Cơn Bão Trong Tách Trà: Bà Toàn Quyền Canada Từ Chức

Toàn quyền Julie Payette đọc bài diễn văn khai khóa ngày 23 tháng 9 năm 2020 (Ảnh cắt từ video trên website của Chính phủ Canada)

Quan Toàn quyền Julie Payette, người thay mặt cho Nữ hoàng Anh quốc tại quốc gia quân chủ lập hiến Canada, vừa từ chức hôm thứ Năm 21 tháng 1 năm 2021. 

Bà Payette là vị Toàn quyền người Canada thứ 13 dưới triều đại của Nữ hoàng Elizabeth II, Quốc trưởng.

Trước đó 17 vị đều là các nhà quý tộc có tước vị của Vương quốc Anh, từ công tước đến tử tước.  

So với cơn khủng hoảng vừa diễn ra ở Hoa Kỳ, sự kiện này nhỏ xíu, một trận bão trong tách trà (a storm in a teacup). Nhưng có lẽ với Canada, nơi đang cần có một cái gì đó thuộc loại “biến cố chính trị” để đỡ chán ngắt, và để có chuyện mà bàn. Nhất là khi chuyện Covid-19 đã quá dai và quá chán, chuyện Donald Trump đã xong (dư âm chỉ còn lại những tin đồn thất thiệt 30, mùng Một, rồi cả đến mùng 10 vẫn chưa phải là Tết, bọn cabal nhi dâm sẽ bị bắt hết… trong một ngày gần đây). 

Thế nên vụ bà Governor General, vị toàn quyền đầu tiên trong lịch sử quốc gia từ chức, đã trở thành một biến cố chính trị, hoặc cường điệu hơn một chút nữa, thì là một vụ khủng hoảng chính trị của Canada. 

Một ngôi sao sáng

Năm 2017, ông Trudeau chọn bà Julie Payette làm vị toàn quyền thứ 29 của Canada (không kể 8 vị toàn quyền thời còn là Province of Canada thuộc Vương quốc Anh). 

Vị thủ tướng vừa cầm quyền được hai năm nói người sẽ thay ông David Johnston là một “người Canada thực sự đặc biệt”, người sẽ là “người mở đường nguồn hứng khởi cho tất cả chúng ta”. 

Ông David Johnston cũng không tiếc lời khi chào mừng vị toàn quyền kế nhiệm: “một người Canada có thành tựu phi thường, được tất cả mọi người ngưỡng mộ.”
Bà Payette cũng là một lựa chọn lý tưởng của một chính phủ lý tưởng. 

Phi hành gia Julie Payette trên tàu con thoi Endeavour
trên đường lên Trạm Không gian Quốc tế tháng 7 năm 2009

Người ta còn nhớ năm 2015, khi vừa được bầu lên, ông Trudeau đã có một nội các khuôn mẫu của thế kỷ 21. Nội các thứ 29 của Canada có 35 người, 17 phụ nữ và 18 nam giới (tính cả ông Thủ tướng Trudeau) hết sức là cân bằng giới tính. Phụ nữ được dành cho những vị trí quan trọng, như ngoại giao (bà Christia Freeland còn kiêm Phó Thủ tướng), tư pháp, thuế vụ, y tế, dịch vụ công và tạo mãi, thể thao và người khuyết tật, phụ nữ và bình đẳng giới, phát triển kinh tế nông thôn, người cao tuổi, khoa học… Bên cạnh đó là những người thiểu số, như bộ quốc phòng, bộ di trú và những nhà chuyên môn, đôi khi “over qualified”, như một phi hành gia làm tổng trưởng giao thông, v.v… Thực ra thì khi tuyên thệ nhậm chức, ngoài ông Trudeau chỉ có 30 người chia đều 15/15).

Ngày đó, Toàn quyền David Johnston vẫn còn tại nhiệm, tuy không phải là nhất định, nhưng mỗi quan Toàn quyền thường có nhiệm kỳ 5 năm. Ngày ông Davis Johnston mãn nhiệm, ông Trudeau nhanh chóng chọn một phụ nữ sáng giá, một ngôi sao thứ thật để điền vào chỗ trống.

