Hóa chất vĩnh cửu: Đại dịch thầm lặng có thể bạn chưa quan tâm

Bạn khoác lên người chiếc jacket chống nước khi trời mưa lâm râm. Bạn nhấp vài ngụm cà phê trong cái ly giấy buổi sáng. Bạn mở lớp giấy gói cái hamburger vừa mua để ăn trưa… Những việc làm quen thuộc hàng ngày này dường như vô hại. Thế nhưng ẩn chứa bên trong là một mối nguy vô hình—các chất per- và polyfluoroalkyl, hay còn gọi là PFAS. Được mệnh danh là “hóa chất vĩnh cửu” vì chúng không phân hủy, PFAS đã xâm nhập vào hầu hết mọi ngóc ngách của cuộc sống hiện đại, từ quần áo chúng ta mặc đến nước chúng ta uống. Các nhà khoa học, nhà hoạt động và cơ quan quản lý đang gióng lên hồi chuông cảnh báo về một đại dịch thầm lặng đang ảnh hưởng đến hàng tỷ người. Một chuyên viên nhận định: “Khoa học đã biết rõ rằng mức độ phơi nhiễm PFAS cao có thể làm tăng nguy cơ mắc các vấn đề sức khỏe.” Đây là câu chuyện về PFAS: sự gia tăng âm thầm của chúng, bằng chứng ngày càng tăng về tác hại, nỗi đau của con người, và cuộc chiến khẩn cấp để giành lại thế giới từ những kẻ xâm lấn vô hình này.

PFAS là gì?

PFAS là một họ khổng lồ với hơn 12,000 hợp chất tổng hợp, được phát triển vào giữa thế kỷ 20 để cách mạng hóa sự tiện lợi. Sức mạnh của chúng nằm ở liên kết carbon-flouride, một trong những liên kết bền nhất trong hóa học, giúp chúng chống lại nước, dầu, nhiệt và cả thời gian. “PFAS được biết là tích tụ trong các mô cơ thể như gan,” Viện Khoa học Sức khỏe Môi trường Quốc gia (NIEHS) lưu ý. Vào thập niên 1930, nhà hóa học Roy Plunkett của DuPont trong khi làm thí nghiệm với chất làm lạnh đã tình cờ phát giác polytetrafluoroethylene (PTFE), nền tảng cho Teflon. Những hóa chất này nhanh chóng trở thành trụ cột của kỹ nghệ. Đến những năm 1940, các công ty như 3M và DuPont sản xuất hàng loạt để đưa vào nồi, chảo chống dính, trang phục chống nước, thảm chống bẩn, bao bì thực phẩm, mỹ phẩm và bọt chữa cháy. PFAS có trong chiếc áo khoác Gore-Tex bạn mặc, túi bắp rang bằng microwave bạn vứt sau buổi xem phim, và cả sợi chỉ kéo floss bạn dùng trước khi đi ngủ.

Sự bền bỉ này là con dao hai lưỡi. PFAS không phân hủy trong môi trường hay cơ thể con người, tồn tại hàng ngàn năm—vì thế được gọi là “vĩnh cửu”. Được thải ra qua khí thải sản xuất, hao mòn sản phẩm hoặc xử trí không đúng cách, chúng lan truyền qua không khí, đất, nước và chuỗi thức ăn. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC) báo cáo rằng 98% người Mỹ có PFAS trong máu. Dữ liệu năm 2025 từ Nhóm Công tác Môi trường (EWG) cho thấy hơn 7 triệu người Mỹ tiếp xúc với PFAS trong nước uống nhiều hơn ước tính trước đây, đẩy tổng số lên mức đáng kinh ngạc. “Ô nhiễm PFAS lan rộng” giờ đây là một cuộc khủng hoảng toàn cầu, với sự nhiễm bẩn được phát giác ở băng Bắc Cực và cả nước mưa trên toàn thế giới.

Mối nguy ẩn hình 

Câu chuyện PFAS bắt đầu như một chuyện về sự đổi mới nhưng biến thành chuyện về sự che đậy của các doanh nghiệp và sự phản bội công chúng. 

