Made in Canada, Product of Canada: Làm sao phân biệt đồ “lô”?

Chuyện dưới đây có thiệt, hổng phải tin vịt (fake news) và đã được kiểm chứng (fact check) 

Cách đây ba bữa, hổm Ký tui đẩy xe theo bà Ký gà mái đi chợ. Cái chợ mà tụi tui tới là Food Basics, một chợ cấp 3 với khách hàng đa phần là người cao niên và người có thu nhập thấp nhưng chưa tới nỗi phải xài food bank. (Ký tui chia chợ tây thành 3 cấp, cao cấp hay cấp 1 là chợ nhà giàu, như Sobeys, Longos, Fortinos, kế đó là cấp 2, cho dân còn đi mần việc và có thâu nhập kha khá, như Metro, Loblaws, và cấp 3 có Food basics, Freshco và No Frills).

Một chuyện đâp ngay vào mắt của Ký tui là trên quầy, kệ, bên dưới nhiều mặt hàng có những cái nhãn vuông vuông nho nhỏ in hình lá phong đỏ trên nền trắng. Dấu hiệu nầy cho biết mặt hàng đó “có khả năng lớn” là một sản phẩm lô can, xuất phát từ một nơi sản xuất trong nước.

Khi còn đang ngơ ngẩn trước rừng cờ đỏ, Ký tui bị một phụ nữ túm lấy ống tay áo. Cũng hên, đó là một bà già, bởi nếu là một chị trẻ thì Ký tui đã gặp big trouble. Bà già nầy ít ra cũng phải lớn hơn Ký tui (kẻ về hưu đã được gần mười năm) chừng chục tuổi và da mặt nhăn như trái táo tàu. Bả đưa cho Ký tui một hộp cookies mang nhãn hiệu RITZ và hỏi bằng tiếng Anh giọng Xì: “Cái nầy sản xuất ở nơi mô vậy? Tui hỏi bởi tui thấy ông có mang mắt kiếng.”

Sau khi lật tới lật lui cái hộp, kiếm được tên công ty sản xuất: Christie Brown, một chi nhánh của Mondelez Canada INC., tui trả lời bả: “Đồ Canada đó, sản xuất ở Toronto và công ty mẹ ở Montreal.’ Bà già gật đầu: “OK, good!”.

Tưởng rằng chỉ có vậy, nào dè sau đó bà già túm lấy một nhơn viên của Food Basics đang đi ngang, cằn nhằn ảnh: ”Tại sao không dán nhãn Canada lên cái hộp cookies nầy hả!” 

Kể chuyện nầy để thấy rằng lòng ái quốc của người Canada hiện đã thể hiện ở mọi giới, mọi lứa tuổi. Những người không có cách thể hiện mạnh hơn, như hổng thèm đi du lịch Huê kỳ nữa (tiền đâu mà đi) đã bày tỏ bằng cách nhứt quyết tẩy chay hàng Mỹ. 

Khỏi phải nhắc, bà con thấy các cửa tiệm, chợ, thậm chí cả quán ăn, cũng đã bày tỏ lòng ái quốc bằng cách dán bích chương trên kiếng cửa, nhãn trên hàng hóa, chỉ cho ngưới tiêu dùng biết cái nào là sản phẩm liên can tới Canada.

Trên Tivi cũng đã có những quảng cáo mới cùng một thông điệp: tui, hãng tui, sản phẩm của tui, mặt hàng của tui là đồ Canada.

Nhưng chuyện xác minh “đồ Canada” không giản dị như vậy.

Nếu chơi Facebook, bà con đã thấy thiên hạ cãi nhau ì xèo về chuyện “có thiệt là đồ Canada hay không”?

Bên cạnh những nhóm như “Buy Canadian”, có cả những lời khuyên trên các trang Facebook của người Việt, hướng dẫn nhau về các mặt hàng lô can, và cãi nhau về chuyện cái nào lô can thiệt, cái nào dỏm. 

Tỷ như cái thứ nước ngọt mang tên Canada Dry. (Ký tui đã thấy có quảng cáo của một chợ in hình ba chai Canada Dry, Coca Cola và Pepsicola bên cạnh lá cờ Canada).