Nhân vật đó là biểu hiện của hai phần ngôn ngữ chính của Canada (từ năm 1959, Canada đã có truyền thống thay phiên, sau một người anglophone (gốc nói tiếng Anh) là một người francophone (gốc tiếng Pháp, ông Johnston là một anglophone) với cái “resume” đáng nể.

Julie Payeete sinh năm 1963 ở Montreal, được đi học ở các trường tư và sau đó được chọn vào trường danh giá United World College of the Atlantic ở Wales và tốt nghiệp Tú tài quốc tế ở đó. 

Có Toàn Quyền để làm gì?

Canada cho đến nay, trên lý thuyết và giấy tờ, vẫn còn là một quốc gia quân chủ lập hiến, với Quốc trưởng là Nữ hoàng Elizabeth II. Vì không thể cai trị trực tiếp thần dân, Nữ hoàng ủy nhiệm công việc đó cho một vị phó vương (vice regal) tại chỗ. 

Vị phó vương này,  the Governor General, trên thực tế, được bổ nhiệm dựa trên đề cử của Thủ tướng Canada. Hiến pháp Canada quy định quân lực Canada nằm trong tay Nữ hoàng, do đó, vị Toàn quyền đương nhiên là Tổng tư lệnh quân lực Canada.

Các nhiệm vụ chính của toàn quyền, theo trang mạng của g.g.ca được tóm tắt dưới đây:  

Nhiệm vụ hiến định: tuyên thệ nhậm chức thủ tướng, các bộ trưởng Nội các và chánh án Canada; triệu tập, đình hoãn và giải tán Quốc hội; đọc bài diễn văn khai khóa Quốc hội; thay mặt Hoàng gia chấp thuận các đạo luật của Nghị viện; bổ nhiệm các thành viên của Hội đồng Cơ mật, các phó toàn quyền và một số thẩm phán, theo đề cử của thủ tướng; và ký các văn bản chính thức, như các đạo luật (orders-in-council) để các văn bản này có hiệu lực.

Nhiệm vụ hành chánh: hàng năm, Toàn quyền tham gia nhiều hoạt động, sự kiện có thể bao gồm các cuộc họp liên quan đến người đứng đầu cơ quan đại diện ngoại giao, công chức cao cấp, giới chức quân đội, giới chức dân cử, đại diện của các tổ chức, đại diện của phó vương và nhiều hoạt động khác. 

Nối nghiệp cha, một kỹ sư, Payette theo học và tốt nghiệp ngành kỹ sư điện ở Đại học McGill, rồi sau đó Cao học khoa học kỹ thuật điện toán Đại học Toronto năm 1990. 

Hai năm sau, bà được Cơ quan Không gian Canada (CSA) tuyển chọn, một trong số 4 người chọn từ 5,330 ứng viên trên cả nước, để trở thành một phi hành gia. Bà đã bay lên không gian hai lần. Lần thứ nhất năm 1999 với tư cách thành viên của phi hành đoàn STS-96. Trách nhiệm chính của Paywette trong chuyến du hành gần 10 ngày này là sử dụng cánh tay cơ khí canadarm của  trạm không gian quốc tế ISS. Mười năm sau, bà lên trạm ISS lần thứ hai, nhiệm vụ kỹ sư phi hành và người điều khiển robot chính của phi hành đoàn STS 127.

Suốt những năm đầy thành tích đó, Julie Payette còn nhận được nhiều danh dự khác: 28 cấp bằng danh dự của các đại học, huân chương quốc gia Quebec và huân chương Canada. 

Có vẻ như khó còn ai hơn nữa để chọn làm Toàn quyền vào thời buổi này.

Bà Payette nhận định về công việc mới của mình khi biết bà được bổ nhiệm: “một cuộc phiêu lưu tuyệt vời.”

Nhưng có lẽ  ông Trudeau đã vội vã quá, và cuộc phiêu lưu không phải là loại phiêu lưu mà bà Payette quen thuộc, và thấy hứng thú như việc nghiên cứu khoa học và lên không gian. 