Các nghiên cứu nội bộ của 3M từ những năm 1950 đã ghi nhận PFAS tích tụ trong máu động vật, gây tổn thương nội tạng, trong khi nghiên cứu của DuPont trong thập niên 1960 liên kết chúng với các vấn đề về gan và thận. Tuy nhiên, những phát giác này bị che giấu hàng chục năm, mãi cho đến cuối thế kỷ 20 với câu chuyện của một nông dân ở Parkersburg, West Virginia. 

Ông Wilbur Tennant, nhận thấy những con bò sữa của ông chết một cách kinh hoàng—cơ quan nội tạng đen kịt, răng vỡ vụn—gần một bãi rác của DuPont. Ông đi kiện, và vụ kiện đã lôi thủ phạm ra ánh sáng: chất perfluorooctanoic acid (PFOA) trong nước ở địa phương. Vụ kiện dẫn đến bài báo The Lawyer Who Became DuPont’s Worst Nightmare của tạp chí The New York Times Magazine và sau đó là cuốn phim Dark Waters năm 2019, vạch trần những hành vi che đậy có hệ thống của các công ty.

Đến năm 2025, DuPont và các công ty liên quan đồng ý chi 2 tỷ Mỹ kim để dọn sạch PFAS, theo báo cáo “Họ Đã Đầu Độc Thế Giới” của Democracy Now. 

Ở New Mexico, các quy định mới cấm PFAS trong các sản phẩm hằng ngày từ năm 2025, trong khi Minnesota thực thi lệnh cấm việc cố ý đưa thêm PFAS vào các mặt hàng như dụng cụ nấu ăn và quần áo. Các nhà khoa học tại Đại học Texas ở Dallas đang nỗ lực “hạn chế tuổi thọ của các hóa chất vĩnh cửu có khả năng nguy hiểm”, nhằm tước bỏ trạng thái vĩnh cửu của chúng. 

Thời trang độc hại

Hóa chất vĩnh cửu không chỉ quanh quẩn trong và gần các nhà máy; chúng được đưa vào tủ quần áo của mọi người. Một bài báo của Thông tấn CBC News năm 2025 đã phơi bày việc sử dụng PFAS trong trang phục ngoài trời, nơi các thương hiệu như Arc’teryx, Patagonia và The North Face sử dụng lớp phủ dựa trên PFAS như Gore-Tex để chống thấm. Những hóa chất này bảo đảm cho áo mưa không ướt khi trời mưa lớn, nhưng chúng bị rửa trôi trong khi giặt, làm ô nhiễm nước thải và đại dương. “PFAS góp phần tiêu cực vào việc tải độc mà cơ thể chúng ta có thể chịu đựng và có thể dẫn đến các bệnh nặng và cả ung thư,” một chuyên viên của Toxic-Free Future cảnh báo.

Áp lực từ người tiêu dùng đang thúc đẩy sự thay đổi. Công ty Patagonia đã hoàn tất việc loại bỏ PFAS vào đầu năm 2025, và Arc’teryx đặt mục tiêu đến năm 2028. Các tiểu bang Hoa Kỳ đang hành động: California và New York cấm PFAS trong vải từ tháng 1 năm 2025, với AB 1817 của California cấm cố ý thêm PFAS vào trang phục. “Vào tháng 1 năm 2025, California và New York sẽ trở thành những tiểu bang đầu tiên ở Mỹ cấm bán quần áo chứa PFAS,” Modern Retail đưa tin. Có các giải pháp thay thế, như lớp phủ silicon hoặc sáp, nhưng thường kém hiệu quả, làm phức tạp tiến trình chuyển đổi. Đối với người tiêu dùng, cần tránh các nhãn “chống thấm” hoặc “chống bẩn”—trừ khi được xác nhận là không chứa PFAS.

Tiến sĩ Rhonda Patrick, một nhà khoa học y sinh, chia sẻ góc nhìn cá nhân: “PFAS, hay ‘hóa chất vĩnh cửu,’ liên quan đến rối loạn tuyến giáp, các vấn đề phát triển ở trẻ sơ sinh, một số loại ung thư liên quan đến rối loạn tuyến giáp, các vấn đề phát triển ở trẻ sơ sinh, một số loại ung thư… Nguồn phơi nhiễm PFAS lớn nhất là qua đường tiêu hóa, nhưng đối với hấp thụ qua da, hãy lưu ý rằng một số quần áo thể thao hút ẩm… có chứa PFAS.” Lời khuyên của bà? Hãy chọn quần áo thể thao không khô nhanh (non-quick-drying) để giảm nguy cơ.