Phải chăng Coca Cola là đặc sản của Huê kỳ, và Canada Dry là của Canada 100%. 

Chưa chắc.

Coca Cola là nhãn hiệu cầu chứng của Huê kỳ, nhưng Coca Cola bán tại Canada hiện được vô chai và phân phối ở Canada bởi một công ty Canada  có tên là Coca-Cola Canada Bottling Limited (CCBCL). CCBCL là một công ty độc lập, không trực tiếp thuộc về The Coca-Cola Company. Coke Canada Bottling là một doanh nghiệp độc lập, do gia đình sở hữu, có hơn 5,500 nhân viên và hơn 50 cơ sở, bao gồm 5 cơ sở sản xuất trên khắp cả nước!

Vậy còn Canada Dry? Đúng là thứ nước ngọt nầy – hương vị gừng, ra đời ở Canada nhưng nhãn hiệu nầy từ năm 2008 đã thuộc về Công ty Huê kỳ Dr. Pepper Snapple (nay là Keurig Dr Pepper).  

Rồi còn Tim Horton’s? Có chắc là Canada thứ thiệt, như nó được quảng cáo là quốc hồn quốc túy và được coi là chuỗi tiệm cà phe quốc gia (hổng phải quốc doanh) đối chọi với cà phe Starbucks.

CFIA và CB nói về ý nghĩa và điều kiện để mang nhãn CANADA

Product of Canada: tất cả hoặc hầu hết thực phẩm, việc chế biến và lao động được sử dụng để tạo ra sản phẩm đều là của Canada. Tuy nhiên có thể có một chút xíu thực phẩm nhập cảng, như gia vị, phụ gia, vitamin và hương liệu.

Với các sản phẩm không phải thực phẩm, CB nói chỉ được mang nhãn này khi ít nhất 98 phần trăm chi phí sản xuất hoặc chế tạo món hàng đó được thực hiện tại Canada..

Made in Canada: có thể được dùng cho các mặt hàng khi “lần chuyển đổi đáng kể cuối cùng của sản phẩm đó diễn ra tại Canada”.

CFIA đưa ra thí dụ: việc chế biến phô mai, bột, nước sốt và các thành phần khác để tạo ra một cái pizza sẽ được coi là một lần chuyển đổi đáng kể.

Với các sản phẩm không phải thực phẩm, CB nói rằng để được mang nhãn Made in Canada thì chuyển đổi đáng kể cuối cùng của hàng hóa phải diễn ra tại Canada và ít nhất 51 phần trăm chi phí sản xuất hoặc chế tạo phải diễn ra tại Canada.

CB và CFIA cũng nói các công ty sử dụng nhãn Made in Canada còn phải nêu rõ sản phẩm có được sản xuất tại Canada từ các thành phần hoặc nguyên liệu nhập cảng hay kết hợp giữa các bộ phận hoặc nguyên liệu nhập cảng và nội địa hay không.

Canadian: CFIA coi chữ nầy giống như từ “product of Canada”, nghĩa là tất cả hoặc hầu như tất cả các thành phần chính, quy trình chế biến và nhân công dùng để tạo ra sản phẩm thực phẩm phải là của Canada. 

100% Canadian: CFIA nói rằng thực phẩm hoặc thành phần muốn được mang nhãn nầy phải hoàn toàn là của Canada, gồm cả quy trình chế biến và nhân công. 

Maple Leaf: Cái nầy cần phải lưu ý, bởi hầu hết các mặt hàng ở chợ nay đều mang dấu hiệu lá phong màu đỏ. CFIA nói rằng việc sử dụng Maple Leaf trên bao bì thực phẩm “không phải lúc nào cũng có nghĩa là sản phẩm đó hoàn toàn hoặc một phần là của Canada” nhưng thường được sử dụng để biểu thị một thứ gì đó là một “product of Canada”. 

