Lêô XIV – vị Giáo hoàng người Mỹ đầu tiên

Chiều thứ Năm 08/05 mới đây, một làn khói trắng bốc lên từ ống khói Nhà nguyện Sistine, báo hiệu sự kết thúc của mật nghị hồng y kéo dài hai ngày. Hồng y Robert Francis Prevost, người gốc Chicago, đã được bầu làm giáo hoàng thứ 267, lấy danh hiệu Giáo hoàng Lêô XIV, đã phá vỡ quan niệm lâu nay rằng một hồng y đến từ một siêu cường toàn cầu như Hoa Kỳ sẽ không bao giờ được chọn. Là giáo hoàng người Mỹ đầu tiên và cũng là giáo hoàng đầu tiên thuộc Dòng Augustinô, việc Hồng y Robert Francis Prevost trở thành người đứng đầu Giáo hội cho thấy một sự thay đổi lớn đối với Vatican và 1.4 tỷ tín hữu trên toàn thế giới.

Một kỷ nguyên mới bắt đầu

Giáo hoàng Lêô XIV được bầu lên vào thời điểm then chốt của Giáo hội Công giáo La mã, sau khi Giáo hoàng Phanxicô qua đời ngày 21 tháng 4 vừa qua. Phanxicô, vị giáo hoàng đầu tiên đến từ Nam Mỹ, đã để lại di sản với các cải cách tiến bộ, thúc đẩy sự hòa nhập, đối thoại và tiếp cận những người bị thiệt thòi. Giờ đây, Giáo hoàng Lêô XIV đang đối mặt với nhiệm vụ khó khăn là quyết định liệu sẽ tiếp tục chương trình của người tiền nhiệm hay vạch ra một con đường mới cho một giáo hội đang vật lộn với những chia rẽ về tư tưởng, sự sụt giảm giáo dân ở một số khu vực, và những tranh cãi liên quan đến các vấn đề như lạm dụng tình dục trong hàng giáo sĩ.

Khi bước ra ban công của Vương cung thánh đường Thánh Phêrô lần đầu tiên với tư cách giáo hoàng, vị giáo hoàng 69 tuổi rõ ràng xúc động, nói với đám đông bằng tiếng Ý: “Bình an ở cùng anh chị em”. Ngài tiếp tục: “Chúng ta có thể là một giáo hội truyền giáo, một giáo hội xây dựng những cây cầu, luôn cởi mở để đón nhận mọi người — giống như quảng trường này, chào đón tất cả mọi người, trong tình yêu, đối thoại và lòng bác ái.” Những lời nói của Ngài, được truyền tải với sự ấm áp mục vụ, gợi lên tinh thần hòa nhập của Giáo hoàng Phanxicô đồng thời báo hiệu ý định trong việc thúc đẩy sự đoàn kết trong một thế giới đang chia rẽ.

Giáo hoàng Lêô XIV cũng gửi lời chào bằng tiếng Tây Ban Nha và bày tỏ lòng tri ân tới giáo phận cũ của mình ở Chiclayo, Peru, nơi Ngài từng phục vụ với tư cách giám mục. 

Bằng giọng nói trầm ổn và đầy khiêm tốn, Ngài nói: “Tôi muốn cảm ơn tất cả các anh em hồng y đã chọn tôi làm người kế vị Thánh Phêrô và cùng nhau bước đi như một giáo hội thống nhất, luôn tìm kiếm hòa bình và công lý”.

Giáo hoàng Lêô XIV muốn nói gì trong lần xuất hiện đầu tiên?

Theo nhà báo Joshua McElwee của tờ Independent (Anh quốc), trong lần xuất hiện đầu tiên trên ban công của Vương cung thánh đường Thánh Phêrô, Giáo hoàng Leo XIV đã cho thế giới thấy những ưu tiên có thể có của ông với tư cách là người lãnh đạo Giáo hội Công giáo qua:

– Sự lựa chọn tông hiệu Lêô XIV gợi lên di sản của Giáo hoàng Lêô XIII, người lãnh đạo Giáo hội từ năm 1878 đến năm 1903, đặc biệt ủng hộ quyền của người lao động, đấu tranh cho mức lương công bằng, điều kiện làm việc đàng hoàng và quyền thành lập nghiệp đoàn. “Bằng cách chọn tên Leo XIV, ngài cho thấy mình cam kết với giáo huấn xã hội của nhà thờ”, mục sư Thomas Reese, một nhà bình luận dòng Tên theo sát giáo hoàng, cho biết.

