Hậu Covid-19?

Vậy là những thanh niên nam nữ tuổi từ 65 trở lên ở Canada đã bớt ganh tỵ với những người đồng tuế của mình bên Hoa Kỳ. 

 

Sao vậy? 

Hầu như ai cũng có người thân và bạn bè bên Hoa kỳ. Từ cỡ hơn tháng nay, họ được thông báo hoặc trực tiếp, hoặc qua các mạng xã hội, rằng các thân nhân và thân hữu đồng tuế ở bên đó đã lần lượt được “lụi” (tiếng Anh:“jab”), người thì một liều, người thì đủ cả hai, vaccine ngừa Covid 19. Trong lúc đó, ở Canada việc chích ngừa chỉ nghe toàn tiến độ…lùi. Mới đầu là sau Tết tây, rồi sau tháng Hai, tới sau tháng Ba, vì hết công ty nầy tới công ty nọ (thật ra thì chỉ có hai công ty, Pfizer và Moderna) thông báo hàng gởi qua Canada sẽ không đủ số lượng như đã hợp đồng do trục trặc sản xuất. 

Mới đây, các công ty này đã cho hay họ đã đủ khả năng để cung cấp cho Canada số vaccine theo đúng hợp đồng và lịch giao hàng. Lại vừa có thêm một loại vaccine nữa, sản phẩm của AstraZeneca ở Anh quốc, được Y tế Canada chấp thuận cho sử dụng. 

Thêm vào đó, các tỉnh bang đã lần lượt công bố những kế hoạch (không biết phải dùng chữ nào cho đúng, kế hoạch, chương trình, phương án hoặc…dự kiến?) về chích ngừa Covid-19 cho dân chúng bên ngoài các thành phần ưu tiên. Trước giờ, mới chỉ có hướng dẫn của ngành y tế, và thông tin về những thành phần ưu tiên, như người già trong viện dưỡng lão (nhiều nơi đã “dính” và rủ nhau “ra đi” đông đảo) cùng một số, hầu hết là nhân viên y tế và người chăm sóc trong các cơ sở cao niên, làm việc có tiếp xúc trực tiếp và thường xuyên với con siêu vi Covid 19.   

Theo như cái “lịch” của Ontario, thì những người từ 80 tuổi trở lên và sống ngoài cộng đồng (không phải trong các nhà dưỡng lão) sẽ được chích vaccine từ 1 tháng 4, sau đó, ngày 14 tháng 4 người từ 75 trở lên, 1 tháng 5 là người từ 70 trở lên. Người từ 65 sẽ được lụi vào đầu tháng 6, 60 tuổi trở lên đầu tháng 7. Sau  đó mới là “quảng đại quần chúng.”  

Liệu rằng chích xong là… xong. Có thể vui vẻ trở về với những sinh hoạt bình thường như trước dịch: thăm con cháu, họp bạn, cà phê cà pháo, nhà hàng… hoặc thậm chí làm một chuyến xuôi Nam thăm bè bạn, thân nhân? 

Lời khuyên của các nhà chuyên môn là chưa chắc, và chưa nên. Họ cảnh cáo rằng chích rồi, chưa phải mọi chuyện đã trở lại bình thường.

CBC News dẫn chuyện bà Tali Bogler, một bác sĩ gia đình ở Toronto, làm việc tại nhà thương lớn nhứt nhì cả nước St. Michael. Bà Bogler đã được chích liều vaccine thứ hai từ hồi cuối tháng 1, nhưng vẫn chỉ dám chơi với hai con nhỏ ở chung nhà, liên lạc với cha mẹ già qua video chat và chưa gặp trực tiếp với các bịnh nhân chưa được chích của mình.

Bà Bogler nói rằng sau hai mũi chích, cuộc sống hàng ngày chưa phải là đã trở về bình thường. Chung quanh bà vẫn còn có những người chưa được chích.

Tiến sĩ Susy Hota, một phó giáo sư tại Đại học Toronto cũng đồng ý như vậy: “Tôi nghĩ rằng thông điệp quan trọng muốn gửi đến mọi người là trước mắt không có gì thay đổi. Vì vậy, họ phải sống cuộc sống của họ như trước khi họ được tiêm chủng, vì sẽ mất một thời gian để chích đủ số người.”

