WHO tuyên bố “tình trạng khẩn cấp” về MPOX: NHỮNG GÌ CẦN BIẾT

Hôm thứ Ba 13 tháng 8, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Châu Phi tuyên bố mpox – trước đây được gọi là monkeypox, bệnh đậu mùa khỉ, là trường hợp khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng trên lục địa này.

Ngày hôm sau, thứ Tư 14 tháng 8, đến lượt Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã tuyên bố chủng mpox mới ở Phi Châu là “Tình trạng khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng toàn cầu” (Public Health Emergency of International Concern – PHEIC) sau khi dịch bệnh bùng phát ở Congo và lây lan sang các quốc gia lân cận. PHEIC là mức cảnh báo cao nhất của WHO.

WHO cho biết đã có hơn 14.000 trường hợp và 524 ca tử vong ở Châu Phi trong năm nay, vượt quá số liệu của năm 2023.

Điều này có nghĩa là mpox không còn chỉ quanh quẩn ở Lục địa đen nữa mà có thể sẽ hoặc đang hiện diện ở bất cứ nơi nào trên thế giới.

Thế giới không cần phải chờ đợi lâu để xác nhận mối lo khẩn cấp đó. 

Chỉ một ngày sau đó, thông tấn Reuteurs đưa tin WHO xác nhận một ca nhiễm bệnh mpox mới đã được phát giác ở Bắc Âu.

Các viên chức y tế Thụy Điển đã ghi nhận một trường hợp nhiễm chủng mpox mới (clade Ib), có liên quan đến đợt bùng phát đang xảy ra ở Phi Châu, và người này hiện đang được điều trị.

Giáo sư Lawrence Gostin, một chuyên viên y tế công cộng và là giáo sư tại Đại học Luật Georgetown ở Washington, nói: “Sự xuất hiện của ca nhiễm đầu tiên ở Âu Châu có thể là khởi đầu cho việc mpox lây lan trên toàn thế giới. Nếu đã có một ca nhiễm ở Thụy Điển, thì có thể là còn nhiều ca nhiễm khác chưa được phát giác ở Âu Châu.”

Bác sĩ Brian Ferguson ở Đại học Cambridge cho rằng dù việc phát giác ca nhiễm mpox ở Thụy Điển là đáng lo ngại nhưng cũng không có gì ngạc nhiên. Bởi vì dịch bệnh đã lan rộng ở Phi Châu và rất nghiêm trọng, nên việc dịch bệnh lan ra ngoài châu lục này là điều đã được dự đoán từ trước.

Ông nói: “Sẽ có thêm nhiều người bị nhiễm mpox ở đây (Thụy Điển) và các khu vực khác trên thế giới, vì hiện tại chưa có biện pháp hiệu quả để ngăn chặn các ca nhiễm nhập cảnh từ các quốc gia khác.”

Rồi một ngày sau đó, thứ Sáu 16 tháng 8, tới phiên Pakistan. Bộ Y tế Hồi quốc xác nhận có ít nhất một trường hợp nhiễm virus mpox ở quốc gia này. Bệnh nhân là một người vừa từ một quốc gia vùng Vịnh trở về.

Đã có 27.000 ca mắc và hơn 1.100 ca tử vong, chủ yếu là trẻ em, tại Congo kể từ khi đợt bùng phát hiện tại bắt đầu vào tháng 1 năm 2023.

Đây là lần thứ hai WHO đưa ra tuyên bố về tình trạng y tế khần cấp liên quan đến bệnh mpox.

Lần thứ nhất là năm 2022.

Tuy nhiên, Tổ chức Y tế Thế giới đã khuyến cáo không nên áp dụng bất kỳ hạn chế đi lại nào để ngăn chặn sự lây lan của mpox.

MPOX và bệnh đậu mùa khỉ 

Sau cúm “gà”, cúm “heo”, SARS, và COVID, cứ nghe WHO cảnh báo là người ta sợ. Bệnh từ loài vật lây sang người và truyền nhiễm từ người này sang người khác.

