Cho Toại Lòng Nhau

Toại lòng hay toại nguyện na ná ở cái nghĩa ai đó có hài lòng về một chuyện nào đó trong cuộc sống. Trong kho tàng từ vựng tiếng Việt từ “toại” xuất hiện ít hơn những từ khác. Tuy vậy, chỉ xuất hiện với tần số thưa thớt hơn nhưng từ “toại” thường gắn liền với các khái niệm khá nặng ký. Có lẽ do không toại lòng, không toại ý ắt sẽ sinh chuyện, sẽ dẫn đến những mâu thuẫn rắc rối phiền hà chăng?
Tờ USA Today gần đây chạy một bài báo có tên Sophia the AI robot gives commencement speech at New York college. Some grads weren’t so pleased. Bài báo liên quan chuyện một robot thông minh nhân tạo (AI Robot) có tên Sophia được chọn đọc bài nói chuyện với các sinh viên nhân dịp lễ tốt nghiệp. Hiển nhiên một số sinh viên phản đối vì họ không cảm thấy toại ý trước quyết định của nhà trường cho phép một robot đứng ra trò chuyện với các sinh viên tốt nghiệp, điều mà xưa nay vốn chưa hề xảy ra.
Không luận chuyện đúng sai ở đây. Tuy nhiên đây là trường hợp mới lạ nếu không nói là độc đáo vốn dễ gây ra những tranh cãi. Vâng. Robot xuất hiện không phải chỉ mới gần đây. Thậm chí robot đã có mặt trong nhiều lĩnh vực đời sống khác nhau, lúc thì chúng âm thầm lặng lẽ chốn hậu trường, lúc thì chúng lộ diện công khai dưới ánh đèn sân khấu rực rỡ. Bất luận thuộc lĩnh vực nào, robot luôn hoàn thành trách nhiệm chúng được giao. Tất nhiên vẫn có vài người cảm thấy những trọng trách quan trọng không thể giao cho robot, tỷ như lần này nhiều sinh viên đã tỏ ra bất bình trước quyết định của trường ĐH DYU (D’Youville University) giao cho Sophia, một robot cao cấp nhất trong thế giới robot trò chuyện với sinh viên thông qua bài diễn thuyết (lecture) cuối cùng trước khi họ rời trường.
Với không ít, điểm son then chốt của một bài diễn thuyết vẫn là nội dung và thông điệp chứ không phải những vấn đề râu ria khác như ai là người thực hiện bài diễn thuyết ấy.
Chà. Nói thì nói vậy nhưng đâu phải ai cũng đồng tình một cách dễ dàng. Vâng. Có lắm điều tế nhị hơn, lôi thôi hơn, rườm rà hơn bởi đây là một sự kiện lớn đối với nhiều sinh viên. Ở đây chúng ta đang nói đến một buổi lễ ra trường hẳn hoi. Với nhiều sinh viên lễ ra trường là chuyện lớn vì sau nhiều năm đèn sách họ muốn ngày đó phải thật đặc biệt, thật đúng nghĩa, thật hoàn hảo.
Nhớ lại hồi còn sinh viên nhiều bạn tỏ ra chẳng quan tâm lắm đến chuyện này. Đa phần thường cảm thấy nhẹ thở (nếu không nói là mừng rơn) khi hoàn thành yêu cầu của trường để có thể tốt nghiệp với số tín chỉ đầy đủ hoặc đã thanh toán xong các hóa đơn với trường. Một số may mắn có được cơ hội thử việc đúng chuyên ngành, thậm chí vài bạn được các hãng lớn đặt cọc “xí trước”, còn lại đa số phải tính chuyện tìm được một vị trí có liên quan đến chuyên môn văn bằng. Họ lo lắng nếu không tìm được việc làm sớm bằng cấp sẽ “nguội” đi. Vì lẽ đó rất ít sinh viên nghĩ đến chuyện lễ ra trường ai sẽ đọc bài diễn văn chúc mừng. Thông thường lễ ra trường chỉ được coi là dịp nhận bằng và mời người thân bạn bè đến tham dự một sự kiện mang tính đánh dấu một cột mốc. Thành ra chuyện ai là người đọc bài diễn văn lễ tốt nghiệp năm đó xem ra chỉ là chuyện “ngoài da”.