Nguy cơ từ hóa chất “vĩnh cửu” trong nhà bếp và bụi nhà

Những “hóa chất vĩnh cửu” như PFAS (per- và polyfluoroalkyl substances) và BPA (Bisphenol-A) xuất hiện khắp nơi, từ nồi, chảo chống dính (nonstick) trong bếp đến bụi bặm trong nhà, gây ra nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng.

PFAS: một nhóm hóa chất có khả năng chống nhiệt, dầu, vết bẩn, mỡ và nước. Nhờ tính năng đó, nó được dùng để phủ lên bề mặt những nồi, chảo và gắn nhãn “nonstick”. Và đó là lý do mà bà Linda Birnbaum, cựu giám đốc Viện Khoa học Sức khỏe Môi trường Quốc gia Hoa Kỳ, đã vứt hết các dụng cụ non-stick khỏi căn bếp của bà. 

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) cho biết tác động sức khỏe của PFAS vẫn chưa rõ ràng, nhưng các nghiên cứu trên động vật cho thấy chúng có thể ảnh hưởng đến khả năng sinh sản, chức năng tuyến giáp, hệ miễn dịch và gây tổn thương gan.

BPA: một hóa chất khác thuộc nhóm gây rối loạn nội tiết (EDCs), được sử dụng trong sản xuất nhựa polycarbonate cứng và lớp lót bảo vệ của các lon (can) thực phẩm. Theo bà Stoiber, BPA có thể làm gián đoạn hormone, tăng nguy cơ ung thư vú và gây vấn đề về khả năng sinh sản. CDC cũng ghi nhận rằng BPA có thể ảnh hưởng đến hệ sinh sản của động vật trong phòng thí nghiệm.

Bụi nhà: Không chỉ trong nhà bếp, bụi trong nhà cũng là một mối nguy tiềm tàng. Theo nghiên cứu, bụi nhà chứa nhiều hóa chất độc hại như PFAS, phthalates, phenol và chất chống cháy. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Environment International (tháng 12/2024) chỉ ra rằng bụi nhà có thể chiếm tới 25% lượng PFAS mà người lớn tiếp xúc. Nghiên cứu khác trên International Journal of Cancer (tháng 2/2025) nhận thấy trẻ em dưới 7 tuổi tiếp xúc với PFAS trong bụi nhà có nguy cơ mắc bệnh bạch cầu cao hơn 60% so với những trẻ ít tiếp xúc.

Các hóa chất này bám vào bụi và xâm nhập vào cơ thể qua đường hô hấp, tiêu hóa hoặc tiếp xúc qua da. Tiến sĩ Robin Dodson từ Viện Silent Spring cho biết: “Bụi là một kho chứa hóa chất trong nhà, có thể tồn tại hàng năm.” Tác động ngắn hạn bao gồm kích ứng đường hô hấp, dị ứng hoặc hen suyễn, trong khi lâu dài có thể dẫn đến ung thư, béo phì, tiểu đường loại 2, và các rối loạn phát triển như ADHD.

Trẻ em, người già và những người có bệnh lý nền là nhóm dễ bị tổn thương nhất trước các hóa chất trong bụi. Tiến sĩ Shanna Swan, chuyên viên dịch tễ học sinh sản, nhấn mạnh rằng liều lượng và thời điểm tiếp xúc với EDCs có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của tế bào và cơ quan, làm tăng nguy cơ mắc bệnh.

Để bảo vệ sức khỏe, giảm thiểu nguy cơ, các chuyên gia khuyên nên thường xuyên lau dọn bụi bằng khăn ẩm, sử dụng máy hút bụi có bộ lọc HEPA, và hạn chế sử dụng các sản phẩm chứa PFAS như chảo chống dính. Người tiêu dùng cũng nên kiểm tra nhãn sản phẩm và ưu tiên các vật liệu an toàn hơn như thép không gỉ hoặc gang.