Thế cho nên tuyên bố “tình trạng khẩn cấp” về căn bệnh từng được gọi là đậu mùa “khỉ” mpox của WHO khiến người ta thắc mắc và lo ngại về thứ bệnh này. Nhất là gần như ngay sau tuyên bố của WHO, hai trường hợp ở Pakistan và Thụy Điển là những dấu hiệu đầu tiên cho thấy chủng mpox ở Phi Châu đã bắt đầu lây lan ra bên ngoài lục địa. 

Trước đây, mpox được gọi là là monkeypox (bịnh đậu mùa khỉ). Từ năm 2022, cái tên này đã được WHO đổi thành mpox để tuân theo các hướng dẫn mới về cách đặt tên cho những thứ bệnh. Các hướng dẫn đó khuyến nghị rằng tên bệnh cần phải tránh xúc phạm đến các nhóm văn hóa, xã hội, quốc gia, khu vực, nghề nghiệp hoặc dân tộc và giảm thiểu các tác động tiêu cực không cần thiết đến thương mại, du lịch, du hành hoặc phúc lợi động vật. Tuy nhiên, loại virus gây ra căn bệnh này vẫn giữ nguyên cái tên của nó.

Virus đậu mùa khỉ được phát giác vào năm 1958, khi hai đợt bùng phát của một căn bệnh “giống như đậu mùa” (small pox)  xảy ra ở các đàn khỉ được nuôi để nghiên cứu. Mặc dù ban đầu được đặt tên là “đậu mùa khỉ”, nguồn gốc của căn bệnh này vẫn chưa được biết. Các nhà khoa học nghi ngờ rằng các loài gặm nhấm ở Phi châu và các loài linh trưởng không phải người (như khỉ) có thể mang virus và lây nhiễm cho người.

Ca bệnh mpox đầu tiên ở người được ghi nhận vào năm 1970, tại nơi hiện là Cộng hòa Dân chủ Congo. Đến năm 2022, mpox đã lan rộng khắp thế giới, gây ra các đợt bùng phát ở hơn 70 quốc gia trên toàn thế giới mà trước đó chưa từng báo cáo về mpox. Trước đó, các ca bệnh mpox ở những nơi khác rất hiếm và thường liên quan đến việc đi lại hoặc động vật được nhập cảng từ các khu vực mà mpox lưu hành.

Cùng năm đó, vào Tháng 5, Tổ chức Y tế Thế giới đã đưa ra thông báo khẩn cấp về bệnh đậu mùa khỉ. Anh quốc là nơi nhóm ca bệnh đầu tiên được nhận thấy với trường hợp đầu tiên được ghi nhận tại London vào đầu tháng 5 năm 2022 ở một bệnh nhân vừa trở về từ Nigeria. Đến giữa tháng 5, Cơ quan An ninh Y tế Anh quốc (UKHSA) đã xác nhận bốn trường hợp mới không liên quan đến việc du hành đến một quốc gia nơi đang có bệnh mpox. Sau đó, các ca bệnh đã được báo cáo từ nhiều quốc gia và khu vực. Đợt bùng phát này đánh dấu lần đầu tiên bệnh mpox lây lan rộng rãi ra ngoài Trung và Tây Phi. Các đợt bùng phát trên toàn cầu chủ yếu ảnh hưởng đến nam giới quan hệ tình dục đồng giới, gây ra nhiều triệu chứng từ bệnh nhẹ đến nổi mụn, đau đớn, suy nhược và trong một số trường hợp có thể phải vào bệnh viện hoặc tử vong.

Vào ngày 23 tháng 7 năm 2022, Tổng Giám đốc WHO, Tedros Adhanom Ghebreyesus, đã tuyên bố đợt bùng phát này là tình trạng khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng gây quan ngại quốc tế (PHEIC) – giống như tuyên bố hôm 14 tháng 8 vừa qua.  

Đến tháng 5 năm 2023, WHO tuyên bố chấm dứt PHEIC, với lý do đạt được tiến triển ổn định trong việc kiểm soát sự lây lan của căn bệnh. Tuy nhiên, vẫn vẫn tiếp tục xảy ra các ca bệnh với mức độ tương đối thấp và tính đến ngày 28 tháng 7 năm 2024, đã có tổng cộng 99.388 ca bệnh được xác nhận và 208 ca tử vong tại 116 quốc gia.

