CHẮC DẠ

Với những độc giả Công giáo, đặc biệt người hay xem youtube sẽ khó quên hình ảnh vị linh mục có tên Micae (Michael) Phạm Quang Hồng. Ngài lớn tuổi. Giọng miền nam nhưng vốn từ vựng miền bắc của ngài thật uyên thâm, phong phú; nhất là trong cách ngài nói những câu chuyện hài dí dỏm khiến nhiều con chiên (nhất là con chiên miền bắc) nhiều phen bật cười chảy nước mắt! 

Tỷ như ngài hay nói trại, nói lớ, nói ngọng các từ nờ (n) hay lờ (l), những thành ngữ, những tiếng lóng, những câu nói kiểu nước đôi…, đã khiến những bài giảng trở nên có duyên; thậm chí không ít cho rằng nó có phần lạ lẫm so với những bài giảng đứng đắn đạo mạo. Nên khi nghe ngài giảng người ta sẽ bị cuốn hút theo. Tỷ như ngài đã giải thích hai từ “chắc dạ” là gì các bạn biết không? Theo ngài, đó là “táo bón”. Thiệt bó tay luôn!

Và rồi nói đến táo bón (nhiều người) trong chúng ta bắt đầu suy nghĩ đến những sinh hoạt hàng ngày của mình. Chợt nhớ đến cố bác sĩ Nguyễn Ý Đức người từng tiên phong trong những bài viết y học thường thức đề cập đến những vấn đề rất đỗi bình dị xuề xòa, tưởng là dung dị bỗ bã nhưng có lúc lại khiến người ta lúng túng, chẳng hạn như vấn đề “tứ khoái”, trong đó có khoản đại tiện vốn được nhiều người né tránh bởi tính chất quá thực, quá đời thường của vấn đề số II (trong toilet).

Ăn, ngủ, đ., ỉa… Vâng. Quả thật đây là những vấn đề nhiều người tin nó quá dung tục. Thậm chí ngay cả với nhiều người có kiến thức y học chuyên môn lắm lúc vẫn thấy khó khăn ngại ngùng khi trò chuyện với bệnh nhân về những mảng này. Nhiều lúc người ta chỉ hỏi qua loa, hỏi cho có, hỏi lấy lệ. Tuy nhiên nếu chịu khó quan sát thật kỹ, đây là những phạm trù sinh hoạt đời sống liên quan đến cơ thể, liên quan đến sức khỏe rất không nên bỏ qua, không nên né tránh.

Không sai, nếu quá trình đại tiện có vấn đề bất ổn tất nhiên người ta sẽ khó chịu. Tại sao? Bởi đại tiện là một phần của hệ tiêu hóa, nếu đầu không xuôi, đuôi không lọt tình hình sẽ khá phiền phức đấy. Thức ăn chúng ta nạp vào cơ thể cung cấp năng lượng và dinh dưỡng để các vận hành sinh học được diễn ra thuận lợi. Bình thường chất thải (ở dạng cặn bã) đào thải khỏi cơ thể sau khi ruột non hấp thụ hết dinh dưỡng và đẩy xuống ruột già sau đó là đẩy ra ngoài. Nếu tiến trình này không diễn ra thuận lợi, chất thải nằm lại quá lâu trong ruột già dẫn đến tình trạng táo bón, một trạng thái theo y học (cả đông lẫn tây) đều cho rằng rất có hại cho sức khỏe.

Gần đây một bài báo có tên Chronic Constipation Linked to Higher Risk of Cognitive Decline của Tạp chí Health tìm thấy trên trang website yahoo.com của tác giả Sherri Gordon nhấn mạnh đến tầm quan trọng ảnh hưởng của táo bón đối với sức khỏe, đặc biệt là khả năng tư duy nhận thức xử lý các thông tin (óc minh mẫn). Có lẽ đây là điều bạn đọc mới nghe lần đầu tiên trong đời?

Quả nhiên thế. Táo bón (constipation) chúng ta không lạ. Còn chuyện mất khả năng nhạy bén đầu óc (cognitive decline) chúng ta cũng không lạ nốt. Nhưng khi nghe nói táo bón ảnh hưởng bất lợi đến khả năng tư duy nhận thức hình như có chút gì đó sai sai, lạ lạ. Bạn sẽ ngạc nhiên? Bởi xưa nay chuyện này chẳng nghe ai nói đến. Thậm chí đây là hai địa hạt gần như (có thể nói) hoàn toàn độc lập, nước sông không phạm nước giếng, vậy tại sao có mối liên hệ khá độc chiêu này.  