– Sự lựa chọn ngôn ngữ nhấn mạnh rõ ràng vào nhu cầu hòa bình, điều mà cố Giáo hoàng Phanxicô cũng thường tập trung vào. “La pace sia con tutti voi!” (Bình an ở cùng anh chị em!), những lời đầu tiên của Giáo hoàng Lêô trước công chúng, đã đưa ra thông điệp hòa bình tức khắc trong một thế giới đang bị chia rẽ bởi xung đột. Đức Giáo hoàng Lêô XIV không phát biểu bằng tiếng Anh, mà bằng tiếng Ý, ngôn ngữ của giáo hoàng, và một đoạn ngắn bằng tiếng Tây Ban Nha để chào cộng đồng cũ của ngài ở Peru. Ngài không đề cập đến Hoa Kỳ.
Đức Giáo hoàng mới nói Ngài muốn chia sẻ sự bình an của Chúa, gọi đó là “một nền hòa bình không vũ trang và một nền hòa bình giải trừ vũ khí khiêm tốn và bền bỉ”.

– Sự lựa chọn trang phục: Không giống như Đức Giáo hoàng Phanxicô, vốn coi thường mọi hình thức của chức giáo hoàng, kể cả vào ngày đầu tiên ông được bầu vào năm 2013, Đức Giáo hoàng Lêô đã mặc một bộ trang phục giáo hoàng màu đỏ truyền thống bên ngoài chiếc áo chùng trắng.
Mặc dù đi theo truyền thống của Đức Giáo hoàng Phanxicô, Đức Giáo hoàng Lêô XIV vẫn thể hiện rằng mình là một vị giáo hoàng mới và khác biệt.

“Một người Mỹ da trắng Latinh”: Một Giáo hội toàn cầu

Sinh ra và lớn lên ở khu vực South Side của Chicago, hành trình đến với ngôi giáo hoàng của Robert Francis Prevost là minh chứng cho tầm nhìn toàn cầu và cam kết sâu sắc của Ngài đối với người nghèo. Được biết đến ở Rôma với biệt danh “the Latin Yankee”, Prevost đã dành hai mươi năm ở Peru, nơi ông trở thành công dân nhập tịch và phục vụ với vai trò một nhà truyền giáo và linh mục giáo xứ ở một số cộng đồng nghèo nhất của đất nước này. Việc thông thạo tiếng Anh, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Ý và Pháp, kết hợp với kinh nghiệm quốc tế rộng lớn, đã khiến ông trở thành một ứng viên nổi bật trong số 133 hồng y có quyền bầu cử.

Giáo sư Kathleen Sprows Cummings, chuyên viên về Công giáo Hoa Kỳ tại Đại học Notre Dame, nhận xét: “Ông đúng là người của Giáo hoàng Phanxicô. Ông đáp ứng mọi tiêu chí của một giáo hoàng tương lai: một trái tim mục vụ, kinh nghiệm quản lý và tầm nhìn.”

Gốc rễ của Prevost tại Chicago, nơi ông lớn lên và tham dự thánh lễ tại Nhà thờ St. Mary of the Assumption, đã định hình đức tin ban đầu của ông. Là con trai của một nhà giáo dục người gốc Pháp và Ý và một người mẹ làm thủ thư có gốc Tây Ban Nha, ông được nuôi dưỡng trong một cộng đồng Công giáo gắn bó. Khi còn trẻ, ông từng là cậu bé giúp lễ và theo học một trường trung học dòng trước khi tốt nghiệp cử nhân toán học tại Đại học Villanova vào năm 1977. Được thụ phong linh mục vào năm 1982, sau đó ông hoàn thành bằng tiến sĩ luật giáo luật tại Đại học Giáo hoàng Thánh Tôma Aquino ở Rôma.