 MIỄN DỊCH BẦY ĐÀN/CỘNG ĐỒNG

 

Miễn dịch bầy đàn là một khái niệm đơn giản. Nếu có đủ số người trở nên miễn dịch với tác nhân truyền nhiễm, cả đàn sẽ được bảo vệ vì những người lây nhiễm hiếm khi gặp phải người không miễn dịch, và do đó, sự lây truyền sẽ tàn dần.

Mức độ miễn dịch cá nhân cần thiết để đạt được miễn dịch bầy đàn phụ thuộc vào mức độ lây nhiễm của virus, được đo bằng R, số người trung bình mà mỗi người làm lây nhiễm được. Thí dụ điển hình là bệnh sởi, có số R khoảng 15 và mức độ tối thiểu để có được miễn dịch bầy đàn là 95%. Số R của coronavirus SARS-CoV-2 là khoảng 3,5 và như thế, để đạt miễn dịch bầy đàn cần đến ít nhất 60 đến 70% cá nhân trong quần thể được miễn dịch.

Người được miễn nhiễm (do chích ngừa, màu vàng) càng đông thì mầm bệnh từ bệnh nhân truyền nhiễm (màu đỏ) sẽ bớt lây lan qua những người mạnh khỏe nhưng không miễn nhiễm (màu xanh). Đến lúc đạt được mức tối thiểu (herd immunity threshold), mầm bệnh từ các bệnh nhân không còn lây lan qua các người không miễn nhiễm nữa và cơn dịch bị ngăn chặn (Nguồn: VOA, hình ảnh: wikipedia)

Mặc dù các loại vaccine đang được sử dụng cho đến nay đang chứng minh hiệu quả cao trong việc ngăn chặn người ta khỏi bị bịnh nặng và chết người, nhưng chúng không có tác dụng bảo vệ 100% và không cung cấp khả năng miễn dịch tức thì. Những người được chủng ngừa vẫn có thể bị nhiễm và có kết quả dương tính với SARS-CoV-2; họ chỉ bớt, bớt nhiều cơ nguy bị bịnh hơn, và nếu “dính”, họ sẽ chỉ bị nhẹ, không cần phải vô bịnh viện. Nhưng điều nguy hiểm là trường hợp những người đã được chích mà vẫn bị nhiễm nhưng không có các triệu chứng. Cái này mới đáng sợ, vì các nhà nghiên cứu vẫn chưa chắc chắn rằng khi đó, họ có truyền virus sang cho người khác – đặc biệt là những người chưa được chích, được không? 

Bà Hota nói: “Nếu nó làm gián đoạn sự lây nhiễm, thì nó giống như ngăn chặn chuỗi lây truyền đó xảy ra, chỉ vì có ít người sẽ bị nhiễm bệnh hơn,” Hota nói. “Nhưng vẫn có thể có một số bị nhiễm bịnh mà không có triệu chứng và một số khả năng phát tán virus.”

Kết luận chưa phải là kết luận đó được rút ra từ bên Israel, nơi mà cho tới hôm 25 tháng 2, đã có hơn phân nửa dân chúng được chích một liều và 36% được chích đủ hai liều, tỷ lệ cao nhứt thế giới.   

Các chuyên gia y tế ở đó mới chỉ dám nói rằng những người được chích ngừa không phát tán virus nhiều lắm!

Nhưng họ vẫn không chắc liệu vaccine có ngăn ngừa các trường hợp nhiễm virus nhưng không có triệu chứng hay không. Nếu những người đã được chủng ngừa vẫn có thể nhiễm coronavirus và truyền nó cho người khác, thì rất khó để ngăn chặn sự lây lan của COVID-19.

Một điểm chích ngừa ở Carlton, Minnesota (Hoa kỳ).
Photo: Jared Hovi / Carlton County

Nếu người ta “âm thầm” nhiễm coronavirus, họ có thể lây truyền nó, có khả năng gây bệnh cho những người không được miễn dịch.

Một mô hình được phát triển bởi các nhà nghiên cứu tại CDC Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh vào tháng 1 cho thấy những người không có triệu chứng lây truyền hơn một nửa số trường hợp nhiễm coronavirus mới.

Trong khi đó, những người mắc Covid thuộc loại asymptomatic – tức là không thấy có triệu chứng – thí dụ như sốt, mệt, v.v… lại là những người chịu trách nhiệm cho hơn phân nửa số trường hợp mắc Covid-19!