Nhưng rồi trong hai năm qua, lại có thêm những thách thức mới nổi lên ở Cộng hòa Dân chủ Congo (Congo, còn được gọi là Congo-Kinshasa), một quốc gia ở trung tâm châu Phi đã phải đối phó với mpox trong nhiều thập niên.

Số ca mắc một dạng virus nghiêm trọng ở Congo đã tăng vọt, chỉ từ đầu năm đến nay đã có hơn 15.000 ca nhiễm, cùng với hàng trăm ca tử vong. Đây là một sự gia tăng đáng báo động một phần do sự lây lan của một dòng mới đang tiến hóa, và hiện đang xuất hiện ở một số quốc gia lân cận.

Mpox thuộc cùng họ virus với bệnh đậu mùa (variola, small pox) một căn bệnh đã bị xóa sạch từ khá lâu trên thế giới với việc chủng ngừa. Mpox gây ra các triệu chứng nhẹ hơn như sốt, ớn lạnh và đau nhức cơ thể. Những người bị bệnh nặng hơn có thể bị mụn đậu (pox lesions) ở mặt, tay, ngực và bộ phận sinh dục. Các mụn này có thể chứa đầy mủ, thường gây đau đớn dữ dội và để lại sẹo suốt đời – cả bên ngoài hoặc bên trong.

Bệnh có thể gây tử vong, với trẻ em, phụ nữ mang thai và những người có hệ miễn dịch suy yếu, chẳng hạn như những người mắc HIV, tất cả đều có nguy cơ biến chứng cao hơn.

Các loại mpox

‘Clade” (nhánh) là một thuật ngữ ngành siêu vi học, tương tự như các variants (biến thể) được sử dụng để mô tả các nhóm di truyền (genetic group) của SARS-CoV-2, loại virus gây ra COVID-19. Trong cả hai trường hợp, đây là cách để các nhà khoa học theo dõi phả hệ tiến hóa của từng loại virus.

Có hai dạng chính của virus mpox: clade I và clade II.

Đậu mùa khỉ do clade IIb của virus này gây ra.

Đợt bùng phát mpox toàn cầu năm 2022– lúc đó còn gọi là đậu mùa khỉ, do biến thể clade IIb của virus gây ra. 

Biến thể clade I của virus mpox đã lưu hành từ lâu ở Congo và gây ra bệnh nặng hơn và tỷ lệ tử vong cao hơn. Tuy nhiên trước giờ, clade I phần lớn chỉ lây lan từ động vật bị nhiễm bệnh sang người ở các vùng nông thôn Congo và thường tấn công các trẻ em ốm yếu.

Gần đây hơn, các mô hình lây truyền của clade I bắt đầu thay đổi.

Năm 2023, một nhóm nghiên cứu Canada-Congo đã công bố những khám phá cho thấy virus mpox đang lưu hành ở Congo cũng lây lan qua các mạng lưới tình dục – mãi dâm và đồng tính ái.

Đến tháng 4 năm 2024, các nhà nghiên cứu lại đã xác định được một dòng mới — được gọi là clade Ib. Dòng này có dấu hiệu lây truyền mạnh từ người sang người và lan truyền trong gái mại dâm. Nhóm nghiên cứu này đã cảnh báo rằng nó có thể sớm lan rộng ra ngoài Congo. Mpox clade Ib hiện đang lây lan qua biên giới vào các quốc gia mới như Burundi, Kenya và Uganda, gây ra mối lo ngại mới trên toàn cầu.

Jason Kindrachuk, một nhà vi sinh vật học tại Đại học Manitoba thành viên nhóm nghiên cứu Canada-Congo giải thích rằng phần lớn các trường hợp hiện nay ở Congo vẫn liên quan đến [một chủng trước đó] lây truyền từ động vật sang người, vẫn có tỷ lệ tử vong và bệnh tật cao nhất ở trẻ em — nhưng chúng ta hiện có sự gia tăng lây truyền qua tiếp xúc tình dục với clade Ib”, 

Dạng bệnh mpox mới này nguy hiểm đến mức nào?