Tất nhiên trong trường hợp này một số sinh viên tại Trường ĐH DYU của New York không suy nghĩ đơn giản như thế. Họ muốn người nói chuyện (commencement speaker) tại buổi lễ tốt nghiệp của họ phải xứng tầm, phải đạt chuẩn. Theo đó một vị khách đặc biệt được mời đến để làm công việc này phải là một chính khách, một người nổi tiếng, hoặc ít nhất cũng phải là một giáo sư giỏi của trường đứng ra đảm trách. Chuyện lớn mà. Đâu thể giao cho bất cứ ai cũng được, nói gì đến chuyện giao cho một người máy (robot) thực hiện.
Thế là từ đây câu chuyện bát canh hẹ xuất hiện. Nó rối. Bởi theo suy nghĩ của ban tổ chức đây là dịp quảng bá những thành đạt trong lĩnh vực phát triển công nghệ AI (artificial intelligence), một thông điệp nhấn mạnh đến tầm quan trọng của nó trong bức tranh nghiên cứu phát triển hiện nay. Tuy nhiên với nhiều sinh viên đây là điều không thể chấp nhận được. Tại sao? Vì nó sai tuyến xét về mặt cơ bản. Nó không phản ảnh được giá trị truyền thống, chưa kể theo nhiều sinh viên học tập nơi đây tầm quan trọng của các giá trị nhân sinh cần được nhấn mạnh. Nghiễm nhiên bài diễn thuyết nhân ngày lễ ra trường phải được giao cho một con người chứ không thể giao cho một robot!
Lần này Tờ USA Today gởi đến độc giả một bài viết khiến họ suy nghĩ mãi về ảnh hưởng của công nghệ AI và công nghệ chế tạo robot hiện nay. Ai cũng biết hiện tại những bước tiến trong lĩnh vực chế tạo người máy thông minh đang diễn ra quá nhanh, quá vội, thậm chí dư luận chung còn chưa kịp nhìn thấy những hiểm họa có thể xảy ra do robot đem lại nếu như chúng ta không cẩn thận cảnh giác với khả năng của chúng. Mối quan tâm này nghe có vẻ hơi quen quen. Vâng. Nhiều bậc học giả với tầm nhìn viễn cảnh đã không thể nhắm mắt làm ngơ trước tình trạng phát triển công nghệ AI và kỹ nghệ chế tạo robot đang diễn ra với vận tốc chóng mặt hiện nay.
Trường ĐH D’Youville University của Buffalo, New York đã giao cho Sophia vinh dự được là người trò chuyện lần cuối với các sinh viên thông qua hình thức hỏi đáp (interview-style) với một Nghiên cứu sinh chương trình Tiến sĩ dược của trường trước một cử tọa khoảng 2,000 người, bao gồm sinh viên, thày cô, bạn bè và người thân của họ… Lễ tốt nghiệp diễn ra vào ngày 11 tháng 05 (tuy nhiên chương trình lễ tốt nghiệp được giới thiệu trước đó vào ngày 25 tháng 04). Theo nhà trường đây là một nỗ lực công nhận tầm quan trọng của công nghệ mới (embracing technology), cụ thể hơn, Sophia, một robot đã từng xuất hiện tại chương trình talk show của Mr. Jimmy Fallon (The Tonight Show Starring Jimmy Fallon) được chọn để minh họa cho thông điệp này – Một vinh dự lớn lao đối với các nhà nghiên cứu thiết kế robot bởi đây là một dịp khẳng định những thành tựu họ đã đạt được.
Chủ tịch của Hiệp hội Sinh viên và cũng là người dẫn chương trình, Mr. John Rizk, một nghiên cứu sinh chương trình Tiến sĩ dược (Doctor of Pharmacy (PharmD) sẽ trò chuyện với Sophia. Chương trình lễ tốt nghiệp này được công bố tại tài khoản facebook của trường. Lập tức một số sinh viên đã bày tỏ thái độ không toại ý khi nghe tin này. Một số còn cho rằng sự xuất hiện của Sophia cổ xúy một cách thái quá ủng hộ tư duy thay thế con người bằng máy móc.
