Nông trại chiều đứng

Đại dịch Covid-19 không chỉ đem đến cho nhân loại nỗi sợ hãi lây nhiễm bệnh và chết chóc mà còn gây gián đoạn cho chuỗi cung ứng và công việc sản xuất thực phẩm trên khắp thế giới. Các nhà trồng trọt đã gặp rất nhiều khó khăn để đưa thực phẩm của họ đến các thị trường tiêu thụ, đặc biệt là những nơi cách xa, và đồng thời nhiều nhà hàng đột ngột bị buộc phải đóng cửa nên các loại thực phẩm tươi như rau quả, trứng, sữa không biết phải bán hay đem cho ai nên đành phải đưa đi đổ.

Một điều nghịch lý là trong khi các nhà nông phải đem đổ hàng đống thực phẩm vì không thể giữ lại được thì ngược lại có những hàng người dài nối đuôi nhau xếp hàng chờ lãnh thực phẩm tại những trung tâm phát chẩn. Kể từ khi đại dịch xuất hiện, chỉ riêng nước Mỹ đã có khoảng 40 triệu người thất nghiệp và số người cần được trợ cấp thực phẩm có lẽ sẽ còn tăng thêm nữa. Trong khi các nhà trồng trọt nói rằng để đưa được thực phẩm tới tay những người đang cần là một việc đặc biệt khó khăn và vượt khỏi tầm kiểm soát của họ.

Để có thể tránh tình trạng thực phẩm tươi bị tồn kho quá lâu vì không thể đưa được tới tay người tiêu thụ trong một thời gian sớm nhất thì một trong những giải pháp đang được người ta bàn tới đó là lối trồng trọt theo chiều đứng (vertical farming). Đây là phương pháp canh tác mới nhắm tới việc trồng thực phẩm gần với những khu vực đô thị đông dân, mà một trong những lợi thế quan trọng của phương pháp mới này là không cần đất canh tác, một trong những thứ không có nhiều ở đô thị.

Từ hơn chục năm qua, hàng trăm những nông trại chiều đứng kiểu này đã mọc lên ở khắp nơi, hầu hết là ở những thành phố lớn thuộc các quốc gia kỹ nghệ tân tiến. Họ đóng chốt trong những toà nhà nhiều tầng nơi các loại rau quả được trồng trong nước hoặc trong không khí ẩm thay vì trong đất, với ánh đèn điện LED thay thế ánh mặt trời, và trong một môi trường được kiểm soát và hầu như hoàn toàn tự động.

Mở mang việc trồng trọt theo chiều đứng tại các thành phố vào thời điểm này là hợp thời là vì hậu quả do ảnh hưởng của trận đại dịch đối với các toà cao ốc đô thị nơi trước đây là văn phòng làm việc. Người ta tính cho tới cuối năm nay diện tích văn phòng bỏ trống sẽ tăng lên đến 19.3% tại 82 khu vực lớn nhất, so với 16.8% trong năm ngoái, và sau đó sẽ còn tiếp tục tăng cao hơn nữa. Vào Tháng 6 vừa qua, có 82% các công ty được thăm dò bởi văn phòng tư vấn Gartner, Inc. cho biết là họ sẽ cho phép nhân viên của họ làm việc tại nhà vĩnh viễn. Các nông trại chiều đứng có thể chiếm lấy những khu văn phòng bỏ trống hoặc chưa được trưng dụng hết mức để sử dụng cho việc canh tác mới.

Cho đến nay, các nông trại trồng trọt theo chiều đứng phần lớn chỉ trồng và bán những loại rau xanh và rau thơm – vì đây là những loại thực phẩm dễ trồng trong nhà nhất và có thể thu hoạch quanh năm. Hơn nữa, những loại rau này có thể cạnh tranh được với rau trồng ở những nông trại truyền thống là vì rau được trồng ngay tại đô thị không phải chuyên chở xa, không nhiễm thuốc trừ sâu và những chất gây ô nhiễm đất khác.

Tuy nhiên, khi nhu cầu tăng thì đương nhiên các nông trại này cũng đã sẵn sàng tăng cường thêm một số rau quả khác có thể trồng một cách có hiệu quả trong nhà. Các loại rau quả này gồm có một số loại củ (khoai tây, củ cải, cà rốt, củ cần tây), loại leo dàn (đậu ve, cà chua, ớt chuông), và loại bụi (các loại dâu). Với việc mở rộng trồng trọt như trên có thể đưa tới kết quả là sự chuyển hướng kinh doanh trồng trọt tại các đô thị, nơi có tới 60% dân số thế giới sinh sống hiện nay.

Các nông trại trồng trọt theo chiều đứng nay không còn là điều giả tưởng hay mơ hồ nữa. Các phương pháp trồng trọt theo lối thuỷ canh (hydroponic) và khí canh (aeroponic) rất có hiệu quả được kết hợp với kỹ thuật mới như ánh sáng lấy từ loại bóng đèn LED có thể làm tăng năng xuất của cây. Kỹ thuật trí thông minh nhân tạo nay được sử dụng để điều chỉnh các loại máy tự động đưa chất bón và cung cấp đủ độ ánh sáng cho từng loại rau.

Các điều kiện môi trường được kiểm soát chặt chẽ trong các nông trại trong nhà này cho phép người trồng trọt không phải lo lắng vì sự biến đổi khó lường của thời tiết và đất đai, và loại trừ được các thứkim loại nặng và thành phần không tốt khác thường thấy trong nước và đất trong lối canh tác truyền thống. Nhờ kiểm soát được như vậy cho phép các nhà trồng trọt đưa ra những thử nghiệm mới để tạo ra những rau quả có hương vị thơm ngon hơncũng như năng xuất cao hơn. Và khi cần thụ phấn, các con ong cũng hoàn tất công việc của chúng thật chu đáo không thua gì như khi chúng làm việc ở ngoài trời.

