Ngày của Thổ Địa

Thảnh thơi ăn chơi mấy ngày Tết, lại bắt đầu lao vào chuyện học hành, làm ăn, sinh sống… Mọi người lo cúng Trời, cùng Đất mong sao cho mọi công việc được may mắn, hanh thông, phát đạt…
Tục ngữ có câu: Mồng Chín vía Trời/ Mồng Mười vía Đất.
Trời và Đất được cúng liên tiếp hai ngày liền.
Cúng Trời thanh tao chỉ gồm hoa quả hương nến, bày mâm lễ nhỏ trên chiếc bàn thấp trước nhà cúng ngoài trời.
Chắc Trời bên trên cao xa vòi vọi không ai với tới, còn đất gần gũi dưới chân, dễ dàng chạm đến, gắn bó với các hoạt động trong cuộc sống ngày thường nên lễ Đất cúng mặn và trọng thể hơn cúng Trời.
Đất để ở, là chốn buôn bán, nơi trồng trọt, chăn nuôi… Đất cung cấp cho mọi nhu cầu con người. Từ đất nông nghiệp sinh ra lương thực, thực phẩm… Đất làm ăn tạo nên sự sinh sôi, trù phú, thịnh vượng; đất thổ cư khiến gia đình êm ấm, hạnh phúc…
Do là xứ nông nghiệp chuyên trồng lúa nên ý niệm về đất đai rất quan trọng đối với người VN. Đặc biệt miền Nam là vùng đất mới hoang vu. Khi đặt bước chân đầu tiên đến ngụ cư, người dân phải cúng tiền chủ, cáo với Thần Đất sự có mặt khai phá của mình. Việc cúng đất đầu năm mới vốn là một nghi lễ quan trọng thủa ban đầu. Đến nay, đa số dân chúng vẫn cố duy trì tục lệ này.
Cúng đất tại tư gia hay cơ quan, cúng đất ở cửa hàng buôn bán làm ăn hay công ty, cúng tại từng phân xưởng sản xuất… Cuộc sống ở chỗ nào cũng dính líu đến mặt đất nên cần cúng kiếng.
Mỗi vùng đất đều có thổ địa riêng. Thổ chủ rành rẽ đất đai, gia đạo, đường làm ăn… của nơi mình trấn giữ. Cư ngụ trên mảnh đất nào, con người cũng nên tỏ lòng biết ơn Thổ Địa cai quản khu đất đó. Qua Tết cùng lúc là lúc bắt đầu gieo hạt cho lúa, rau, đậu… Vì thế việc cúng Đất xem như lễ cáo với Thổ Địa, xin Ông Chủ Đất, Bà Chủ Đất phù hộ trước khi mỗi người bắt tay vào công việc của một năm dài trước mắt, đồng thời cũng là chính thức chấm dứt việc ăn chơi dịp tết.
Như mọi năm, học sinh và công nhân viên đi học, đi làm vào ngày mùng 6. Thông thường người sản xuất, mua bán cũng nhân đó khai trương. Các công ty, nhà máy, xí nghiệp, cửa hàng, quán ăn… tùy nghi chọn ngày mở hàng năm mới. Nơi chọn ngày chẵn: mùng 4, mùng 6; nơi chọn số hên: mùng 9… Hoặc có nơi vì thuê mướn nhân công ở tỉnh xa, tàu xe qua tết khó kiếm nên chọn ngày 10. Đồng thời mùng 10 cũng là ngày cúng đất nên vừa cùng đất vừa cúng khai trương luôn. Một công đôi việc.
Cúng vía Đất đai đầu năm cũng rượu trà, hoa trái nhưng đặc biệt không thể thiếu cá lóc nướng trui.
Thức cúng cho thấy ngay phong tục của miền Nam có phần ảnh hưởng Khmer. Đây vốn là món ăn đặc trưng của thời khai hoang khi cuộc sống của di dân giữa thiên nhiên còn thiếu thốn nhiều, cũng là món ăn thường của người Khmer địa phương. Cá bắt được không đánh vảy, mổ bụng, cũng chẳng cần ướp gia vị, sau khi rửa sạch, vùi ngay vào đống rơm thui chín. Sau đó, bỏ lớp da cháy ngoài, gỡ lấy thịt chấm muối ớt hoặc mắm nêm ăn với rau lang luộc hay các loại rau dại mọc chung quanh.
Phẩm vật cúng bái khi ấy chính là những thức ăn đơn giản quen thuộc thường ngày có sẵn chung quanh. Gà vịt nuôi có khi không sẵn, heo bò không dễ vật nhưng tôm cua cá lội đầy sông ngòi ao hồ bắt ngay lúc nào cũng được. Trong đó lóc quý nhất vì ngoài đặc tính là loại cá mạnh thì thịt nạc và thơm ngon.