Theo ước tính của Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Châu Phi, khoảng ba đến bốn phần trăm người mắc bệnh mpox ở Congo tử vong vì căn bệnh này.

Con số này cao hơn nhiều so với tỷ lệ tử vong dưới một phần trăm được báo cáo trong đợt bùng phát toàn cầu của clade II, nhưng vẫn còn kém xa so với tỷ lệ tử vong 30 phần trăm do loại virus họ hàng khét tiếng của nó là bệnh đậu mùa, căn bệnh duy nhất đã được xóa sổ trên toàn thế giới nhờ các nỗ lực chủng ngừa (Những người Việt thuộc thế hệ sinh trước năm 1960 vẫn còn nhớ về bệnh đậu mùa, và một số nhửng người từ 70 trở lên vẫn còn mang dấu hiệu của bệnh trên mặt.) 

Trẻ em, người đang mang thai và những người có hệ miễn dịch suy yếu — bao gồm cả những người nhiễm HIV — đều có nguy cơ mắc bệnh nặng cao nhất do virus mpox gây ra.

Tuy nhiên, do không có số liệu chính xác về tổng số ca nhiễm ở Congo, sẽ rất khó để biết tỷ lệ tử vong chính xác của clade Ib hoặc so sánh với các nhánh khác của virus này như thế nào.

Tại sao các nhà khoa học lại lo lắng như vậy?

Trong nhiều tháng, các nhà nghiên cứu đã gióng lên những hồi chuông cảnh báo rằng clade Ib cuối cùng có thể bùng phát trên toàn thế giới, gây ra sự lặp lại của đợt bùng phát năm 2022 — nhưng với những hậu quả và và sức tàn phá chưa biết.

Ca bệnh được xác định ở Stockholm, Thụy Điển đã đưa ra một cảnh báo sớm khác.

Nhà dịch tễ học về bệnh truyền nhiễm người Mỹ gốc Congo Jean Nachega, thuộc Đại học Pittsburgh, gọi mpox là “quả bom hẹn giờ” có khả năng tràn vào các quốc gia mới, từ một khu vực trên thế giới có ít nguồn lực để ngăn chặn nó.

Trong khi các quốc gia có thu nhập cao hơn, bao gồm cả Canada, đã dập tắt số lượng lớn các trường hợp mắc clade II bằng các chương trình tiêm chủng, thì Phi châu lại không có cùng nguồn lực như vậy. CDC Phi châu đang đặt mục tiêu tung ra 10 triệu liều vaccine mpox, nhưng chỉ mua được một phần nhỏ trong tổng số đó.

Ngoài ra, còn thiếu các liệu pháp điều trị trên khắp lục địa, và một loại thuốc từng được sử dụng ở nơi khác để điều trị thành công cho bệnh nhân mpox, một loại thuốc kháng virus có tên là tecovirimat, hay TPOXX, dường như lại không có tác dụng chống lại clade I.

Những phát giác mới, được Viện Dị ứng và Bệnh truyền nhiễm Quốc gia Hoa Kỳ (National Institute of Allergy and Infectious Diseases /NIAID) công bố tuần trước, cho thấy TPOXX không làm giảm thời gian nổi mụn mpox ở trẻ em và người lớn mắc nhóm I mpox ở Congo, dựa trên phân tích ban đầu về dữ liệu từ một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng giả dược.

Nhưng nhóm nghiên cứu đã gợi ý rằng có một tia hy vọng: tỷ lệ tử vong chung là 1,7 phần trăm trong số những người tham gia nghiên cứu, bất kể họ có được dùng thuốc hay không, đều thấp hơn tỷ lệ tử vong do mpox được ghi nhận trong số tất cả các trường hợp đã biết ở Congo.

“Điều này cho thấy những người mắc mpox có thể đạt được kết quả tốt hơn khi họ được đưa vào bệnh viện và được chăm sóc hỗ trợ đúng mức”, nhóm nghiên cứu đã viết.

