Chuyện hoa

Qua rồi rất lâu thời kỳ thiếu thốn hậu chiến tranh, thời kỳ bao cấp, thời bánh mì theo tiêu chuẩn mỗi người có hộ khẩu được mua nửa ổ. Giờ là thời của hoa lá. Bất cứ dịp gì, hoa cũng được bày biện đầu tiên.

Hoa được thấy mọi lúc mọi nơi. Từ lọ hoa cắm trên bàn ăn, phòng khách trong nhà, chốn tôn nghiêm, tới hoa ngoài công viên, dọc theo lề đường… Thủa xưa hoa vốn được coi là thứ xa xỉ, không cần thiết như thực phẩm gạo nước mắm muối… nên bày hoa, cắm hoa trang trí ít được chú ý. 

Thoạt tiên, bình hoa chỉ đặc biệt trên bàn thờ trịnh trọng, cắm nguyên cành mai, cành đào. Miền Bắc mát mẻ hơn nên có thể cắm lys, hoa dơn…,  miền Nam phổ biến nhất là huệ ta, vạn thọ, trang… thích hợp khí hậu nắng nóng quanh năm của vùng nhiệt đới. Nay huệ ta còn thấy rải rác chút ít chứ vạn thọ giống xưa hoa nhỏ, cánh nhăn, mùi ngai ngái đã mất dấu từ lâu. Nhiều người hoài cổ cất công nhưng không thể tìm thấy ở đâu còn trồng. Nay là vạn thọ Pháp, Mỹ, Thái to và tươi rất lâu. Thật ra vạn thọ cả hoa, lá, thân, đọt non đều ăn được cả nhưng vị đắng nhẹ và mùi khá hăng nên không được chuộng. Gần đây lại rộ lên phong trào ăn hoa như hoa súng, hoa kèo nèo, bông lục bình… nhúng lẩu; hoa pansy, bụp dấm, hồng, sen cạn… làm món cuốn. Riêng vạn thọ thường nấu mì gói, trộn gỏi gà… sau khi chế biến khéo léo lại được khen tạo nên vị lạ trong ẩm thực.

Trước những nhà lồng chợ to lớn, bao giờ cũng là dãy hàng hoa tươi. Dù chợ nhỏ mấy thế nào cũng tồn tại một, hai hàng bán những loại hoa thông dụng cắm trong vài chiếc xô, thường là cúc các loại chịu được khí nậu nóng nực của miền Nam. Dĩ nhiên các sạp mặt tiền chợ chẳng những bán nhiều hoa, nhiều loại, kiêm luôn kết bó hoa sinh nhật, giỏ hoa mừng tân gia, thậm chí cả vòng hoa đám tang đều có thể đặt làm ở những sạp này.   

Hàng hoa rộ nhất là vào hai ngày rằm, mùng một âm lịch, vào các dịp lễ, tết. Tết Nguyên đán thì có hẳn chợ hoa họp có tên ở công viên, các khu vực rộng rãi hay lề đường, đầu đường. Các ngày lễ sau này như lễ tình nhân, Ngày phụ nữ, Ngày của Mẹ… đều đắt hàng hoa. Những dịp này, các hàng hoa dã chiến mọc lên dài dài sát lề đường để xe cộ ghé vào mua ngay không cần gửi xe vào chợ, vào cửa tiệm.

Đó là không kể hoa giả bán rong bằng vải, bằng nhựa… thường chỉ xuất hiện vào cận Tết khi người ta nhân dịp thay bó hoa giả suốt năm hoặc vài năm bám bụi và cũ kỹ, có giặt cọ kỹ thì nhìn quá lâu cũng thấy chán mắt. 

Hoa giấy dùng khá nhiều trước 75. Thợ làm hoa nhúng cả xấp giấy trắng vào chậu phẩm màu rồi phơi nắng cho khô. Sau đó dán vào các thanh tre mỏng hay kẽm, vuốt tạo hình bông hoa, nụ hoa. Hoa giả ngày càng tinh tế. Giờ hoa làm từ giấy nhún, giấy mỹ thuật hay giấy vệ sinh. Nếu không theo các lớp học trực tiếp thì có thể xem hướng dẫn trên Net, mua nguyên liệu từ đó, tạo ra thành phẩm độc đáo giống y thật với cách làm khá đơn giản, ai cũng bắt chước được. 

Riêng tại Huế, làng hoa giấy Thanh Tiên vẫn duy trì cách làm hoa thủ công hàng trăm năm nay. Những cành hoa được bày trang trọng ở phòng khách, bàn thờ, trang thờ, am miếu… như từ xưa tới giờ. Đây là hoa “bất tử” nên giống như mọi hoa giả khác, lâu lâu mới phải thay một lần, đỡ tốn kém, đỡ mất công thay nước. Immortel thật sự khô cắm vào que tre, giỏ tre, du khách đi Đà lạt chơi hay xách về một giỏ làm quà cùng với dâu tây, bơ… như một đặc sản của thành phố cao nguyên, chưng tới chán mới bỏ đi hàng tháng trời không chút suy suyển. 