PFAS có mặt ở khắp nơi và không thể tránh khỏi

PFAS không chỉ có ở quần áo. Chúng có trong nước uống gần các khu kỹ nghệ, căn cứ quân sự và sân bay, nơi bọt chữa cháy thải chúng ra. Một nghiên cứu năm 2022 trên Environmental Science & Technology cho thấy nước trên toàn cầu thường vượt quá giới hạn an toàn, với ước tính ở Mỹ có hơn 200 triệu người bị ảnh hưởng. Vào năm 2025, dữ liệu mới của EPA cho thấy PFAS trong thêm 200 hệ thống nước uống ở Mỹ, bao gồm ở Durham và Fayetteville, North Carolina.

Bao bì thực phẩm cũng là một thủ phạm: các lớp phủ chống dầu mỡ trên bao bì, hộp pizza và túi popcorn truyền PFAS vào thực phẩm. Đất và nước bị ô nhiễm làm nhiễm bẩn cây trồng và cá; phân bón sinh học làm trầm trọng thêm vấn đề này. “Bạn có thể tiếp xúc với PFAS qua thực phẩm, nước, thậm chí cả khi bơi trong hồ,” một phân tích gần đây giải thích, với các bản đồ mới tiết lộ các nguy cơ khác nhau giữa các khu vực.

Các sản phẩm tiêu dùng tràn ngập PFAS: mỹ phẩm, chỉ nha khoa (floss), kính áp tròng (contact lens), dầu gội và đồ đạc trong nhà. Một nghiên cứu năm 2023 thấy rằng PFAS trong kính áp tròng mềm, trong khi bụi và không khí trong các nhà ở gần các nhà máy làm tăng mức phơi nhiễm. Những rủi ro nghề nghiệp ảnh hưởng nặng nề nhất đến lính cứu hỏa; một nghiên cứu năm 2021 ghi nhận mức PFAS cao trong máu của họ, liên quan đến các thay đổi DNA và nguy cơ ung thư. Trên toàn cầu, PFAS làm ô nhiễm gấu Bắc Cực, các hồ nước xa xôi và cả nước mưa. Tại Parkersburg, Tây Virginia, nơi có trại bò sữa của ông Tennant, mức PFAS trong máu của cư dân cao gấp 50-500 lần mức trung bình.

Bryan Johnson, một nhà vận động chống lão hóa, đã kiểm tra mức PFAS của mình và cảnh báo: “Chúng gây hại cho khả năng sinh sản, não bộ và hệ miễn dịch. Chúng tích tụ và cơ thể không thể loại bỏ chúng.”

Danh sách những rủi ro về sức khỏe ngày càng dài thêm

Bằng chứng chống lại PFAS là đáng báo động. Năm 2023, Cơ quan Quốc tế Nghiên cứu Ung thư (IARC) xếp PFOA vào loại chất gây ung thư ở người, với PFOS là chất có thể gây ung thư. Các mối liên hệ với ung thư thận, tinh hoàn và vú rất mạnh; một nghiên cứu năm 2025 của USC liên kết PFAS trong nước với hơn 6,800 ca ung thư hàng năm. “Các nghiên cứu đã tìm thấy mối liên hệ giữa mức PFAS cao trong máu và nguy cơ gia tăng của một số loại ung thư,” Hiệp hội Ung thư Mỹ tuyên bố “Các nghiên cứu đã tìm thấy mối liên hệ giữa mức PFAS cao trong máu và nguy cơ gia tăng của một số loại ung thư”. 

PFAS còn làm suy yếu phản ứng kháng thể, làm giảm hiệu quả của vaccine. Chương trình Độc học Quốc gia tìm thấy bằng chứng mạnh mẽ ở động vật và bằng chứng trung bình ở người. Theo một đánh giá năm 2025, “phơi nhiễm PFAS có thể làm gián đoạn khả năng miễn dịch đã được huấn luyện—một dạng mới của trí nhớ miễn dịch bẩm sinh”.

Tác hại cho sinh sản bao gồm vô sinh, sinh non và biến chứng thai kỳ. Phơi nhiễm trước khi sinh làm gián đoạn chức năng tuyến giáp, làm tăng nguy cơ béo phì ở trẻ em. “Các vấn đề về khả năng sinh sản và tăng huyết áp do thai kỳ/tiền sản giật” có liên quan, Bộ Cựu chiến binh Mỹ cho biết. Các tác hại khác là tổn thương gan, cholesterol cao, hội chứng chuyển hóa và tiểu đường tiếp theo; rối loạn tuyến giáp liên quan đến suy giáp và ung thư tuyến giáp.