Không dễ để có một hình ảnh tuyệt hảo

“Bất cứ ai cũng có thể hoàn thành bất cứ điều gì và vượt qua thử thách miễn là họ sẵn sàng làm việc với những người khác, từ bỏ chương trình cá nhân, để đạt được mục tiêu cao hơn và làm điều đúng vì lợi ích chung. Đây chính là điều tôi hy vọng nhiệm vụ của tôi với tư cách là toàn quyền sẽ phản ánh.”

Julie Payette chụp ảnh chung với Toàn quyền David Johnston sau khi nhận
Huân chương Canada tại Rideau Hall tháng 9, 2011. Sáu năm sau, bà trở thành
người kế nhiệm ông Johnston. Photo: Fred Chartrand/Canadian Press

Phát biểu của Toàn quyền Julie Payette trong lễ nhậm chức ngày 2 tháng 10, 2017

Hình ảnh của một nhân vật có thể là thần tượng hay ít ra khuôn mẫu cho người Canada tương lai đã sớm sứt mẻ.

Không phải sau mà là ngay cả trước ngày nhậm chức. Vào mùa hè năm 2017, báo chí có tin rằng hồi tháng 11 năm 2011, ở Maryland, nơi bà Payette sống lúc đó, bà đã bị cáo buộc tội hành hung, một cáo buộc mà bà Payette nói là “vô căn cứ.” Nạn nhân trong sự việc được cho là William “Billie” Flynn, một phi công Không quân đã về hưu, chồng của bà lúc đó! Sau sự việc, hai người đã ly dị.

Hồ sơ cáo buộc này đã được xóa, “Vì lý do gia đình và cá nhân, tôi sẽ không bình luận về những cáo buộc vô căn cứ này, mà tôi đã được làm sạch ngay lập tức và hoàn toàn cách đây nhiều năm, tôi hy vọng rằng mọi người sẽ tôn trọng cuộc sống riêng tư của tôi,” 

Nhưng khó mà năn nỉ báo giới khi họ đã thấy mùi máu. Chỉ một ngày sau khi tin tức về cáo buộc hành hung xuất hiện, tờ Toronto Star đưa tin rằng vị Toàn quyền sắp được bổ nhiệm có liên quan đến một tai nạn xe hơi chết người. 

Sự việc xảy ra cùng năm 2011, vào tháng 7. Một phụ nữ 55 tuổi, đã bị đụng khi chạy qua ngã tư lúc xe của Payette đang vượt đèn xanh. Cuộc điều tra của cảnh sát cho thấy Payette đã cố gắng thắng lại và lách tránh nhưng không kịp, nạn nhân sau đó đã chết trong bệnh viện.

Hai sự kiện trong quá khứ của Payette vừa kể đặt ra câu hỏi về việc Văn phòng Thủ tướng có kiểm tra đầy đủ nhân thân của bà cựu phi hành gia trước khi công bố việc bổ nhiệm bà vào vị trí Toàn quyền hay không. Khi bị hỏi, ông Trudeau quả quyết bà Payette đã trải qua quy trình kiểm tra “sâu và rộng” giống như những người được bổ nhiệm vào các chức vụ cao cấp khác. (nhưng ông không nói rõ rằng hai sự kiện đó có xuất hiện trong quá trình kiểm tra đó hay không.)

Sau một năm tương đối, chỉ tương đối, suôn sẻ, đã có nhiều dấu hiệu cho thấy công việc phó vương không mấy thích hợp và hấp dẫn và không phải loại phiêu lưu của bà Julie Payette.

Vào mùa thu năm 2018, tờ NP đưa tin bà bực mình về việc phải ký một dự luật trong khi đây chính là một trong những công việc chính của một toàn quyền. Lý do không phải vì bà không thích đạo luật đó, cũng không phải không hiểu nhiệm vụ của mình là gì. Bà được thông báo việc này quá gần ngày trong khi đã sắp lịch để làm việc khác ngày đó.

Tờ báo này viết rằng Julie Payette hoàn toàn phù hợp để trở thành một phi hành gia, nhưng ít thích hợp hơn nhiều đối với một công việc được xác định bằng việc tuân thủ giữ nghiêm ngặt các quy ước và đi kèm với sự giám sát của công chúng liên tục. “Julie Payette là một người rất thông minh, có thành tích cao và rất độc lập” nhưng “Bà ấy chăm chú đến tận những chi tiết vụn vặt trong công việc của mình.” Nhiều nguồn tin mô tả bà là một người không thích bị chỉ bảo phải làm gì, một người hướng nội vô cùng khó chịu với bất kỳ ai đào sâu vào cuộc sống cá nhân.