Trong khi cho rằng cuộc khủng hoảng mpox là “đáng lo ngại”, Nachega hy vọng rằng tuyên bố của WHO về tình trạng khẩn cấp toàn cầu trong tuần này có thể giúp xoay chuyển tình hình và khuyến khích cộng đồng quốc tế hỗ trợ nhiều hơn cho Phi châu.

Trung tâm Phòng ngừa và Kiểm soát Dịch bệnh Châu Âu (ECDC) đã cập nhật các khuyến nghị của mình để ứng phó với sự bùng phát của một chủng virus mới. ECDC khuyên du khách nên cân nhắc việc chủng vaccine phòng ngừa mpox nếu họ sẽ đến thăm các khu vực bị ảnh hưởng ở Châu Phi.

Hoa Kỳ, Canada và mpox

Hiện tại, Hoa Kỳ và Canada chưa ghi nhận ca nhiễm mpox clade I nào. Phát ngôn nhân của Cơ quan Kiểm soát và Phòng bệnh Hoa Kỳ (CDC), David Daigle, nói về trường hợp ở Thụy điển: “Đây là ca nhiễm mpox clade I đầu tiên được báo xuất hiện ở ngoài Phi châu,” và CDC đang theo dõi sát tình hình dịch bệnh.

CDC cũng vừa cập nhật thông tin cho Health Alert Network và Travel Health Notice, nhằm cập nhật thông tin cho các y bác sĩ, du khách và các đối tác y tế công cộng ở Hoa Kỳ về tình hình lây lan của mpox clade I ở các quốc gia mà trước đây chưa có ai bị nhiễm mpox.

Tiến sĩ Fahad Razak, một chuyên viên nội khoa và nhà dịch tễ học tại Bệnh viện St. Michael ở Toronto, nói rằng việc phát giác mpox clade I ở Thụy Điển là “điềm báo” cho sự lây lan rộng hơn. Điều này bao gồm cả sự xuất hiện của virus này ở Canada. Ông nói: “…chỉ là vấn đề thời gian. Canada là một cảng du lịch lớn trên toàn cầu — chúng ta là một trong những quốc gia có thu nhập cao được du lịch nhiều nhất trên thế giới… Tôi nghĩ chúng ta nên mong đợi rằng các trường hợp sẽ xảy ra ở đây.”

Biết và phòng tránh

Bác sĩ Rita Shahin, một viên chức của Sở Y tế Công cộng Toronto cho biết: “Mpox là một căn bệnh do virus gây ra và gây ra các triệu chứng như phát ban tại vị trí tiếp xúc. Vì vậy, nếu bạn đã hôn một người nào đó, nó có thể ở trên mặt. Nếu bạn đã quan hệ tình dục, nó có thể ở vùng bộ phận sinh dục. 

“Nó thường đi kèm với các triệu chứng khác như sốt, đau đầu, đau nhức cơ thể, cảm thấy không khỏe nói chung. Và hầu hết mọi người đều hồi phục trong vòng hai đến bốn tuần. Nhưng trong một số ít trường hợp, bệnh có thể nặng hơn, dẫn đến phải vào bệnh viện”.

Theo Sở Y tế Công cộng Toronto, mặc dù không được coi là bệnh lây truyền qua đường tình dục, nhưng nó lây lan qua tiếp xúc với dịch cơ thể hoặc vảy (mụn) và các vật dụng cá nhân bị nhiễm bẩn như quần áo, khăn trải giường, đồ chơi tình dục hoặc bàn chải đánh răng.

Có một số cách có thể bảo vệ mình và những người khác khỏi bệnh mpox:

• Tránh tiếp xúc da kề da gần với những người bị phát ban trông giống như mpox và động vật mang virus mpox.

• Tìm hiểu các bước có thể thực hiện để giảm nguy cơ mắc bệnh mpox khi quan hệ tình dục hoặc tại các buổi tụ tập đông người.

• Chích vaccine. Hỏi nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe xem bạn có cần được chích vaccine hay không.

Theo Razak, chủng clade I dường như dễ lây truyền hơn và nghiêm trọng hơn so với clade II – loại đã gây ra dịch bệnh ở Canada vào năm 2022. 