Miễn dịch cộng đồng/ Miễn dịch bầy đàn

Các nhà khoa học cho rằng chỉ tới khi đạt được miễn dịch bầy đàn, gọi một cách lịch sự hơn là miễn dịch cộng đồng, thì mới có thể tạm gọi là an toàn, tạm thôi chứ không phải là an toàn, vì con virus corona SARCov2 sẽ không đi đâu hết. Nó ở lại đây với nhân loại, và biến hóa linh tinh, như con virus của bệnh cúm vậy. 

Tức là vẫn có người bị Covid, không biết lúc đó sẽ gọi là Covid gì, và mỗi năm đều phải chích ngừa. Nhưng như với vaccine chủng ngừa cúm, các nhà sản xuất sẽ chạy theo đuôi con virus, sản xuất thuốc để ngừa con virus họ đã biết, vì không có cách gì để trị được con virus chưa biết cả!

Các ống tiêm chứa vaccine Pfizer-BioNTech COVID-19 trên khay trong phòng tiêm chủng tại Bệnh viện St. Joseph ở Orange, California, tháng 1 năm 2021. (Ảnh AP / Jae C. Hong)

Mới đầu tuần này, một thân hữu đã chuyển cho người viết một bài viết hấp dẫn, được đặt tựa: “COVID-19 sẽ ‘biến mất’ trước tháng Tư năm nay?”, tác giả là Tiến sĩ Marty Makary – giáo sư Trường Y khoa Johns Hopkins và Trường Y tế Công cộng Bloomberg, đăng trên tạp chí Wall Street Journal.

Cái tựa này có lẽ đã làm cho nhiều người phải giật mình, đấm ngực, tự trách mình đã lên án oan ông cựu TT Hoa kỳ. Hồi đầu năm 2020, ông đã quả quyết rằng đến mùa hè Covid sẽ biến mất. Như thế, điều ông ta đoan quyết về Covid 19 đã trở thành sự thật, chỉ khá trễ, trễ hơn một năm trời và 500 ngàn mạng người dân Mỹ, cũng như thiếu chi tiết.

Thế nhưng đọc kỹ bài mới biết cái tựa chỉ là của người dịch, mà cũng có thể là của người chuyển email, để nhằm “động viên tinh thần”  người đọc. Thực ra thì Giáo sư Marty Makary muốn nói là Hoa Kỳ “có vẻ như” đang gần đến mức tối thiểu (threshold, VN nay dùng từ “ngưỡng) để đạt được miễn dịch cộng đồng. 

Bạn có biết: chữ vaccine đến từ chữ VACC, trong tiếng Latin có nghĩa là con bò cái

Giáo sư Markary mở đầu bằng một sự thật quan trọng: “…trong vòng 6 tuần lễ trước (bài trên WSJ phát hành ngày 18 tháng 2) số ca nhiễm đã giảm 77%. Nếu một loại thuốc làm giảm 77% các ca nhiễm, chúng ta sẽ gọi nó là một viên thuốc kỳ diệu. Tại sao số ca nhiễm lại giảm nhanh hơn nhiều so với dự đoán của các chuyên gia?”

Giáo sư Markary cho rằng: “Mức độ giảm nhanh chóng các ca nhiễm bệnh kể từ ngày 08-01 chỉ có thể được giải thích bởi khả năng miễn dịch một cách tự nhiên” sau khi lý luận: “các cuộc xét nghiệm chỉ phát giác được từ 10% đến 25% trường hợp nhiễm bệnh, tùy thuộc vào thời điểm có người nhiễm virus trong đại dịch. Áp dụng mức trung bình theo thời gian là 1 trên 6,5 cho 28 triệu trường hợp được xác nhận nhiễm bệnh, có nghĩa là khoảng 55% người Mỹ có khả năng miễn dịch một cách tự nhiên.”

Các chai nhỏ chứa thành phần hoạt chất của Moderna cho vaccine. Ảnh chụp tại trung tâm tiêm chủng ở Eberswalde, Đức, tháng 1 năm 2021.
(Patrick Pleul / dpa via AP)

Ông dẫn chứng khả năng miễn dịch tự nhiên qua lây lan bằng tình hình đã diễn ra ở Manaus, Ba Tây, nơi “tỷ lệ nhiễm COVID-19 là 76%, dẫn đến sự lây nhiễm chậm lại đáng kể.”