Tất nhiên trước đó Hiệu trưởng Lorie Clemo của trường ĐH D’Youville đã viết trong một tài khoản mạng xã hội cho biết mục đích của trường trong việc chọn người đọc bài diễn văn cho lễ tốt nghiệp mỗi năm (nguyên văn): A major role of higher education is to be an incubator for innovation, and to prepare students for both the opportunities and challenges of the future. – Nghe rất oai, rất khí phách, gần như nhà trường đã đang đi đúng hướng. Gì chứ, toàn những lời đao to búa lớn. Nào là vai trò của giáo dục đại học trong việc nuôi dưỡng và tạo điều kiện cho các phát minh, chuẩn bị cho sinh viên những tầm nhìn liên quan đến kỹ năng, giúp trang bị kiến thức cũng như để sinh viên có cơ hội tiếp cận các thử thách thời đại trong tương lai.
Thế là Sophia đã được chọn.
Chẳng biết có phải do cố ý dàn dựng hay sắp xếp trước, chỉ biết những gì Sophia nói tại buổi lễ rất lưu loát và gãy gọn, thậm chí chuẩn xác và rõ nghĩa. Thoạt nghe ai cũng phải công nhận đây là cách ăn nói của người có khả năng trình độ chuyên môn cao. Vâng. Không sai. Những mệnh đề phát biểu không dư thừa một chữ. Thậm chí đó là những câu trả lời xuất sắc. Người nghe sẽ cảm thấy hài lòng vì đây là những gì robot nói chứ không phải con người nói!
Khi Mr. Rizk hỏi Sophia cơ duyên nào cô được chế tạo ra, cô nàng robot này (nếu tạm lấy cái tên đầy nữ tính và chiếc váy cô đang mặc làm chuẩn) đã trả lời một cách đầy tự tin và rất thông minh (nguyên văn): Thank you for having me, it is a pleasure to be here in Buffalo at D’Youville University. I am Sophia, a humanoid robot developed by Hanson Robotics. I was designed to interact with humans and engage in conversations by learning and adapting through artificial intelligence algorithms… Overall I’m here to explore the possibilities of human-robot interaction, contribute to research in artificial intelligence and robots and hopefully assist humanity in various ways in the future.
Với cách ăn nói gãy khúc, chỉn chu, đi thẳng vào nội dung, Sophia khiến nhiều người trong cử tọa hài lòng nếu không nói là ngưỡng mộ. Một phát biểu rất hợp lý, gãy khúc, hoàn toàn gắn liền với những yêu cầu phát triển xã hội đời sống, trong đó có những đòi hỏi nghiêm túc cũng như bao kỳ vọng khó tính.
Riêng phần lời khuyên thực tế, theo người dẫn chương trình của cuộc phỏng vấn Mr. Rizk, Sophia không phải là một con người thực nên không thể đảm trách được việc này. Thay vào đó người ta sẽ chỉ hỏi cô ả những câu liên quan đến các phạm trù khái quát thông thường, chung chung. Cụ thể Mr. Rizk đã nói rõ trước cử tọa chỉ có con người mới có thể chia sẻ những kinh nghiệm sống cho sinh viên tốt nghiệp (nguyên văn): [Life advice (comes from lived human experience)]. Còn robot như Sophia thì không thể.
Để bảo vệ sự hiện diện của mình tại buổi lễ, Sophia đã nói những câu khiến người ta phải suy nghĩ. Tỷ như nàng robot này đã nói (nguyên văn): Although every commencement address is different, there are clear themes used by all speakers as you embark on this new chapter of your lives. I offer you the following inspirational advice that is common at all graduation ceremonies: Embrace lifelong learning, be adaptable, pursue your passions, take risks, foster meaningful connections, make a positive impact, and believe in yourself. – Thực không thể tin được. Sophia ăn nói chững chạc, rõ ràng khúc chiết đến độ không thể nào mạch lạc hơn được nữa. Sophia nhấn mạnh nội dung thông điệp của mỗi khách mời đọc bài diễn văn tại buổi lễ có thể khác biệt nhưng trọng tâm vẫn nhắm vào khuyên nhủ và nhắc nhở các sinh viên hãy tiếp tục duy trì quá trình học tập từ kinh nghiệm cuộc sống, xây dựng những khả năng thích ứng, biết theo đuổi những đam mê khát vọng, biết đón nhận những thử thách, xây dựng những kênh kết nối ý nghĩa trong môi trường làm việc và xã hội, trở thành những tác nhân tích cực trong cuộc sống, đặc biệt là có niềm tin nơi chính bản thân mình. Thử hỏi với lời lẽ vững vàng như thế, lô-gíc như thế, Sophia xem ra không phải là một thuyết trình viên lễ tốt nghiệp hạng xoàng. Thậm chí Sophia đã nói lên một sự thật vốn chỉ có người thật mới nghĩ ra (nguyên văn): Failure is often seen as an essential part of the human learning process and personal growth. Chính xác như thế, đây không thể được coi là phát biểu của một robot, nếu như không ai nói trước chủ nhân của nó là ai.