Sự nghiệp của ông đưa ông đến Peru, nơi ông yêu mến đất nước và con người nơi đây. Ông phục vụ như một nhà truyền giáo và linh mục giáo xứ, và vào năm 2014, Giáo hoàng Phanxicô bổ nhiệm ông làm quản nhiệm tông tòa của Giáo phận Chiclayo. Một năm sau, ông trở thành giám mục tại đây, vai trò mà ông đảm nhiệm cho đến năm 2023, khi được Giáo hoàng Phanxicô bổ nhiệm làm chủ tịch Ủy ban Giáo hoàng về Mỹ Latinh và lãnh đạo Bộ Giám mục, một văn phòng quyền lực của Vatican chịu trách nhiệm lựa chọn các giám mục trên toàn thế giới.

Một nhà lãnh đạo cân bằng cho một giáo hội chia rẽ

Việc chọn Giáo hoàng Lêô XIV phản ánh sự thỏa hiệp giữa các hồng y đang tìm giải pháp cho những căng thẳng về tư tưởng trong giáo hội. Trong khi một số người muốn tiếp tục các cải cách hòa nhập của cố Giáo hoàng Phanxicô, những người khác ủng hộ việc trở lại con đường bảo thủ tập trung vào sự tinh khiết giáo lý. Hồng y Prevost, thường được mô tả là thực dụng và trung dung, nổi lên như một lựa chọn cân bằng, có khả năng thu hẹp khoảng cách đồng thời duy trì sứ mệnh toàn cầu của giáo hội.

“Ông ấy không phải là người thích phô trương,” linh mục Mark R. Francis, bạn học cũ và lãnh đạo Dòng Clerics of St. Viator tại Chicago, nhận xét. “Ông ấy là một người rất cân bằng, điềm tĩnh, giải quyết tốt các khủng hoảng. Ông ấy suy nghĩ kỹ lưỡng và mang lại sự lãnh đạo ổn định.”

Phong cách lãnh đạo của Prevost, bắt nguồn từ linh đạo Augustinô của ông, nhấn mạnh cuộc sống cộng đồng và phục vụ. Là giáo hoàng dòng Augustinô đầu tiên, ông mang tinh thần của dòng, “sống hòa hợp với nhau, đồng tâm nhất trí trên con đường đến với Chúa”, vào ngôi giáo hoàng. Những người ủng hộ tin rằng Ngài sẽ tiếp tục cách điều hành dựa trên tham vấn từ cố Giáo hoàng Phanxicô, đưa người không phải là linh mục vào quản trị giáo hội, đồng thời duy trì sự ổn định trong bộ máy hành chánh của Vatican.

Đối mặt với tranh cãi

Mặc dù có nhiều thành tích, con đường đến với ngôi giáo hoàng của Hồng y Prevost không thiếu tranh cãi. Những cáo buộc rằng ông đã giải quyết không đúng hoặc không hành động trong các vụ lạm dụng tình dục ở cả Chicago và Peru đã dẫn tới nhiều câu hỏi trong mật nghị. Tại Chicago, nơi Prevost lãnh đạo Tỉnh dòng Augustinô cách đây khoảng 25 năm, một linh mục bị phát giác lạm dụng trẻ vị thành niên đã được phép cư trú trong một tu viện gần một trường Công giáo. Vatican phủ nhận việc Prevost đã phê chuẩn sự sắp xếp này.

Gần đây hơn, ở Chiclayo, Mạng lưới Những Người Sống Sót Sau Lạm Dụng bởi Linh Mục (SNAP) cáo buộc Prevost không điều tra các khiếu nại lạm dụng liên quan đến hai linh mục bị buộc tội xâm hại các bé gái. Vatican một lần nữa phủ nhận không có hành vi sai trái nào, nhưng các cáo buộc tô đậm sự vất vả liên tục của giáo hội với cuộc khủng hoảng lạm dụng.