Sau khi cộng thêm vào đó số 15% người Mỹ đã được chích ngừa bằng vaccine (trước 18 tháng 2) và thêm nhiều người nữa đang được chích, Giáo sư Markady lạc quan dự đoán “từ tháng 4, COVID-19 sẽ từ từ biến mất.” 

Nhưng Giáo sư Makary vẫn hô hào phải tiếp tục chích ngừa vì: “…khả năng miễn dịch cộng đồng là kết quả tất yếu của việc lây lan virus và chích ngừa. Khi chuỗi lây truyền virus đã bị phá vỡ ở nhiều nơi, nó sẽ khó lây lan hơn – kể cả các biến chủng mới.

Vaccine của PfizerBioNtech. Photo: Pfizer Canada

Tóm lại, chuyện Covid 19 “biến mất” (ở Mỹ) chỉ vì đã hết chỗ để lây: do người bị lây mà không biết đã có kháng thể tự nhiên (hoặc đã chết), hoặc người dân đã được chủng ngừa. 

Kết luận này dẫn đến câu hỏi: liệu khi Covid 19 biến mất ở nước Mỹ, một cộng đồng gần 400 triệu người, thế giới (gần 7 tỷ người) đã an toàn với Covid 19 chưa?

Những khoảng cách giữa con người với con người trên thế giới ngày nay đã bị thu lại rất ngắn (chẳng thế mà người ta hô hào “giãn cách xã hội”), và thời gian để vượt qua khoảng cách đó cũng rất nhanh. Bằng chứng là nhũng biến thể mới của Covid 19 từ Anh quốc, Brazil, và cả Phi châu, này đã hiện diện ở nhiều nước, trong đó có cả Hoa Kỳ, Canada và ….Việt Nam.  

Hiển nhiên là là chưa.  Thế nên nói chuyện “hậu Vaccine” để thoải mái như ngày trước (và đi chơi lung tung) vào lúc này là hơi sớm. 

Vậy thì chừng nào đây?

Như các nhà chuyên môn nói, phải đợi đến khi 60 đến 70% dân số (thế giới) được miễn nhiễm – qua miễn dịch cộng đồng hoặc qua chích ngừa.

Con đường miễn dịch tự nhiên (cứ để cho nhiễm) là con đường nhiều tốn kém cho xã hội, cho ngành y tế và cũng đầy những xác người. Bằng chứng là để có được khả năng “Covid biến mất” ở Hoa Kỳ tháng 4 năm nay, đã có 500 ngàn người chết, hay ở Brazil (211 triệu dân) là 254 ngàn – tính đến cuối tháng 2, 2021. Con số này chưa phải là đã ngưng, và các biến thể của SARCoV-2 đang phát triển và hoành hành.

Con đường chủng ngừa rất nhiêu khê và tốn kém.

 

 HOA KỲ VÀ MIỄN DỊCH BẦY ĐÀN 

Màn tiêm chủng, đúng ra là “chủng”, để tạo ra miễn dịch bầy đàn đầu tiên ở Hoa Kỳ đã diễn ra vào năm 1777, trước khi lập quốc, với người thực hiện là cha già đất nước George Washington.

Các sử gia kể rằng khi chỉ huy lực lượng quân đội lục địa (Continental Army) vào năm 1775, tướng G. Washington  phải chiến đấu trên hai mặt trận: với quân Anh để giành độc lập và với bệnh đậu mùa (smallpox).

Trong lúc quân Mỹ hao hụt nặng vì bị đậu mùa giết hại, quân Anh lại không sao. Nguyên nhân là vì đậu mùa khá phổ biến ở Anh quốc, và hầu hết lính Anh đều được miễn dịch sẵn. 

Tướng Washington, người đã có kinh nghiệm với bệnh này vì chính ông đã bị lây bệnh lúc mới 19 tuổi khi đến Barbados, đã quyết định phải “chủng đậu” cho tất cả các binh sĩ của ông ở Philadelphia.   

Kỹ thuật này, gọi là variolation (chủng đậu), khá ghê rợn với con người ngày nay: bác sĩ rạch một vết trên thịt của người được chủng và cấy vào đó một sợi chỉ có chứa mủ sống lấy từ mụn đậu của người bệnh vào vết thương”. 