Để chắc ăn không gây hiểu lầm cho người tiêu dùng, CFIA khuyến nghị các công ty thực phẩm phải kèm theo chi tiết về các thành phần lô can trong sản phẩm (nhưng nhiều công ty không làm theo lời khuyên đó.

Produced / manufactured in Canada: CB nói các câu nầy có thể được hiểu là “Made in Canada” và do đó phải tuân thủ các điều kiện để sử dụng câu đó, tức là theo điều kiện của nhãn “Made in Canada.” 

The blue cow: con bò xanh là logo thường thấy ở các mặt hàng trong quầy sữa, theo tổ chức Dairy Farmers of Canada thì nghĩa là sản phẩm được làm từ 100% sữa và thành phần sữa của Canada. 

Với thịt gia súc và thịt gia cầm: Chỉ có thể gọi thịt là “product of Canada” nếu thịt đó là từ động vật Canada được hạ thịt tại Canada. CFIA cho biết động vật được coi là của Canada nếu chúng được sinh/nở ra, nuôi và hạ thịt tại Canada hoặc, trong trường hợp gia súc lấy thịt, nếu chúng đã ở Canada ít nhất 60 ngày trước khi bị hạ thịt tại Canada.

Cá và thủy hải sản: Cá và các thủy hải sản hoang dã có thể được dán nhãn là “product of Canada” nếu chúng được đánh bắt bằng tàu thuyền ở vùng biển Canada và các sản phẩm được chế biến tại một cơ sở của Canada sử dụng nguyên liệu của Canada.

Trong trường hợp cá và thủy hải sản nuôi, trại nuôi phải nằm ở Canada và việc chế biến phải diễn ra tại một cơ sở của Canada sử dụng nguyên liệu của Canada.

Sữa và trứng: Trứng của gà mái nhập cảng và sữa từ bò nhập cảng có thể sử dụng nhãn “sản phẩm của Canada” miễn là gà mái đẻ trứng ở Canada và bò được vắt sữa ở Canada.

Trên Facebook, công ty Tim Hortons tuyên bố rằng họ “tự hào là người Canada”, nhưng trong số cả ngàn còm bên dưới có không ít đã phản đối. Những người này khẳng định rằng công ty nầy không phải là Cà na điên, mà là Huê kỳ hoặc Ba tây. Trong các nhóm “Buy Canada” trên các trang mạng xã hội  cũng nổ ra những cuộc cãi cọ um sùm về chủ đề nầy. Coi bộ ai cũng trúng hết. 

Thử coi lại nghen:  Hồi đầu, đúng là Canadian thứ thiệt. Nó được ông Tim Hortons, cầu thủ của đội hockey Toronto Maple Leafs, thành lập vào năm 1964. Khi ông Tim qua đời năm 1974, Ron Joyce, người Nova Scotia, trở thành chủ nhân công ty. Tới năm 1995, Tim Hortons bị Wendy’s – chuỗi cửa hàng burger của Mỹ, mua lại. Nhưng rồi Tim lại chia tay Wendy’s vào năm 2006. Năm 2014, Tim về tay công ty Restaurant Brands International (RBI), mà cổ đông lớn nhất là công ty đầu tư 3G Capital (Ba tây). 

Chưa hết, tới năm 2024, 3G Capital chỉ còn nắm giữ 26% cổ phần của RBI. Hiện nay, các ngân hàng Canada như Toronto Dominion, Bank of Montreal, National Bank và Royal Bank, cùng với các nhà đầu tư cỡ ông lớn của Canada như Quỹ đầu tư Hưu bổng Canada (CPP Investment Board), cùng nhau nắm giữ một số cổ phần tương đương với 3G. Còn theo RBI thì Capital World Investors của Mỹ là bên nắm giữ khoảng 9.5%, và Pershing Square Funds, cũng của Huê kỳ, nắm chừng 6.5%.

Vậy là về mặt cổ phần, Canada và Ba tây nắm hơn 52%, Huê kỳ nắm 15% của RBI. Cổ phiếu của RBI được giao dịch trên Sàn giao dịch chứng khoán Toronto cũng như Sàn giao dịch chứng khoán New York và công ty được quản lý theo Đạo luật công ty kinh doanh Canada. (vậy là Canada phân nửa).