Thời khẩn hoang đã lùi xa. Mặc dù đối với cư dân thành phố làm những nghề nghiệp thuộc lãnh vực công, thương, dịch vụ…, đất đai không còn gắn liền với cuộc sống như nông thôn nhưng phong tục vẫn được giữ gìn. Vả chăng xét đến cùng thì đất đai lúc nào cũng đóng vai trò quan trọng trong đời sống con người, nếu không cúng đất đai trồng trọt thì cũng cúng đất gia cư. Đất nào cũng có chủ cả. Ngoài ra, vì Thần Tài và Thổ Địa thường ngồi chung trong một trang ở góc nhà nên nhiều người gộp luôn Thần Tài vào khấn vái.
Ngày này nhiều người đổ xô đi mua vàng. Nhiều tiền thì mua “cây”, ít tiền thì mua “chỉ”. Coi như mới đầu năm lộc vàng đã vào nhà. Chen nhau đi mua với giá cao, giá nào cũng ráng xếp hàng để tranh mua. Dù ngày hôm sau giá vàng hạ ngay. Một anh công chức lương ba cọc ba đồng bổ con heo đất của con gái đi mua vàng với hy vọng năm tới được thăng quan tiến chức, bậc lương được tăng trước thời hạn…
Sáng mồng 10 âm lịch, các ngôi chợ to nhỏ, đi từ đầu đến cuối chợ san sát các hàng cá lóc.
Thành phố không vùi rơm như dưới quê. Ngày xưa, mỗi nhà mang một lò than ra trước cửa quạt cá lóc. Nay thì nhà phố nội thành, chung cư ngày càng chật chội, chủ nhà đi làm từ sáng sớm đến tối mịt mới về. Bày ra cúng vái được là tốt lắm rồi, đâu ai có thời giờ ngồi nhóm than, phe phẩy quạt lửa. Vì thế vào ngày này, khắp chợ đều rộ cá lóc nướng sẵn. Không những hàng cá mà hàng rau, hàng đậu hũ… đều đặt thêm khay cá lóc với bếp lò bên cạnh. Rất nhiều hàng cá ngày thường không thấy, bỗng ở đâu thình lình mọc ra. Đó là những người tận dụng cơ hội đặc biệt buôn bán chớp nhoáng. Chỉ trong một buổi chợ sáng mồng Mười này, họ bán được mấy chục ký cá lóc.
Khách hàng lựa con cá đang quẫy trong chậu, trả tiền xong, đi vòng quanh chợ mua rau, bún… rồi quay lại xách con cá nướng thơm phức. Hoặc cá nướng rồi xếp sẵn trong khay còn nguyên que tre dài hay xiên lóng mía ghi rõ trọng lượng, giá tiền. Khách cứ coi đó mà lựa cá.
Cá nướng không ướp tẩm gia vị gì cả. Vì thế một số hàng bán kèm thêm mắm nêm, rau sống và mỡ hành đóng bịch sẵn.
Vì cúng đất được coi là cúng Thần Tài, Thổ Địa luôn thể nên là buổi cúng lớn. Các trại nuôi cá ghìm cá lại để tung ra đúng dịp lễ. Trong ngày này, lượng cá lóc về chợ đầu mối Bình Điền tăng hằng mấy trăm tấn mới đáp ứng nổi nhu cầu thị trường đột ngột vọt lên gấp nhiều lần ngày thường.
Quận Tân Phú ở khu vực đông dân miền Trung có hẳn con đường “cá lóc nướng trui”. Có cửa hàng ngày này bán hết mấy tấn cá.
Xuống đến chợ bán lẻ, giá cá lóc nuôi khoảng 80 tới trăm ngàn một ký. Cá lóc đồng giá trăm hai, trăm tư một ký. Một con cá nướng thành tiền từ hơn 100 đến hơn 200 ngàn đồng.
Mọi người thường mua ồ ạt lúc sớm chợ họp đông. Đến khoảng trưa trưa, người bán hàng lo bán tháo kẻo đến ngày mai đâu còn ai tranh mua nữa.
Nhưng không phải tất cả mọi nhà đều cúng cá lóc nướng trui. Nhà nghèo tính ra giá cá quá mắc hoặc ít người ăn không hết thì cúng tam sanh.
Tam sanh gồm một con cua hoặc quả trứng, một con tôm và miếng thịt ba chỉ. Vì thế buổi sáng này, không chỉ cá lóc mà cả tôm và trứng đều bán chạy. Một số hàng cá nướng nhân thể bếp than cũng nướng luôn cua và tôm. Thành thử tam sanh có thể cúng lẫn lộn, thứ luộc, thứ nướng. Thịt và trứng luộc, cua và tôm nướng. Cúng con tôm còn nguyên râu, nguyên càng.
Riêng dân chuyên nghiệp võ cổ truyền trong giới võ lâm không cúng cá lóc nướng trui vì cho rằng hình ảnh que tre hoặc gióng mía xiên qua con cá nướng ảnh hưởng đến mạng của chính mình!!!
Mâm cúng bày trong nhà ngay cửa ra vào cùng với hoa trái chứ không đặt hẳn ra ngoài hè trước nhà như cúng Trời. Tới trưa cúng xong, cả nhà sẽ xẻ cá cuốn rau và bánh tráng chấm mắm nêm với bún tươi hay bánh hỏi, rượu bia đưa đà…
Một năm mới sẽ bắt đầu với hy vọng Thổ Địa chứng minh lòng thành….

Hàm Anh