Những lo ngại mới nổi: béo phì, hen suyễn, các vấn đề về xương ở thanh thiếu niên, tác động thần kinh và tuổi thọ giảm ở động vật. “Phơi nhiễm PFAS có thể gây hại cho sức khỏe con người,” Cơ quan Bảo vệ Môi trường Hoa kỳ (EPA) khẳng định, với các nghiên cứu cho thấy các tác động rộng hơn như nguy cơ tim mạch. Chuyên viên Vasiliou của Đạihọc Yale nói thêm: “PFAS liên quan đến nhiều loại ung thư như thận, tinh hoàn và gan.” 

Hỗn hợp hàng ngàn hợp chất PFAS gây khó khăn cho việc nghiên cứu, nhưng rõ ràng là có sự đồng thuận: “không có mức độ an toàn.”

Thế tại sao những đồ dùng nhà bếp nonstick vẫn còn được bán?

Đây là một câu hỏi hay, và nhức đầu, vì các câu trả lời thường có chữ “nhưng” và “vẫn có thể”. 

Phải công nhận sự tiện lợi của nồi, soong, chảo chống dính. Chúng phổ biến trong nhà bếp gia đình khi giúp nấu các món ăn mềm mà không bị dính.

Hiện nay chúng vẫn còn được phép bán vì những hóa chất độc hại như PFOA được dùng trong sản xuất các thứ này ngày trước nay đã bị loại bỏ dần. PFOA (axit perfluorooctanoic), một mối lo ngại đã được biết đến về sức khỏe và môi trường, hiện không còn được sử dụng trong sản xuất các lớp phủ chống dính.

Thay vào đó, các lớp phủ hiện đại như PTFE (Teflon) thường được coi là an toàn cho sử dụng hàng ngày khi không bị quá nóng và vẫn tiện lợi cho việc nấu nướng tại nhà. 

Đối với hầu hết các cơ quan quản lý, PTFE được coi là an toàn. Polytetrafluoroethylene (PTFE), là một PFAS không được cơ thể hấp thụ và không phải là hóa chất đáng lo ngại.

Bây giờ đến “nhưng”: (1) PTFE khi gặp độ nóng quá cao có thể thải ra khí độc, gây ra các triệu chứng giống cúm tạm thời, và (2) một số hóa chất PFAS khác, mặc dù ít được nghiên cứu hơn, vẫn được sử dụng trong sản xuất, và ngay cả nồi, chảo không chứa PFOA cũng có thể chứa PTFE, một chất cũng là PFAS.

Với lớp phủ PTFE, khi bị quá nóng, nó có thể bị phân hủy và sinh ra khí độc ở nhiệt độ cao, có thể gây ra hội chứng sốt khói polymer (fume fever). Điều này được coi là một rủi ro đáng kể khi nấu ở nhiệt độ trên 500°F (260°C).

Với các hóa chất PFAS khác: nhóm PFAS rộng hơn, bao gồm cả PTFE vẫn được sử dụng rộng rãi, và vẫn tiếp tục gây ra những lo ngại. Nhiều loại chảo “không chứa PFOA” vẫn chứa PTFE và các PFAS khác, có thể tích tụ trong cơ thể theo thời gian.

Trước hết, khi nồi chảo chống dính cũ đi, lớp phủ của chúng có thể bị trầy xước hoặc sứt mẻ, và các mảnh vụn của lớp phủ có thể gây độc.

Vạy thì phải làm gì đây?

Hãy theo hướng dẫn của nhà sản xuất: 

Không sử dụng nồi soong nhà bếp loại chống dính ở nhiệt độ vượt quá giới hạn tối đa của nhà sản xuất (thường khoảng 500°F hoặc 260°C).

Tránh quá nhiệt: Không để nồi, chảo chống dính rỗng trên bếp nóng. 

Thay thế nồi, chảo bị hỏng: khi thấy lớp phủ bị trầy xước hoặc mòn hãy thẳng tay vứt bỏ, Ăn phải lớp phủ này chắc không có gì tốt cho cơ thể.