Nhưng chưa hết, trong số 6,043 tiệm Tim Hortons trên toàn thế giới, 64 phần trăm nằm ở Canada. Hơn 100,000 người làm việc tại các tiệm Canada, thuộc sở hữu của 1,500 chủ nhân nhượng quyền (franchisee). Bên cạnh đó là chừng 400 người làm việc cho văn phòng công ty, trụ sở chánh ở Toronto. (Vậy là Canada hơn phân nửa.)

Về chuỗi cung ứng, Tim Hortons rang và xay phần lớn cà phê tại hai cơ sở rang — lò rang chính của công ty tại Ancaster, Ont. và một cơ sở khác tại Rochester, New York. (Lại phân nửa Canada)

Công ty có 5 trung tâm phân phối tại Canada và sử dụng một số công ty bên thứ ba cho bốn cơ sở khác trong nước và vận hành một nhà máy sản xuất tại Oakville, Ont., nơi sản xuất kẹo đường nền fondant, kem phủ và nhân.

Như vậy, Tim Hortons có thể kêu bằng “của” Canada hay không. Chắc hơn phân nửa chút xíu, nhưng phải lưu ý tới số người lao động Canada đang sống nhờ nó. 

Thầy Florian Muenkel, một giáo sư tài chính, nói rằng để xét coi một công ty có phải là công ty Canada hay không có thể cân nhắc xem doanh số của công ty đến từ đâu, công ty sản xuất hàng hóa ở đâu, công ty tuyển dụng nhân viên ở đâu và ở một mức độ nào đó, ai sở hữu công ty.

Và tuy đã phải do dự trước khi trả lời, ông Muenkel nói rằng “với tư cách là một kinh tế gia, tôi nói là phải.”

Tạm bằng lòng với Tim Hortons, hãy bước qua các sản phẩm ở các chợ, cửa hàng, nay đa số đã được dán nhãn hình lá maple đỏ.

Trên các sản phẩm thường được ghi hai cách. Một là “product of Canada” (sản phẩm của Canada) và một là “Made in Canada” (làm tại Canada).

Rắc rối thiệt, thế nào là “Product of Canada” và thế nào là “Made in Canada”? 

Chưa kể có món còn có chữ “Made in Canada with imported parts” (làm tại Canada với thành phần nhập cảng); “Made in Canada with 60 per cent Canadian content and 40 per cent imported content” (làm tạiCanada với 60%  thành phần là của Canadan và 40% là nhập) nữa chớ!

Tới đây, phải nhờ các cơ quan hữu trách vậy. 

Do phần lớn việc lựa chọn có liên can tới chợ và đồ ăn, hãy xem xét những mặt hàng ở chợ nghen. 

Hãy nhờ Canadian Food Inspection Agency (Cơ quan Kiểm tra Thực phẩm Canada/CFIA) là cơ quan chuyên trách về thực phẩm, và Competition Bureau (Cơ quan đặc trách về Cạnh tranh/CB) là cơ quan lo về các sản phẩm không phải là thực phẩm. 

Phần khung dưới đây, bạn đọc có thể tham khảo hoặc có thể bỏ qua (tại sao thì chút nữa sẽ nói) 

Thấy rắc rối chưa! 

Đó là lý do tại sao Ký tui nói bà con không cần đọc cũng được. Hãy (tạm) yên tâm với những nhãn Canada mà các chợ, các cửa hàng đang xài. Ít ra đó cũng là các cơ sở thương mại của Canada.

Thêm nữa, đạo luật quy định về cạnh tranh (Competition Act) của Canada nói rằng nếu một công ty dán lá phong hoặc cờ Canada lên sản phẩm mà không có thêm giải thích, sản phẩm đó sẽ được coi là, và áp dụng tiêu chuẩn của nhãn “Made in Canada”. Vi phạm các quy tắc này, họ có thể bị phạt tới 10 triệu đô la cho lần vi phạm đầu tiên và 15 triệu đô la cho lần vi phạm kế tiếp.