Tuy nhiên, ông lạc quan vì mpox có thể không lây lan dễ dàng như COVID-19 khi mới xuất hiện, vì vậy có thể dễ dàng ngăn chặn bệnh hơn. Ông nói căn bệnh này “có vẻ như chủ yếu lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp chứ không phải qua không khí (lây truyền). Và điều đó có nghĩa là các biện pháp kiểm soát có thể thực sự hiệu quả.”

Thêm một tin tốt khác, theo Razak, là hiện đã có vaccine phòng bệnh mpox.

Thận trọng hơn, Dr. Allison McGeer, chuyên viên về bệnh truyền nhiễm tại Bệnh viện Mount Sinai ở Toronto, nói rằng chúng ta cần tìm hiểu thêm về dịch tễ học của bệnh mpox clade I trước khi biết được điều gì sẽ xảy ra ở Canada.

Bà McGeer nói rằng cách đây khoảng một thập niên, khi trong Ebola bùng phát ở Tây Phi, ở Canada không có bất kỳ trường hợp mắc Ebola. 

Như thế nếu mpox clade I chủ yếu lây lan ở các vùng nông thôn từ động vật và trong gia đình — và nếu không có nhiều hoạt động đi lại diễn ra trong những bối cảnh đó — Canada có thể sẽ không thấy các ca bệnh hoặc chỉ thấy một số ít ca bệnh.

Nhưng bà McGeer cũng đồng ý với Razak: “(Nhưng) nếu nó tiến hóa để dễ lây truyền hơn, chúng ta sẽ bắt đầu thấy các ca bệnh liên quan đến du lịch.” 

Tuần trước, Cơ quan Y tế Công cộng Canada (PHAC) cho biết họ đã “biết về các báo cáo về một trường hợp nhiễm virus mpox clade I được xác định ở Thụy Điển” và xác nhận rằng cho đến nay chưa có trường hợp nào như vậy ở Canada.

PHAC cũng đang hợp tác với các tỉnh bang, vùng lãnh thổ và WHO để giám sát mpox ở Canada và “duy trì cảnh giác đối với sự xuất hiện của virus mpox clade I”.

PHAC cho hay Canada có thể xét nghiệm cả mpox clade I và clade II, và đã tiến hành giám sát nước thải kể từ tháng 7 năm 2022.

Thông báo của PHAC công bố hôm 14 tháng 8 nói “đã có một đợt bùng phát mpox clade II đang xảy ra tại Canada kể từ năm 2022. Một số khu vực của Canada vẫn tiếp tục báo cáo các trường hợp mắc mpox clade II, bao gồm cả sự gia tăng gần đây về các trường hợp ở khu vực Toronto”. Tuy nhiên, “cho đến nay, chưa có trường hợp virus mpox clade I nào tại Canada.”

Cơ quan này khuyến khích những người đủ điều kiện để được chủng  ngừa hãy đi chích hai liều vaccine mpox.

Canada sử dụng vaccine đậu mùa/mpox do Bavarian Nordic sản xuất. Về điều trị, người bệnh được cho dùng thuốc trị bệnh đậu mùa TPOXX.

Theo trang web của Sở Y tế Công cộng Toronto (Toronto Public Health), hiện đang có một sự gia tăng nhanh các trường hợp mpox ở thành phố này – sau các sự kiện và các cuộc hội hè lớn. Tính đến 31 tháng 7, có 93 ca bệnh được xác nhận trong khi cùng thời gian năm 2023 chỉ có 23 ca. 

Những thành phần đủ điều kiện để được chích vaccine mpox, được trang mạng của TPH liệt kê, bao gồm những người nam quan hệ tình dục với nam, người hành nghề mại dâm, bất kể giới tính và thành viên trong gia đình hoặc người quan hệ tình dục với những người đã kể ở trên, hiện bị suy giảm miễn dịch hoặc đang mang thai.

Vẫn theo trang mạng của TPH, tốt nhất là chích vaccine trong vòng bốn ngày sau khi tiếp  xúc với người mắc mpox, nhưng có thể tiêm đến 14 ngày sau lần phơi nhiễm cuối cùng.

Đỗ Quân