Hóa ra nội dung cốt lõi của bài báo tập trung vào bốn điểm sau: (a) Một cuộc nghiên cứu gần đây cho thấy có mối liên hệ giữa táo bón và chức năng tư duy, (b) tuy nhiên cuộc nghiên cứu không nói rõ cái nào là nguyên nhân gây ra cái nào, (c) đồng thời các nhà nghiên cứu khuyến cáo mọi người chịu khó phòng ngừa táo bón trước khi nó trở thành một vấn đề bất lợi cho sức khỏe, sau cùng (d) bài báo gợi ý cách giúp cải thiện chứng táo bón bao gồm các việc làm như vận động thể dục thường xuyên, duy trì chế độ cân bằng dinh dưỡng, thức ăn nên giàu chất xơ và hạn chế đừng để mình quá căng thẳng thường xuyên.

Tóm lại, táo bón có thể liên hệ hoặc làm cho khả năng tư duy của chúng ta trở nên tồi tệ hơn. Đây là một kết quả nghiên cứu mới nhất vừa được tìm ra. Tất nhiên (chúng ta cần cảnh giác) những cuộc nghiên cứu thường tìm ra mối quan hệ giữa các hiện tượng cũng như xác định rõ cái nào nguyên nhân, hoặc tìm ra những giải thích trên cơ sở khoa học để cung cấp thêm kiến thức liên quan đến các sinh hoạt cuộc sống. 

Ba cuộc thí nghiệm đã được tiến hành. Hơn 100.000 người đã tham gia – kết quả cho thấy táo bón mãn tính (chronic constipation) tức cứ ba ngày mới đại tiện một lần sẽ ảnh hưởng bất lợi đến khả năng tư duy, tức khả năng minh mẫn của họ sẽ có vấn đề.

Vậy ảnh hưởng bất lợi ở đây là gì? So sánh với những cá nhân đại tiện bình thường mỗi ngày một lần, các cá nhân táo bón (theo định nghĩa vừa nêu trên, ba ngày mới đi một lần) có nguy cơ 73% suy giảm khả năng minh mẫn, cụ thể là lão hóa tư duy ba năm sớm hơn. (Nguyên văn lời tác giả bài báo): Compared to people who have a bowel movement every day, researchers found that those with chronic constipation experienced a 73% higher risk of cognitive decline—equivalent to an additional three years of cognitive aging.

Kết quả ba cuộc nghiên cứu này được trình bày tại một cuộc hội thảo trực thuộc Hiệp hội Bệnh Alzheimer Quốc tế (Alzheimer’s Association International Conference). Tại đây, các nhà nghiên cứu chuyên môn đã tề tựu nhằm trình bày kết quả những nghiên cứu có liên quan đến hai lĩnh vực; đó là (a) hệ thống khuẩn bào trong ruột (gut microbiome) và (b) sức khỏe bộ não (brain health). Theo đó, khám phá mới nhất cho biết quá trình tồn đọng những khuẩn bào (bacteria) trong ruột đem lại nguy cơ nguyên nhân dẫn đến suy thoái sức khỏe minh mẫn, (nguyên văn): The researchers indicate that the buildup of bad bacteria in the gut could potentially be the root cause of declining cognitive health. 

Tác giả bài báo đã trích dẫn lời giải thích của y tá trưởng (registered nurse, CRNA) Stewart Parnacott, giảng viên tại Trường ĐH Baylor College of Medicine và cũng là thành viên của Hội đồng tổ chức AARP (American Association of Retired Persons) cho Tạp chí Health biết táo bón là một trong vài triệu chứng khiến các nhà nghiên cứu lâm sàng tìm hiểu theo dõi khả năng tư duy tổng quát của các bệnh nhân. 

Theo lời giải thích của y tá trưởng Stewart Parnacott nếu phát giác sớm những thay đổi trong thói quen cũng như lịch đại tiện (thường xuyên bị táo bón) chúng ta cần có những can thiệp kịp thời (điều chỉnh ăn uống và vận động cơ thể) nhằm giúp ổn định sức khỏe nói chung trong đó có chức năng tư duy nhận thức. (Nguyên văn): Early detection of changes in bowel habits may lead to earlier interventions or lifestyle modifications that could impact overall health, including cognitive function.