Thông tấn CBC News cũng đồng ý như vậy, họ dẫn ý kiến chung của những người gần gũi với phủ toàn quyền: “…trí thông minh sắc sảo và tính cách cứng cỏi khiến bà rất phù hợp với cuộc sống của một phi hành gia, nhưng khi làm toàn quyền thì lại giống như một cái chốt vuông cố lắp vào vào một cái lỗ rất tròn.” 

Họ băn khoăn từ sự chăm chỉ – trong năm đầu tiên, bà Payette chỉ tham dự có 195 sự kiện chính thức so với con số hơn 250 sự kiện của các vị toàn quyền trước bà đến xu hướng “quản lý vi mô” nhân viên của mình. Bà cũng không đi thăm đầy đủ các tỉnh bang và vùng lãnh thổ. 

Bên cạnh đó là thắc mắc của giới thông tấn về những đòi hỏi quá đáng của bà Payette về việc sửa chữa Rideau Hall, nơi cư trú chính thức của các toàn quyền để được “kín đáo và an ninh”. 

Trong khi Rideau Hall là một trong những điểm mở để tiếp đón công chúng như một nơi đến thăm viếng, và bên ngoài là một công viên của thủ đô, thì theo những người hiểu biết về công trình sửa chữa, bà Payette Payette muốn tránh con mắt của công chúng, và cả của các nhân viên an ninh RCMP, “muốn đến và đi mà không ai nhìn thấy mình.”

Tính ra, chi phí sửa chữa, thêm cái này, bịt chỗ kia… đã làm ngân sách tốn hơn 250 ngàn đô trong suốt ba năm trời nhưng bà vẫn chưa chịu dọn vào. Bà toàn quyền vẫn nhất định tạm trú trong ngôi nhà khách của chính phủ, làm mất chỗ tiếp đón các quan khách 

Nhưng tất cả những chuyện vừa kể chưa phải là nguyên nhân dẫn đến sự ra đi hai năm trước ngày mãn nhiệm, mà người ta cho là do yêu cầu của Thủ tướng Trudeau, của bà toàn quyền.  

Phủ Toàn quyền, một môi trường làm việc độc hại  

Trong cuộc họp báo vào tháng 7, 2017 để ông Trudeau giới thiệu người được chọn làm toàn quyền, bà Payette nói: “Tôi sẽ rất cởi mở với những gì tôi nghĩ là giá trị cốt lõi của chúng ta ở đất nước này – khoan dung, cởi mở và làm việc cùng nhau.” 

Mùa hè năm 2020, trên hệ thống thông tấn CBC News lần đầu tiên xuất hiện những cáo buộc từ nhiều nguồn rằng bà Payette đã tạo ra và duy trì một môi trường làm việc độc hại, nơi các nhân viên thường xuyên bị sỉ vả, mắng mỏ. 

Nhiều nhân viên tại Rideau Hall cáo buộc với CBC News rằng Payette đã la mắng và sỉ nhục công khai nhiều người làm việc tại đây. Những người này sau đó đã nói chuyện với Global News với điều kiện giấu tên – lo sợ rằng việc sắp tới có thể làm hỏng triển vọng nghề nghiệp của họ – cũng bày tỏ kinh nghiệm tương tự.

Toàn quyền Julie Payette tại văn phòng năm 2019. Ảnh của Canadian Press

“Ngay từ đầu, tôi đã kinh hoàng với những gì đang diễn ra,” một cựu nhân viên cho biết.

“Bầu không khí, cảm xúc, căng thẳng, lời thóa mạ liên tục, đã đến mức  không thể chịu đựng được.”

Những cáo buộc đã khiến người ta phải ngược dòng thời gian, và khám phá thêm rằng chuyện tương tự đã xảy ra ở những nơi mà bà Payette từng giữ vị trí lãnh đạo.

Như ở Trung tâm Khoa học Montreal (Montreal Science Centre – MSC), nơi bà Payette là CEO từ 2013 đến 2016. 