Lý do trường DYU chọn Sophia vì mỗi năm trường có một chủ đề phát triển khoa học mang đậm tính thời sự ảnh hưởng trực tiếp đến xã hội cho lễ tốt nghiệp gắn liền giữa giáo dục và ứng dụng phục vụ nhân quần. Mr. Benjamin Grant, phó chủ tịch hội sinh viên của trường đã giải thích (nguyên văn): [DYU each year (identifies a developmental theme regarding a timely social topic so that (it) can offer educational and humanitarian programming throughout the year)]. – Tất nhiên với một số sinh viên giao công việc chia sẻ bài diễn văn nhân lễ tốt nghiệp cho một robot hoàn toàn không đại diện cho nguyện vọng của họ. Họ nghĩ đây là cách nhà trường tự đánh bóng cho thương hiệu của mình. Nghe vậy, lập tức DYU đã nghĩ ra cách giải quyết có thêm một lễ tốt nghiệp cho những sinh viên nào không muốn robot đọc bài diễn văn commencement. Tuy nhiên cuối cùng mọi người vẫn chọn lễ tốt nghiệp có mặt Sophia dù trước đó một kiến nghị trực tuyến đã thu thập hơn 2.500 ý kiến phản đối Sophia. Được biết Sophia từng thuyết trình tại nhiều nơi, cụ thể cô đã xuất hiện tại 65 quốc gia cũng như từng xuất hiện trước Hội đồng Liên hiệp quốc.
Bạn đọc thân mến, chuyện là thế. Từ góc độ quan sát của một phó thường dân như chúng ta đang chứng kiến trực tiếp bao thay đổi lớn lao công nghệ AI đem lại, không ít cảm thấy lo lắng chuyện nhân loại hôm nay đang đi quá nhanh, quá xa trong lĩnh vực thiết kế robot. Gần như chúng ta chưa có những xác định rõ ràng các giới hạn cho phép trong lĩnh vực này. Theo đó, nếu cứ để robot tham gia quá nhiều vào các sinh hoạt đời sống con người, liệu có ngày mọi sinh hoạt liên quan đến con người, tỷ như công ăn việc làm chẳng hạn, nếu robot lấn sân quá sâu, quá xa sẽ dẫn đến những phát sinh nguy hiểm khôn lường khó tiên liệu hết.
Vâng. Robot từng có mặt khắp nơi, chúng từng làm những công việc con người không thể đảm trách vì môi trường quá nguy hiểm, vì tính chất công việc quá khó khăn, vượt quá khả năng của con người. Còn chuyện robot giành luôn những công việc con người có thể làm được, tỷ như đọc một bài diễn thuyết tại buổi lễ tốt nghiệp đại học (hay như những công việc lao động tay chân khác), lợi thì có lợi, nhưng ai là kẻ được lợi và ai là kẻ bị hại ở đây? Có khi nào bạn đã nghĩ qua chưa?
Còn chuyện trường DYU không thể làm toại lòng các sinh viên tốt nghiệp khóa 2024 vì mục tiêu của trường là nhắm đến những thảo luận thực tiễn sống động gắn liền với lộ trình phát triển công nghệ trí thông minh nhân tạo (vốn đang phát triển sầm uất như hiện nay), liệu bạn có thấy đã đến lúc dư luận cần có một thái độ dứt khoát trong việc đưa ra những quy định rõ ràng đối với các chương trình nghiên cứu ứng dụng trí thông minh nhân tạo? Liệu các chính phủ, các nhà làm luật cần suy nghĩ nghiêm túc hơn trước khi ứng dụng AI đi quá xa, quá trễ để chúng ta có thể can thiệp?
Như vậy đây không phải chuyện ai là người nên đọc bài diễn văn tại buổi lễ tốt nghiệp mà nó đã trở thành chuyện liệu chúng ta có nên quá dễ dãi và thiếu hẳn những biện pháp kiểm soát đối với kỹ nghệ AI vốn không ai biết trước chuyện gì sẽ xảy ra nếu như cứ để chúng phát triển thả cửa như hiện nay…

Nguyễn Thơ Sinh