Nếu hiếu kỳ muốn biết những con số thống kê nạn nhân của táo bón, theo tác giả Sherri Gordon trên thế giới hiện có khoảng 16% mắc chứng táo bón (tức ba ngày hoặc hơn mới đại tiện một lần). Theo đó đa số người mắc táo bón thường là người lớn tuổi (mature adults).  

Nguyên nhân nào dẫn đến hiện tượng táo bón trong nhóm này? Không khó hiểu, người có tuổi thường ít vận động. Khi vận động thường xuyên quá trình di chuyển thức ăn trong ruột được thực hiện tốt hơn. Đồng thời người già cần nhiều chất xơ giúp đẩy thức ăn trong ruột dễ hơn (chất xơ vừa giữ nước, vừa là “búi” để ruột già dễ đẩy hơn so với các loại thức ăn khác chứa ít chất sơ hơn nhưng giàu calorie thường nán lại lâu hơn trong ruột). Hơn nữa người có tuổi thường uống nhiều loại thuốc khác nhau và phản ứng phụ (side effect) của thuốc là táo bón. Đó là lý do tại sao người có tuổi thường gặp phải chứng táo bón. 

Vậy táo bón đã ảnh hưởng như thế nào đối với khả năng tư duy minh mẫn nơi con người?   

Theo giải thích của tác giả bài báo, vài nghiên cứu trước đó đã xác định táo bón mãn tính (chronic constipation) dẫn đến viêm (inflammation) và rối loạn tâm trạng (mood disorder), cụ thể là lo lắng (anxiety) hay trầm cảm (depression). Có lẽ đây là những dấu hiệu báo động thu hút chú ý các nhà nghiên cứu lâm sàng khiến họ tin rằng có mối liên hệ nào đó giữa táo bón dài hạn và khả năng minh mẫn. Tuy nhiên họ chưa có đủ bằng chứng cho thấy táo bón ảnh hưởng như thế nào đối với sức khỏe bộ não.  

Tác giả bài báo không tuyên bố đâu là nguyên nhân và đâu là hậu quả. Nhắc thêm, hai khái niệm định nghĩa khác biệt nhau khá rõ thường được sử dụng trong nghiên cứu thí nghiệm. Có lúc hai hiện tượng có mối quan hệ nhân-quả (show causation), tức một cái là nguyên nhân, một cái là kết quả, ví dụ như uống rượu sẽ say. Ngoài ra còn có một mối tương quan khác giữa hai hiện tượng chỉ mang tính liên hệ, tức không phải cái này là nguyên nhân của cái kia (hay ngược lại). Ở đây, mối tương quan giữa táo bón kinh niên và suy thoái khả năng minh mẫn chỉ là mối tương quan “liên hệ” chứ không phải tương quan “nhân-quả”, tức nơi người táo bón thường kém khả năng minh mẫn (chứ không biết vì táo bón mới kém minh mẫn hay do kém minh mẫn nên mới bị táo bón). 

Cụ thể, bác sĩ Anjali Patel, DO, một chuyên gia về thần kinh học công tác tại Viện ANI (Atlantic Neuroscience Institute) thuộc Trung tâm Overlook Medical Center, đồng thời là thành viên của Tổ chức AMGMCD (Atlantic Medical Group Memory and Cognitive Disorders Center) cho Tạp chí Health biết mối liên hệ giữa táo bón kinh niên và suy thoái minh mẫn chỉ là mối tương quan “liên hệ”, tức hai hiện tượng này có liên hệ với nhau, không xác định được cái nào là nguyên nhân của cái nào.

Một chuyên viên dinh dưỡng khác, bà Emily Spurlock, RD, LT, CLT, hiện đang làm việc tại Viện IDW (Institute for Digestive Wellbeing) cho Tạp chí Health biết chúng ta thường không nghĩ sức khỏe đường ruột ảnh hưởng trực tiếp lên sức khỏe bộ não nhưng các nghiên cứu gần đây cho thấy chúng có những liên hệ nhất định. (Nguyên văn): You don’t often think of your gut health directly affecting your brain health but current research is showing a connection. 

Nói rõ hơn, bà đưa ra một dẫn chứng ủng hộ quan điểm của mình: Một số tế bào não – chính xác hơn là dây thần kinh phế vị (vagus nerve) – đã nối kết giữa ruột và bộ não. Nguyên văn lời chị: It makes sense. One of your major cranial nerves—your vagus nerve—connects your digestive tract to your brain.    