Để sử dụng lâu dài hoặc nếu lo ngại về PFAS, hãy cân nhắc các lựa chọn thay thế như dụng cụ nấu bằng gang (cast iron), thép không gỉ (stainless steel) hoặc gốm (ceramic)  

Thiệt hại cho con người

Đối với các cộng đồng gần khu vực ô nhiễm PFAS, nguy cơ đến với từng người. Ở Parkersburg, Tây Virginia, những cư dân như Joe và Darlene Kiger đã đối đầu với DuPont sau khi PFOA nhiễm vào nước của họ. Nỗ lực của họ dẫn đến thỏa thuận 671 triệu Mỹ kim năm 2017, nhưng tác động sức khỏe vẫn kéo dài. Người dân địa phương báo cáo tỷ lệ ung thư thận, bệnh tuyến giáp, và sảy thai cao, với mức PFAS trong máu vượt xa mức trung bình. Chúng ta không biết mức độ nào là đáng lo ngại hoặc dẫn đến các tác động sức khỏe, và điều đó chỉ thời gian mới trả lời được,” chuyên gia sức khỏe môi trường Carsten Prasse nói.

Ở Oscoda (Michigan), PFAS từ Căn cứ Không quân Wurtsmith làm ô nhiễm nước ngầm. Cá ở các hồ gần đó chứa mức PFOS cao đến mức không thể ăn, và các gia đình lo lắng về tác động sức khỏe lâu dài.

Nhưng không phải chỉ ở Mỹ. Ở Veneto, Ý, PFAS từ một nhà máy hóa chất làm tăng tỷ lệ ung thư, gây phẫn nộ trong cộng đồng. Ở Úc, nông dân gần các căn cứ quân sự không thể bán gia súc nhiễm PFAS. Những câu chuyện này thường ảnh hưởng nặng nề nhất đến các cộng đồng lao động hoặc thiệt thòi, với phản ứng từ chính quyền thường chậm trễ.

Khủng hoảng PFAS đang thúc các nhà quản lý hành động, nhưng tiến độ không đồng đều. Vào tháng 4 năm 2024, EPA đặt ra tiêu chuẩn nước uống quốc gia đầu tiên cho sáu PFAS, với giới hạn thấp tới 4 phần ngàn tỷ cho PFOA và PFOS. Cơ quan này cũng xếp chúng vào danh sách chất nguy hiểm, yêu cầu dọn dẹp. Nhưng các quy định này chỉ bao phủ một phần nhỏ PFAS, và công nghệ xử trí nước tiên tiến như thẩm thấu ngược (reverse osmosis) rất tốn kém. Việc đốt PFAS có thể thải hóa chất vào không khí, tạo ra rủi ro mới.

Trên toàn cầu, tiến bộ khác nhau. Lệnh cấm vải may năm 2024 của Thụy Điển và kế hoạch loại bỏ PFAS vào năm 2030 của EU là những bước đi táo bạo. Canada đang thắt chặt các quy định, nhưng ở Ấn Độ, thiếu hướng dẫn PFAS khiến hàng triệu người dễ bị tổn thương.

Trách nhiệm của doanh nghiệp vẫn gây tranh cãi. Ở Hoa Kỳ, năm 2023 Công ty 3M chấp nhận chi ngân khoản 10.3 tỷ Mỹ kim cho việc thử và làm sạch nguồn nước; DuPont chấp nhận đền bù 27 triệu đô la cho cư dân Hoosick Falls (New York City) năm 2025. Tuy nhiên, việc thay thế PFAS bị cấm như PFOA bằng các hợp chất mới, như GenX, không hẵn sẽ không mang lại rủi ro tương tự. 

Linda Birnbaum, cựu giám đốc NIEHS, kêu gọi: “Chúng ta cần các nghiên cứu dài hạn để hiểu toàn bộ tác động của PFAS.”

Các điểm nóng của PFAS ở Canada

Các chất perfluoroalkyl và polyfluoroalkyl (PFAS), được gọi là “hóa chất vĩnh cửu” do tính chất khó phân hủy trong môi trường, đang làm ô nhiễm nước, đất và thực phẩm trên khắp Canada. Năm 2024, Y tế Canada đã hạ giới hạn khuyến nghị trong nước uống xuống 30 nanogram mỗi lít (ng/l). 