Một người từng làm việc ở đây, và đã bỏ việc dưới thời Payette, nói, “Tôi phải nói rằng tin này đối với tôi không có gì đáng ngạc nhiên cả. Mọi thứ nghe vô cùng quen thuộc.”

Một người khác, cũng đã ở đây trong suốt nhiệm kỳ của Payette, cho biết. “Trong bài (của CBC) có một dòng nói rằng luôn có một nạn nhân trong mọi cuộc họp. ở trung tâm khoa học Đó là điều tương tự.”

Trong năm 2016, đã nhiều nhân viên ở MSC bỏ việc, và nhiều nguồn tin cho hay chừng 5 đến 10 vụ bỏ việc có liên quan trực tiếp đến Payette. 

Tờ National Post dẫn lời một người: “Tôi ra đi vì bà ấy, như một số người khác. Người ta thường ra khỏi văn phòng của bà ấy đầy nước mắt. Tôi đã ra khỏi văn phòng của bà ấy và khóc… Cách mà bà ấy nói chuyện với mọi người, bà ấy có thể rất đáng sợ”.

Một người khác cho biết cách quản lý của Payette là một “yếu tố” khiến họ bỏ đi, nhưng không phải là duy nhất.

Một phần căng thẳng là do Payette quyết tâm cầm tay chỉ việc và  kiểm soát mọi thứ, mặc dù bà là lãnh đạo cao cấp. Ngưởi ta nói rằng nếu không làm đúng theo cách mà Payette muốn thì sẽ bị lãnh đủ với những lời mắng mỏ, chỉ trích. 

Tuy nhiên, cả CBC lẫn National Post đều cho hay không có khiếu nại chính thức nào được đưa ra đối với bà Julie Payette.

Tháng 10 năm 2016, bà bỏ việc ở Trung tâm Khoa học Montreal, một công việc có mức lương trên dưới 200 ngàn đô la và bà tự ý quyết định đi khỏi MSC.  

Vào tháng 4 năm 2016, Payette được bổ nhiệm vào hội đồng quản trị của Ủy ban Thế vận Canada và tham dự Thế vận hội mùa hè 2016. Bà rời Ủy ban Olympic Canada vào năm 2017 sau hai cuộc điều tra nội bộ về cách đối xử của bà với nhân viên, trong đó có hành hạ bằng lời.

Tháng 7 năm 2020, trên hệ thống thông tin của mình, Thông tấn CBC News cho hay nhiều nhân viên – cả đã bỏ việc hay còn làm việc, kể với phóng viên của họ về những chuyện trong ở  phủ Toàn quyền – nơi đã có người gọi là “house of horrors” – nhà của những sự kinh hoàng. Họ nói rằng bà Payette đã thường xuyên “nổi tam bành” cả ở trong văn phòng và lẫn trong các chuyến đi nước ngoài, công khai chỉ trích công việc của mọi người đến mức họ phải bật khóc, và ném hồ sơ công việc của một nhân viên sang một bên, gọi đó là “shit”. Nhiều nhân viên đã rời văn phòng của bà với đôi mắt đẫm lệ hoặc chui vào xe để khóc. 

Di Lorenzo, người bạn lâu năm và là người lãnh đạo hàng thứ hai của bà Toàn quyền, cũng bị cáo buộc tội hà hiếp nhân viên.” 

Khi các bài báo trở nên dồn dập, Thủ tướng Trudeau vẫn tiếp tục bênh vực bà Payette. 

Nhưng đến tháng 9, 2020, Văn phòng Hội đồng Cơ mật (Privy Council) đã đi đến một quyết định trước nay chưa hề có là thuê một công ty tham vấn độc lập để tiến hành cuộc đánh giá các cáo buộc “harassment at the workplace” tại phủ Toàn quyền. 

Ngay sau khi báo cáo dài 125 trang của công ty Quintet Consulting được trình lên Hội đồng Cơ mật, bà Julie Payette và chánh văn phòng Di Lorenzo cùng từ chức. Người ta tin rằng việc từ chức của bà Toàn quyền xuất phát từ yêu cầu của ông Thủ tướng Trudeau. 