Cummings nhận định: “Với những gì chúng ta biết về sự phổ biến của lạm dụng tình dục trong hàng giáo sĩ, hoàn toàn có thể xảy ra lạm dụng trong thời gian ông ấy (Prevost) quản lý. Cũng có thể ông ấy đã không hành động quyết liệt trong việc trừng phạt thủ phạm và hỗ trợ nạn nhân, nhưng đáng buồn thay, điều đó đúng với hầu hết những người nắm giữ vị trí lãnh đạo cao trong Giáo hội Công giáo vào nửa sau thế kỷ 20.”

Quyết định bầu chọn Prevost của các hồng y cho thấy họ coi quá trình lãnh đạo của ông phản ánh những thách thức hệ thống hơn là thất bại cá nhân. Kinh nghiệm toàn cầu và sự phù hợp với tầm nhìn của cố Giáo hoàng Phanxicô có lẽ đã vượt qua những lo ngại, định vị ông là một nhà lãnh đạo có khả năng giải quyết khủng hoảng với sự minh bạch và cải cách.

Một Giáo hoàng của cả Mỹ châu

Là giáo hoàng sinh ra tại Hoa Kỳ đầu tiên, cũng là vị giáo hoàng thứ hai từ châu Mỹ, việc Giáo hoàng Lêô XIV được bầu chọn nhấn mạnh mối liên hệ sâu sắc của Ngài với Mỹ Latinh. Hai mươi năm ở Peru, nơi Ngài trở thành công dân nhập tịch, và sự thông thạo tiếng Tây Ban Nha của Ngài cộng hưởng với các cộng đồng Công giáo sôi động trong khu vực. Ở Chiclayo, Ngài được biết đến với việc mang giáo hội đến với người dân, kết hợp người giáo dân vào các chương trình tiếp cận xã hội.

Yolanda Díaz, một giáo viên và thành viên giáo hội ở Chiclayo, nói: “Ngài muốn giáo hội đến với người dân.” Cách tiếp cận này phù hợp với trọng tâm của Đức cố Giáo hoàng Phanxicô về một “giáo hội truyền giáo,” một chủ đề mà Giáo hoàng Lêô XIV đã nhắc lại trong bài phát biểu đầu tiên của Ngài.

Tại Hoa Kỳ, việc Ngài được chọn đã khơi dậy cả niềm tự hào lẫn sự suy ngẫm. Đương nhiên là người dân Chicago đã ăn mừng khi người con của thành phố mình trở thành giáo hoàng. Linh mục William Lego, chánh xứ Nhà thờ St. Turibius ở Chicago và từng là chủng sinh cùng Prevost, nói: “Tôi nghĩ bạn học của tôi vừa được chọn. Họ đã chọn một người tốt. Ông ấy luôn ý thức về người nghèo và cố gắng giúp đỡ họ.”

Giáo sư Cummings coi việc bầu chọn Prevost là “một cơ hội để người Công giáo Hoa Kỳ tiến gần hơn đến giáo hội toàn cầu.” Bà nói thêm: “Tôi nghĩ người dân Chicago đang rất phấn khởi.”

Được mô tả là kín đáo và khiêm tốn, Giáo hoàng Lêô XIV nổi tiếng với những việc làm nhỏ bé như tự rửa bát đĩa tại tu viện Augustinô ở Rôma. Linh mục Alejandro Moral Antón, người kế nhiệm Prevost làm lãnh đạo Dòng Augustinô ở Rôma, nói: “Ông ấy thoải mái và khiêm tốn.” 

Lèo lái Giáo hội trong một thế giới phân cực

Là một giáo hoàng người Mỹ, Giáo hoàng Lêô XIV có vị trí độc đáo để giải quyết bối cảnh phân cực của Công giáo Hoa Kỳ, nơi các tiếng nói bảo thủ đã nổi bật trong những năm gần đây. Vào tháng 2 năm 2025, khi còn là Hồng y, Prevost đã công khai phản đối tuyên bố của Phó Tổng thống JD Vance rằng thần học Kitô giáo biện minh cho việc ưu tiên gia đình hơn người di cư. Trên X, Hồng y Prevost viết: “J.D. Vance sai lầm: Chúa Giêsu không yêu cầu chúng ta xếp hạng tình yêu của mình dành cho người khác.” Lập trường này nhấn mạnh cam kết của ông đối với tầm nhìn của Giáo hoàng Phanxicô về lòng trắc ẩn dành cho những người bị thiệt thòi, ngay cả khi đối mặt với sự phản đối chính trị.