Không phải fentanyl!

Một sự kiện được ông Tổng thống Huê Kỳ Donald Trump chộp lấy để làm cớ mà áp thuế quan lên Canada là ma túy fentanyl. 

Cơ quan Quan thuế và Bảo vệ biên giới Huê  kỳ (CBP) công bố rằng trong tháng 1 và 2 năm 2025, CBP đã chặn bắt được 134 vụ đưa fentanyl vô nước Mỹ.  So với số liệu của cùng thời gian của năm 2024 là 197 vụ, giảm 32 phần trăm. Và chỉ có 9 vụ trong số 134 vụ đó là ở biên giới phía bắc, tức là từ Canada, với 0,53 kg, trong khi tổng số fentanyl tịch thâu được cho tới nay là 740 kg.

Mà hồi năm 2024, CBP cũng bắt được chừng 19,5 kí lô fentanyl ở biên giới phía bắc –, so với 9,570 kg ở biên giới phía tây nam, tức là từ Mễ tây cơ. Tính ra, Canada chỉ chiếm chưa đến một phần trăm tổng số fentanyl bị bắt giữ khi đang trên đường vào Mỹ.

Cho tới nay, cớ này vẫn còn tồn tại –mặc dầu Canada đã bỏ nhiều tiền, nhiều công sức để ngăn chận fentanyl đi xuống nam vỹ tuyến 49, với những kết quả rất cụ thể, thuế quan của Huê kỳ vẫn chưa được Trump gỡ bỏ. 

Ký gà vừa phát giác nguyên nhơn thiệt sự khiến ông Trump muốn Canada phải ra sức tuần tra biên giới và fentanyl chỉ là cớ ổng đưa để khỏi quê mặt nếu người ta biết được.

Đó là hột gà! Thiệt đó! 

Ông Trump muốn Canada (và Mễ) ngăn chặn việc mang lậu hột gà vô Huê kỳ, nhưng mắc cỡ không dám nói ra, phải dùng cái cớ fentanyl cho dữ dằn.

Chuyện nầy mới nghe ai cũng ngỡ là fake news, do một ông Mít nào đó phịa ra khi nhớ lại tình trạng đói thê thảm ở miền Nam Việt Nam cách đây 50 năm do biện pháp “quản lý thị trường”, chánh xác là ngăn sông cấm chợ, của những người từ trong rừng ra mần kinh tế. 

Số là từ nhiều năm cúm gà H5N1 đã lưu hành trong các đàn gà của Huê kỳ, rồi tới năm 2022 dịch bắt đầu bùng phát, tàn phá các trại gà, khiến phải “xử lý” hơn 156 triệu con. Không có gà tức nhiên không có hột gà, vậy là một số doanh nghiệp phải tăng giá hột gà và thậm chí “mướn” gà để làm đối phó với tình hình giá trứng tăng vọt. 

Mọi người đều nhớ rằng một trong những lời hứa của ông Trump là sẽ hạ giá hột gà vào ngày đầu tiên khi ổng nhậm chức. (Y chang lời hứa chấm dứt chiến tranh U cờ rên 24 giờ sau khi nhậm chức). Nhưng hổng hiểu ổng làm gì, chắc là đọc trật câu thần chú, hột gà đã không xuống giá. Vào tháng 2, tháng đầu tiên trong nhiệm kỳ của ổng, giá hột gà ở Mỹ đã giá tăng 59 phần trăm so với cùng thời gian năm 2024. (Và cuộc chiến ở U cờ rên vẫn còn nguyên con ở đó, lúc Ký tui viết dòng chữ nầy, vua Trump đã trị vì nước Mỹ được gần 100 ngày.)

Tại Windsor, Ont., một lố hột gà trắng, size large, ở chợ Walmart hiện có giá khoảng 3.93 đô la. Ở bên kia biên giới tại Michigan, cùng một lố, một cỡ và cũng ở  Walmart, có giá khoảng 8.50 đô la Canada.

