan xuống tận Ontario. Nhưng không phải chỉ có Canada và Hoa Kỳ.

Các nhà khoa học đã cảnh báo trong nhiều thập kỷ rằng biến đổi khí hậu sẽ khiến các đợt nắng nóng diễn ra thường xuyên hơn và khốc liệt hơn. Đó là một thực tế đang diễn ra ở Canada, nhưng cũng ở nhiều khu vực khác của Bắc Bán cầu.

Ở Nga, thủ đô Moscow ghi nhận nhiệt độ cao nhất từ trước đến nay trong tháng 6 là 34,8 độ C hôm 23/6 trong khi đó nông dân Siberia – cũng lại một cái tủ lạnh phương Bắc nữa, đang cố gắng cứu hoa màu của họ khỏi chết trong đợt nắng nóng đang diễn ra. Ngay cả ở khu vực Bắc cực khuyên (Artic Circle), nhiệt độ đã tăng vọt lên tầm trên 30 độ C. Hôm 20 tháng 6, một trạm thời tiết ở Verkhoyansk (Siberia) ghi lại một ngày 38 độ C.

Hồi đầu tháng 6, nhiệt độ ở 5 nước Trung đông đã lên đến 50 độ C. Đợt nóng khủng khiếp lan rộng đến tận Pakistan, nơi trẻ em trong mợt lớp học đã ngất xỉu. Tại Ấn Độ, hàng chục triệu người ở vùng tây bắc đã bị ảnh hưởng bởi các đợt nắng nóng. Cơ quan Khí tượng Ấn Độ hôm thứ 29/06 đã xếp thủ đô New Delhi và các thành phố vào nhóm đang chịu “nắng nóng cực độ nghiêm trọng”, với nhiệt độ nằm trong tầm 40 độ C, cao hơn 7 độ so với bình thường. Nắng nóng, cùng với một đợt gió mùa muộn cũng gây khó khăn thêm cho cuộc sống của những nông dân ở nhiều khu vực như bang Rajasthan.

Và tại Iraq, người dân ở nhiều tỉnh, cả ở thủ đô Bagdad, đã được nhà nước cho nghỉ ở nhà chơi một ngày, hôm thứ 1 tháng 7. Chẳng phải là lễ lạc gì cả, giản dị là vì quá nóng không thể làm việc hoặc học hành, sau khi nhiệt độ vượt quá 50 độ C và hệ thống điện của Bagdad sập đổ.

Đã có nhiều thêm các nhà lãnh đạo chính trị chấp nhận rằng biến đổi khí hậu là động lực thúc đẩy nhiều hiện tượng thời tiết khắc nghiệt, đặc biệt là đối với các đợt nắng nóng và bão.

Tổng thống Mỹ Joe Biden phát biểu hôm 30 tháng 6: “Biến đổi khí hậu đang dẫn đến sự kết hợp nguy hiểm của nắng nóng khắc nghiệt và hạn hán kéo dài. Chúng ta đang chứng kiến những đám cháy rừng có cường độ lớn hơn, di chuyển với tốc độ nhanh hơn và kéo dài hơn cả những tháng truyền thống, những tháng truyền thống của mùa cháy”.

Nhà khí tượng học của Văn phòng Khí tượng Vương quốc Anh, Nikos Christidis nói về hiện tượng đang diễn ra ở Canada và Hoa Kỳ: “Chúng tôi nhận thấy rằng nếu không có ảnh hưởng của con người, sẽ khó có thể đạt được một kỷ lục mới và một tháng 6 nóng như vậy trong khu vực đó.”

Ông Christidis nói rằng trong quá khứ, nếu không có sự thay đổi khí hậu do con người gây ra, thì nhiệt độ khắc nghiệt ở Tây Bắc Hoa Kỳ hoặc Tây Nam Canada sẽ xảy ra “hàng chục ngàn năm một lần”. Hiện nay, theo ông, “nó có thể xảy ra sau mỗi 15 năm hoặc khoảng đó.”

Và ông thêm rằng nếu việc phát thải khí nhà kính tiếp diễn, “hiện tượng đó” sẽ thường xuyên mỗi năm hoặc mỗi hai năm vào cuối thế kỷ này.

Đỗ Quân

Tin tức khác...