Để tạo và duy trì một môi trường trồng trọt lý tưởng như vậy đương nhiên đòi hỏi tốn kém cho phần kỹ thuật và chi phí năng lượng. Nhưng sự hiệu quả của phương pháp trồng trọt mới này cho phép gần 95% hạt giống gieo trong nhà có thể mọc thành cây lớn và có thu hoạch cao. Ngược lại, tỷ lệ sống được của rau quả trồng bên ngoài, từ khi gieo hạt cho đến khi thu hoạch, dao động từ 90% trong những năm mưa gió thuận hoà cho đến 70% hoặc thấp hơn trong những năm lũ lụt hay hạn hán. Mà những năm có thời tiết không thuận hoà thì ngày càng thường xuyên hơn do tình trạng biến đổi khí hậu, với nhiệt độ cao kỷ lục thường đi kèm với những ngày thời tiết khắc nghiệt xảy ra nhiều hơn trước.

Trên nhiều tầng lầu của một cao ốc, rau quả được trồng thành từng lớp xếp chồng lên nhau theo chiều thẳng đứng và có thể được thu hoạch theo từng giai đoạn để cung cấp rau tươi quanh năm. Vì các nông trại trồng trọt theo chiều đứng ở gần nơi người tiêu thụsinh sống số thực phẩm hư thối và thiệt hại do công việc vận chuyển được giảm thiểu đáng kể. Kết cuộc là loại nông trại mới này có thể cung cấp được các loại thực phẩm tươi có lợi cho sức khoẻ tại những khu vực dân cư không có siêu thị, thường là những khu xóm nghèo.

Một trong những nông trại chiều đứng được thành lập sớm nhất và lớn nhất, AeroFarms of Newark, New Jersey, được khởi đầubởi một nhà nông học trong một khu giải trí đã bị đóng cửa vàonăm 2004. Sau nhiều thất bại lúc ban đầu, nông trại bắt đầu phát triển và lớn mạnh vào năm 2014 với sự tài trợ $200 triệu từ một quỹ đầu tư của thành phố và một số công ty tư. AeroFarms sau đó được di chuyển tới một toà nhà rộng 70,000 bộ vuông và trúng thầu cung cấp cho nhiều tiện ăn, siêu thị và chương trình ăn trưa cho trường học tại địa phương. Kể từ đó nông trại đã mở thêm nhiều cơ sở trồng trọt rộng lớn hơn như tại Danville, Virginia rộng 250,000 bộ vuông và tại Abu Dhabi rộng 90,000 bộ vuông. Tất cả 72 nhân viên của họ là người địa phương được đào tạo để có thể làm việc trong các giai đoạn sản xuất rau quả khác nhau.

Một nông trại khác là Infarm, được thành lập tại Israel năm 2013 và nay đặt bản doanh tại Berlin, hoạt động theo một lối khác, với mô hình là trồng theo lối thuỷ canh tự động ngay tại các siêu thị. Mỗi siêu thị chọn các loại rau xanh và rau thơm của họ, và người tiêu thụ được khuyến khích chọn, nếm thử và hái rau từ một thực đơn được trồng ngay trước mặt họ. Nông trại này nguyên thuỷ sử dụng một cái nhà kéo (trailer) được cho sửa sang lại để làm nông trại trồng rau di động của họ. Nay, Infarm mướn hơn 400 nhân viên làm việc tại 40 quốc gia, hầu hết là ở Âu châu. Họ bán thực phẩm rau trồng cho nhiều siêu thị, nổi bật có hệ thống Kroger thuộc khu vực miền tây nước Mỹ và Marks and Spencer tại London.

Hiện có rất nhiều những nông trại chiều đứng khác được tài trợ bởi các quỹ đầu tư lớn và đang phát triển mạnh tại châu Âu và Hoa Kỳ, cũng như tại khu vực bán đảo Ả Rập, nơi điều kiện khí hậu nóng và khô nên cần một phương pháp trồng trọt mới. Tuy nhiên cũng có nhiều nông trại loại mới này đã gặp thất bại, hoặc phải huỷ bỏ các kế hoạch phát triển của họ, do gặp khó khăn trong việc kiểm soát chi phí hoạt động và cạnh tranh trong thị trường địa phương. Và loại nông trại chiều đứng cũng khó có thể cạnh tranh với những nông trại truyền thống liên quan tới những loại thực phẩm quan trọng như trái cây được trồng trong những vườn cây rộng lớn hay các loại hạt được trồng tại những cánh đồng bao la bát ngát. Cả hai loại thực phẩm này có thể trồng được theo chiều đứng trong nhà, nhưng cho đến nay, phần thu hoạch khá thấp và trồng theo mùa nên không có lời.

Trận đại dịch đã tạo ra một nhu cầu mới cho ngành cung cấp thực phẩm. Một nông trại chiều đứng ở San Francisco là Plenty cho biết đơn đặt hàng của họ trong thời gian qua tăng đáng kể và đã quyết định đưa thêm một số rau quả mới vào trong danh sách sản phẩm của họ. Trong số rau quả mới có cà chua và dâu tây đang được cho thử nghiệm và nếu thành công thì nay mai sẽ được bán ra thị trường.

Covid-19 có thể xem như điềm báo trước của những vấn đề thiếu lương thực cung cấp cho thành phố trong tương lai. Một giải pháp trước mắt là người ta có thể trồng thực phẩm theo chiều đứng và biến những toà nhà bỏ trống thành những nông trại loại mới. Những nông trại này rất có thể nằm ở ngay cuối xóm nơi chúng ta đang ở chứ không ở đâu xa.

Huy Lâm