Trong thông báo từ chức của bà Payette, có những dòng đáng chú ý:  Mọi người đều có quyền có một môi trường làm việc lành mạnh và an toàn, vào mọi lúc và trong mọi hoàn cảnh. Có vẻ như điều này không phải luôn luôn là tình trạng ở Văn phòng Thư ký của Toàn quyền (OSSG). Căng thẳng đã nảy sinh tại Rideau Hall trong vài tháng qua và vì điều đó, tôi rất tiếc.

Mặc dù không có khiếu nại hoặc khiếu tố chính thức nào được đưa ra trong nhiệm kỳ của tôi, mà nếu có sẽ ngay lập tức khởi động  một cuộc điều tra chi tiết theo quy định của pháp luật và các thỏa thuận tập thể đã có, tôi vẫn rất coi trọng những cáo buộc này. Tôi không chỉ hoan nghênh bản đánh giá về môi trường làm việc tại OSGG mà còn nhiều lần khuyến khích các nhân viên tham gia cuộc đánh giá với số lượng lớn. Tất cả chúng ta đều trải nghiệm sự việc một cách khác nhau, nhưng chúng ta nên luôn cố gắng để làm tốt hơn và chú ý đến nhận thức của nhau. “

Bà không xin lỗi mà chỉ “lấy làm tiếc”, và cho rằng cùng một sự việc, có người nghĩ thế này, người nghĩ thế khác. 

Trong lúc đó, ông Dominic LeBlanc, Chủ tịch Hội đồng Cơ mật  khẳng định rằng Văn phòng phủ Toàn quyền “là một nơi làm việc rõ ràng là không phù hợp, nó không phải là một nơi làm việc an toàn và an ninh. Chúng tôi đã thấy những từ được sử dụng để nói về một nơi làm việc độc hại hoặc có độc hại. Báo cáo đã vẽ nên một bức tranh rất rõ ràng và những cáo buộc đó là nghiêm trọng, và có phạm vi rộng.”

Khi bị quay về phần trách nhiệm của mình, ông Trudeau cũng không xin lỗi. 

Toàn quyền kiêm Tổng tư lệnh Quân lực Canada Julie Payette duyệt hàng quân danh dự trong một cuộc lễ của quân đội tổ chức trên Parliament Hill, Ottawa năm 2018.
Photo: Able Seaman Anne- Marie Brisson, SU07-2018-1249-021

 

Có còn cần GG hay không?

Thủ tướng Justin Trudeau trả lời báo chí về sự từ chức của bà Julia Payette

Bà Payette đã từ chức yên ổn – nói theo kiểu VN là “hạ cánh an toàn”. Bà sẽ nhận được khoản lương hưu (pension) hơn 140 ngàn một năm  sau khi gây sóng gió. Trong khi ông Thủ tướng đang loay hoay đỡ gạt những chỉ trích và sẽ vất vả trong việc tìm người thay thế, 

“Gió đưa Payette về trời,

Trudeau ở lại chịu lời đắng cay”

Người thay thế bà Payette sau này chắc chắn sẽ được chọn lựa và xem xét kỹ lưỡng hơn. Ông Trudeau đã bị chỉ trích là sơ xuất khi nhanh nhảu bổ nhiệm bà Payette mà không sử dụng một ủy ban có sẵn – the Advisory Committee on Vice-Regal Appointments (Ủy ban Cố vấn về Bổ nhiệm Phó vương) như chính phủ tiền nhiệm của ông Harper đã làm với ông David Johnston.  

Điều này đã được chính Chủ tịch Hội đồng Cơ mật và những thủ lãnh các đảng đối lập nhấn mạnh. Các đảng đối lập còn đòi được quyền tham gia vào việc chuẩn thuận thông qua nhân vật được chọn, như kiểu các Quốc hội Hoa Kỳ “vet” các nhân vật được Tổng thống đề cử vào các chức vụ quan trọng. 

Thế nhưng sự việc cũng khơi dậy một cuộc tranh cãi đã có từ lâu trong nước: ở thế kỷ này, Canada còn cần có Phó vương, Toàn quyền – và thậm chí cả Nữ hoàng, nữa hay không?  

Đỗ Quân 

(tài liệu: CBC News, Global News, CTV News, Wikipedia, website GG.ca)

More Stories...

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. AcceptRead More