Về các vấn đề như quyền của người LGBTQ, Prevost có cách tiếp cận thận trọng hơn so với Giáo hoàng Phanxicô, người từng nổi tiếng nói: “Tôi là ai mà phán xét?” khi được hỏi về các giáo sĩ đồng tính. Trong một bài phát biểu năm 2012, Prevost bày tỏ lo ngại về việc truyền thông phương Tây thúc đẩy “sự cảm thông đối với những niềm tin và thực hành trái với Tin Mừng”, đề cập đến “lối sống đồng tính” và các gia đình đồng giới. Là giám mục ở Chiclayo, ông phản đối kế hoạch của chính phủ đưa giáo dục giới tính vào trường học, gọi ý thức hệ giới là “gây nhầm lẫn.” Những lập trường này có thể là dấu hiệu của sự bảo thủ hơn về các vấn đề xã hội, mặc dù những người ủng hộ cho rằng trái tim mục vụ của ông sẽ dẫn dắt triều đại giáo hoàng của ông hướng tới đối thoại.

Hướng tới tương lai

Khi Giáo hoàng Lêô XIV bắt đầu triều đại của mình, Ngài thừa hưởng một giáo hội đang đứng ở ngã tư. Những thách thức là rất lớn: giải quyết khủng hoảng lạm dụng, điều hướng những chia rẽ tư tưởng, và gắn kết với một thế giới toàn cầu hóa nơi chủ nghĩa thế tục và phân cực đe dọa ảnh hưởng của giáo hội. Tầm nhìn toàn cầu, được định hình qua hàng thập niên ở Peru và vai trò lãnh đạo tại Vatican, trang bị cho Ngài khả năng dẫn dắt với sự khiêm tốn và thực tế.

Trong một cuộc phỏng vấn năm 2023 với Vatican News, Hồng y Prevost đã suy ngẫm về phẩm chất của một giám mục, những lời nói giờ đây vang vọng như một bản thiết kế cho triều đại giáo hoàng của Ngài: “Giáo hoàng Phanxicô đã nói về bốn loại gần gũi: gần gũi với Chúa, với các giám mục anh em, với các linh mục, và với toàn thể dân Chúa. Chúng ta không được khuất phục trước cám dỗ sống cô lập, tách biệt trong cung điện, hài lòng với một mức độ xã hội hay một cấp bậc nào đó trong giáo hội.”

Hôm Chủ nhật 11 tháng 5, trong bài giảng đầu tiên từ ban công Vương cung Thánh đường Thánh Phêrô, Giáo hoàng Lêô XIV nói bằng tiếng Ý: “Chúng ta hãy đón nhận lời mời gọi mà Đức Giáo hoàng Phanxicô đã để lại trong thông điệp hôm nay: lời mời gọi chào đón và đồng hành cùng giới trẻ. Và chúng ta hãy cầu xin Cha trên trời giúp chúng ta sống để phục vụ lẫn nhau.”

“Trong bối cảnh đầy kịch tính của một cuộc chiến tranh thế giới thứ ba đang diễn ra từng phần, như Đức Giáo hoàng Phanxicô đã nói, tôi cũng hướng tới các nhà lãnh đạo thế giới với một lời kêu gọi luôn luôn kịp thời: không bao giờ chiến tranh nữa!”

Đức Giáo hoàng Lêô XIV kêu gọi một “hòa bình chân thực, công bằng và bền vững” tại Ukraine, cũng như một lệnh ngừng bắn ở Gaza và việc thả các con tin. Ngài cũng kêu gọi cung cấp viện trợ nhân đạo “cho dân chúng kiệt quệ” ở Gaza.

“Tôi hoan nghênh với sự hài lòng về thông báo ngừng bắn giữa Ấn Độ và Pakistan, và tôi hy vọng rằng qua các cuộc đàm phán sắp tới, chúng ta có thể sớm đạt được một thỏa thuận lâu dài,” Ngài nói thêm.

Đỗ Quân (tổng hợp)