Một phân tích của CBC News, công bố ngày 15 tháng 5 năm 2025, cho hay các điểm nóng phần lớn tại các phi trường, căn cứ quân sự, bãi rác và các khu vực huấn luyện chữa cháy, dựa trên Danh mục các địa điểm ô nhiễm liên bang. Bản đồ tương tác xác định 80 địa điểm liên bang trên tất cả các tỉnh bang và vùng lãnh thổ, nhiều nơi gần các giếng nước uống trong bán kính 1 km, làm tăng nguy cơ thấm rỉ vào nước ngầm.

Mức độ ô nhiễm khác nhau tùy theo địa điểm: nước ngầm, đất và nước mặt bị ảnh hưởng, với PFAS lan ra các hệ sinh thái lân cận. Chẳng hạn, tại Căn cứ Không quân Bagotville ở Saguenay, Quebec, PFAS từ huấn luyện chữa cháy đã thấm rỉ vào các giếng cách xa tới 10 km, vượt giới hạn gấp sáu lần trong nước công cộng ở La Baie. Chính quyền đã đầu tư 11 triệu đô la vào bộ lọc, loại bỏ 80,000 tấn đất và tìm nguồn nước mới; các xét nghiệm gần đây cho thấy không còn PFAS. Tại North Bay, Ontario, PFAS từ sân bay đã làm ô nhiễm hồ Trout, nguồn nước của thành phố, với 66/162 gia đình xét nghiệm vượt 30 ng/l. Bộ Quốc phòng cung cấp nước thay thế chỉ khi vượt ngưỡng 70 ng/l của Ontario, đồng thời tài trợ làm sạch đất và nâng cấp nhà máy nước với chi phí 20 triệu đô la.

Các khu vực hẻo lánh cũng bị ảnh hưởng: tại phi trường Resolute Bay ở Nunavut, PFAS làm ô nhiễm các sông hồ địa phương và cá sea bass Bắc Cực bị nhiễm, với mức độ cao gấp 100 lần so với các vùng không bị ảnh hưởng. Tại Thunder Bay, Ontario, hai địa điểm phi trường làm ô nhiễm nước ngầm, dẫn đến cảnh báo tiêu thụ cá ở sông Neebing do lan ra ngoài khu vực. Phi trường Quốc tế St. John’s ở Newfoundland đang bị cư dân Torbay kiện vì ô nhiễm không được báo cáo, ảnh hưởng đến 200 gia đình. Ngược lại, tại Căn cứ Không quân Edmonton ở Alberta, dù có giếng gần đó, các xét nghiệm không cho thấy vượt mức, cho thấy cấu trúc đất và hướng dòng chảy ảnh hưởng đến sự lan rộng.

Các chuyên viên như Sébastien Sauvé và Marc-André Verner của Đại học Montréal cảnh báo không có mức tiếp xúc PFAS an toàn, với hầu hết người Canada đã có dấu vết của PFAS trong máu, chính yếu đến từ thực phẩm như cá và thịt. Các giếng tư nhân gần các điểm nóng có rủi ro cao.

Canada đã cấm ba loại PFAS từ năm 2012, với kế hoạch năm 2025 loại bỏ chúng khỏi bọt chữa cháy và gắn nhãn độc hại cho hầu hết (trừ fluoropolymer). Từ tháng 6 năm 2026, các cơ sở phải báo cáo lượng PFAS thải ra. 

Các bước thực tiễn để tự bảo vệ mình

Giảm phơi nhiễm PFAS có vẻ khó khăn, nhưng có thể thực hiện. Lọc nước máy bằng hệ thống than hoạt tính dạng hạt hoặc thẩm thấu ngược được chứng nhận; kiểm tra báo cáo nước địa phương. Bỏ các nồi chảo chống dính, chọn gang, thép không gỉ hoặc gốm. Tránh thực phẩm đóng gói, đặc biệt là đồ ăn mang đi và túi bắp rang – hãy nấu thức ăn tươi.

Chọn sản phẩm không chứa PFAS: quần áo của Patagonia, mỹ phẩm không có thành phần “fluoro” và đồ đạc nội thất không được xịt hóa chất (untreated). “Hãy tìm quần áo không chứa PFAS (kiểm tra cam kết thương hiệu)”. Người tiêu dùng cần tránh “waterproof” hay “stain-resistant” trừ phi có thêm xác nhận “PFAS-free”.

Đỗ Quân (tổng hợp từ nhiều nguồn)