Vậy là từ cuối năm 2024 tới nay, giới chức Thuế quan và Bảo vệ Biên giới Huê kỳ (CBP) đã vất vả với những vụ vận chuyển lậu hột gà vô Huê kỳ. Tới ba tháng đầu năm nay, hành vi nguy hại này lại tăng hơn nữa.

Theo con số mới do CBP công bố,  các viên chức của họ đã thực hiện 3,254 vụ tịch thâu hột gà vào tháng 1 và tháng 2 năm 2025. Con số này tăng 116 phần trăm so với 1,508 vụ cùng thời gian năm ngoái.

So với số lượt bắt được fentanyl, con số bắt hột gà lớn hơn gấp bội. 

Thông tấn CBC News của Canada dẫn dữ liệu do CBP cung cấp cho hay rằng lượng hột gà bị chặn tại cửa khẩu biên giới Detroit (nơi hầu hết hột gà đều là từ Canada) đã tăng 36 phần trăm trong năm tài chánh 2025 so với cùng thời gian năm 2024. Cần nhắc lại để so sánh, số vụ bắt giữ Fentanyl giảm 32%.

Về phía nam, trong một bản tin phát hành ngày 21 tháng 2, cơ quan CBP ở El Paso, Texas, cho hay tính từ tháng 1, nhơn viên của họ đã ngăn chặn ít nhất 90 người mưu toan buôn lậu hột gà từ Mễ vô Mỹ.

CBP đã ban hành ít nhất hai cảnh báo trong năm nay về việc buôn lậu hột gà sống qua biên giới từ Mexico. Theo thông cáo báo chí ngày 27 tháng 2, Văn phòng thực địa CBP ở San Diego đã ghi nhận các vụ chặn hột gà ​​tăng 158 phần trăm kể từ năm tài chính 2024.

Nhưng những con số “lượt bắt giữ/tịch thâu” này không phản ánh được lượng hột gà thực sự được đưa lậu vô Huê kỳ. Bởi CBP chỉ ghi lại “sự kiện tịch thu” cho từng loại hàng lậu, chứ không phải số lượng thực tế. Tức là chỉ có số lần chớ không có số lượng hột gà nhập lậu.

Giờ chót: Cuối cùng, tổng thống Trump đã thực hiện được một phần trong lời hứa kéo giá cả xuống của ổng.

Theo tin mới nhứt từ trang mạng kinh tế tài chánh đáng kính Forbes.com bữa 18 tháng 3,  giá hột gà, từng đạt mức cao kỷ lục là 8.17 đô la một lố vào đầu tháng 3 năm 2025, đã giảm nhanh chóng. Nay hột gà đã xuống còn chỉ còn 4.90 đô la một lố trong vòng có một tuần lễ, đánh dấu một trong những mức giảm giá mạnh nhất trong lịch sử giá hột gà. (chỉ thua có giá stock của Tesla).

Về chi tiết, Forbes dẫn nguồn bộ Nông nghiệp Huê kỳ (USDA) nói giá bán sỉ hột gà cỡ bự trong hộp  tại New York đã giảm xuống còn 4.78 đô la một lố, cho thấy mức giảm 2.40 đô la so với những tuần trước. Lượng hột gà tồn kho toàn quốc đã tăng hơn 4% và các nhà bán lẻ lớn hiện đang thấy nguồn cung ổn định, không giống như hồi đầu năm khi tình trạng thiếu hụt diễn ra khắp nước này.

Bộ trưởng Nông nghiệp Huê kỳ cũng vừa công bố Mỹ đang ngỏ ý muốn mua hàng trăm triệu hột gà từ Thổ nhĩ kỳ (cũng là “kỳ”, hy vọng Turkey không giao lộn hột gà tây) và Nam Hàn để đối phó với sự khan hiếm (và sâu xa hơn là để ông Trump đỡ mất mặt, hồi đầu tháng 3, khi phát biểu trước Quốc hội Huê kỳ, ông Trump nói: “Joe Biden đặc biệt để giá hột gà hết kềm chế nổi – và chúng tôi đang nỗ lực để kéo giá trứng xuống trở lại’.)

Ký Gà