Vài nhà nghiên cứu khác tin rằng thủ phạm liên hệ giữa táo bón kinh niên và suy thoái minh mẫn do các khuẩn bào sinh sống trong ruột. Ta biết trong ruột có nhiều loại khuẩn bào. Tất nhiên không phải loại khuẩn bào nào cũng có lợi cho con người. Theo nhóm nghiên cứu này phân tồn đọng lâu trong ruột ảnh hưởng xấu đến các khuẩn bào có lợi (good bacteria). Hậu quả là lượng butyrate, một a-xít béo, bị sụt giảm. Nhiệm vụ của butyrate ngăn chặn không cho các khuẩn bào trong ruột đi vào hệ tuần hoàn (tức lượng máu lưu thông khắp cơ thể). Táo bón mãn tính cho phép các bào khuẩn xấu (bad bacteria) phát triển, sau đó chúng gây hại đến các khuẩn bào tốt (good bacteria) vốn rất cần thiết trong việc tiêu hóa một số chất xơ hấp thụ từ thức ăn, cuối cùng tình trạng càng trở nên bế tắc hơn, càng ít lượng bào khuẩn tốt (good bacteria) càng ít butyrate, tình hình máu bị nhiễm khuẩn bào càng tệ hại hơn.

Tất nhiên chỉ là mối tương quan liên hệ, không hẳn cái nào là nguyên nhân gây ra cái nào, tuy vậy tác giả cho rằng đây là những thông tin khá cần thiết. Và tất nhiên với chúng ta, dù đã lớn tuổi hay có người thân cao tuổi, việc nắm vững những thông tin này có thể sẽ giúp ích ở một góc độ nào đó.

Kinh nghiệm cá nhân, táo bón mãn tính xem ra chẳng lợi ích gì. Bị táo bón lâu luôn khó chịu. Cái bụng cứ lình xình, ăn uống không ngon miệng, gần như là ăn uống khó tiêu. Phân ứ trong ruột già gây cảm giác khó chịu; vì vậy tìm cách giải quyết vấn đề này không chỉ giúp cơ thể nhẹ nhõm mà khả năng đầu óc minh mẫn có thể được kéo dài, thậm chí là được phục hồi?

Vậy còn chần chờ gì nữa mà không tìm cách khắc phục. Theo gợi ý của Trường y Đại học Harvard Medical School vài điều bạn có thể thực hiện để cải thiện tình trạng táo bón dài ngày gồm: Ăn nhiều chất xơ như gạo lức, rau xanh, củ có chất xơ, quả có nhiều sợi. Nếu được, mua chất xơ hỗ trợ (fiber supplements) tại các chợ. Uống nhiều nước. Hoặc có thể đi khám bác sĩ để được hướng dẫn sử dụng các sản phẩm y tế giúp hỗ trợ giải quyết táo bón như thuốc xổ, dầu uống trơn ruột, thuốc bơm hậu môn. Ngoài ra vận động thường xuyên để ruột không bị đọng hoài một chỗ, phân không có dịp vận chuyển. Ngoài ra kinh nghiệm dân gian một số loại rau có thể giúp tiêu hóa tốt hơn nhờ lượng chất nhờn (nhớt) tự nhiên như khoai môn, trái cà bắp (okra), rau đay, rau mồng tơi, trái mận khô (dried prunes), táo, lê, khoai lang, bí ngô, các loại đậu hạt, rau xanh như spinach. Đồng thời những thứ dễ gây táo bón như rượu, trái hồng, thịt đỏ, đồ chiên xào cháy khét… cần nên tránh.

Vâng. Vậy đó. Táo bón không có lợi gì, chẳng biết nó có phải là nguyên nhân gây ra suy thoái minh mẫn tuy nhiên một điều chắc chắn nó không đem lại cho chúng ta sự thoải mái nào. Chưa kể có lúc nó khiến ta lo lắng, khó chịu. Gì chứ, khi cơ thể không vận hành bình thường làm sao ta an tâm cho được. Vì vậy, táo bón (hay như cách nói của Cha Michael Phạm Quang Hồng là chắc dạ) cần được giải quyết, ít nhất nó liên quan tới một trong bốn cái khoái của đời người. Rất nên, chúng ta cần duy trì lịch đại tiện thuận lợi vì cũng chính là biểu hiện của sức khỏe bình thường tự nhiên, phải vậy không thưa quý vị?

Nguyễn Thơ Sinh