Chiến dịch chủng đậu được thực hiện hoàn toàn bí mật vì các binh sĩ được chủng sẽ phát bệnh, và phải được y tá chăm sóc ở bệnh viện cả tháng trời trong thời gian phục hồi. Sẽ là một đại họa nếu quân Anh biết được một số đông quân Mỹ đang ở trong tình trạng bất khiển dụng.

Đến mùa xuân năm 1778, hàng ngũ của quân đội Lục địa đã tăng lên với những tân binh miễn nhiễm bệnh đậu mùa sẵn sàng chiến đấu.

SARCoV-2 sẽ không đi đâu hết!

Vậy thì có thể nói rằng chúng ta sẽ còn phải chấp nhận những biện pháp phòng ngừa lây nhiễm trong một thời gian khá lâu nữa. Việc mang mask, tránh tiếp xúc nhiều, tránh tụ tập đông đảo, đặc biệt trong những khu vực khép kín sẽ còn được áp dụng. Các giới chức y tế công cộng và các chuyên gia dịch tễ đều đồng ý với nhau về những lời khuyên đó. 

Điều này có nghĩa là vẫn có thể đi chơi, nhưng cẩn thận, chỉ đến những nơi tương đối an toàn.

Chuyện đi chơi nghe hơi tếu và ích kỷ, nói một cách đúng đắn hơn, liệu có thể yên tâm để khởi động toàn bộ các hoạt động kinh tế, xã hội để mọi thứ trở lại như ngày trước không? Tức là tính chuyện “hậu Covid”. Vì khi đã có thuốc chủng ngừa, và có thể có thuốc  trị dứt? Trong lịch sử, con người đã diệt được vài ba loại dịch, gần đây nhất là SARS, con siêu vi tương cận với coronavirus gây bệnh Covid-19.

Trong đợt bùng phát SARS đầu thiên niên kỷ, con virus lây lan từ những người đã có triệu chứng, điều này làm cho việc ngăn chặn sự lây truyền trở đi trở nên tương đối dễ dàng bằng cách cách ly những người bị bệnh. Ngược lại, những người bị nhiễm SARS-CoV-2 vô tình bị lây nhiễm trong vài ngày trước khi họ thấy triệu chứng đã bị bệnh, mà có những người không thấy triệu chứng.

Đặc điểm này, cộng với sự chậm trễ, hoặc sai lầm của các biện pháp phòng chống hoặc không có biện pháp phòng chống ở các quốc gia, đã khiến chúng ta đã không kịp thời ngăn chặn. Hậu quả là SARSCov-2 đã lây lan quá nhiều và nó sẽ không bao giờ bị loại bỏ hoàn toàn. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhận định như thế và cho rằng đã quá trễ để lạc quan về khả năng diệt sạch được Covid-19.

Một nhà nghiên cứu bệnh truyền nhiễm của trường đại học Liverpool, Anh quốc, bà Kate Baker nhận định: “Tôi không nghĩ rằng bất kỳ ai có thông tin hợp lý về các bệnh truyền nhiễm và cách chúng di chuyển trong quần thể nghĩ rằng chúng ta sẽ loại bỏ được COVID.”

Bà Baker cũng như đa số các nhà khoa học tin rằng Covid -19 sẽ trở thành bệnh địa phương – endemic, tương tự như chứng cảm lạnh thông thường. 

Ước tính của chính phủ Canada
* Thấp: Dựa trên lượng vaccine đã được Y tế Canada chấp thuận
** Cao: Dựa trên lượng vaccine tính cả các loại chính phủ Canada đã đặt mua nhưng chưa được Y tế Canada chấp thuận

Nhưng trước khi trở thành bệnh địa phương, nó sẽ giảm xuống thành dịch (epidemic), như dịch cúm cái đã. Tức là mội năm mỗi trở lại, với một biến thể – kiểu như các dòng cúm hiện nay.

Vậy thì, vẫn phải lập lại, chuyện ‘hậu Covid’ sẽ còn là khá lâu mới bàn tới được.

Trong lúc đó, con số các ca nhiễm ở 10 tỉnh bang Canada vẫn còn trồi sụt – ở mức trồi nhiều hơn, và đa số các ca nhiễm là ở người trẻ tuổi, với biến thể của virus từ Anh quốc, Ba tây… Và chương trình tiêm chủng của Canada, theo “dự kiến”  lạc quan nhất, sẽ chỉ hoàn tất vào tháng 9.

Đỗ Quân

Tin tức khác...