Hoa thật chất trong giỏ sau yên xe đạp hay xe máy chỉ bán từ sáng sớm đến khoảng 10 giờ. Sau đó sẽ đứng một chỗ cố định tại đầu hay cuối chợ đón khách đi chợ chứ không chạy tiếp nữa. Gió và nắng gay gắt, hơi nóng hầm hập trong không khí và mặt đường hắt lên khiến hoa chịu không nổi dù tưới nước liên tục. Bởi vậy hoa ở những xe này nhìn tại chỗ có vẻ tươi tắn nhưng vừa mang về nhà cắm lọ rất mau héo. Cả cành và các cánh hoa đều mau chóng rũ xuống. Thành thử bán rong phần lớn vẫn là cúc cứng cáp. Các loại cúc yếu ớt như đồng tiền, nếu không quấn dây kẽm, chừng hai ngày sau sẽ ngả gục thảm hại. Dù sao để thay đổi mới mẻ thì ngoại trừ màu vàng căn bản nhìn hoài tới phát ngán, thì cúc trắng được nhuộm đủ màu: đỏ, lam, lục, tím, cam… phô ra nhìn cũng là lạ, vui mắt.    

Kỹ thuật trồng hoa đã được nâng lên rất nhiều với nhiều giống lai tạo phù hợp với khí hậu, thổ nhưỡng và ý thích của mọi người. Ngay cả một số hoa ôn đới cũng được thuần hóa để trồng dưới miền Tây: oải hương, cát tường, lưu ly,… nhiều nhất là làng hoa Sa Đéc, giờ nổi tiếng thành khu du lịch cho khách tới ngắm những vườn hoa trải dài đến chân trời, thử nghiệm các giống hoa mới phù hợp với khí hậu miền Nam giờ rất phổ biến: dạ yến thảo, sử quân tử… Làng hoa này lôi kéo sự chú ý của du khách vì các chậu cây được đặt trên giàn tre, dưới là nước từ lạch chảy vào. Nông dân chống xuồng nhỏ len lỏi giữa các giàn để chăm sóc cây. Nhờ vậy vào mùa nước lên, vườn tược tránh bị ngập lụt hư hỏng.

Hoa nhập khẩu cũng rất nhiều. Các gian phòng gắn máy lạnh mát mẻ nên có thể chưng tulip, mao lương, hồng… tha hồ ngắm nghía cả tuần mà không sợ mau héo. Đặc biệt ngày Tết, hoa Trung quốc tràn vào VN: tuyết mai, thanh liễu, tầm xuân… lạ mắt và rất bền có thể chơi cả tháng không rụng, không úa, nhất là không đắt lắm, vừa túi tiền đa số người chơi nên đâm ra lấn lướt hàng nội địa quá quen thuộc nhiều năm không thay đổi.

Hiện nay, một số cô dâu thích cầm bó linh lan màu trắng nhỏ xíu khác hẳn với ngày xưa hoa cưới lay dơn đỏ rực nguyên bó, nguyên cành to và dài. Mới đây cũng có vài đám cưới không những chỉ cổng chào và cả hôn trường bằng rau củ mà ngay cả bó hoa cô dâu cầm cũng là một bó cà rốt, ớt chuông, súp lơ… nhìn rất đặc biệt, ai cũng thích. Đám cưới nhà giàu tiền không thành vấn đề nên nhập khẩu hàng tấn hoa ngập tràn. Các công ty dịch vụ có thể đáp ứng bất cứ loại hoa nào khách hàng yêu cầu, thường là hoa ôn đới: hồng Ecuador, hoa rum Calla lily, tú cầu, mẫu đơn tây chứ không phải mẫu đơn ta vốn được gọi là hoa trang… trước kia thỉnh thoảng bán ở hàng hoa nhưng nay không cạnh tranh nổi với các giống hoa mới nên biến mất cùng với cẩm chướng, huệ ta…

Bởi vậy hiện nay các shop hoa mở ra khắp nơi cho thấy nhu cầu về hoa gia tăng mạnh mẽ. Cạnh đó nghề cắm hoa tạo ra công ăn việc làm cho những người khéo tay. Vào cận Tết, thợ mỏi tay từ sáng tới tối cắm những chậu cúc đại, địa lan… không kịp giao khách hàng.

Càng ngày dân thành thị càng chuộng chơi hoa, có nhà sắm hằng mấy chục lọ hoa đủ kiểu cao, thấp, tròn, dẹp thỏa ý thích tự tay mua hoa, cắm hoa, hài lòng ngắm nghía tác phẩm của mình. Họ không chỉ bày biện ở bàn thờ mà còn khắp nhà cửa. Phòng khách bốn, năm lọ hoa, nhà bếp ba, bốn lọ, phòng ngủ, phòng ăn… mới nhìn tưởng chừng tiệm bán hoa! Nhu cầu tự cắm hoa gia tăng nên tiệm hoa bán luôn nhiều lá cắm kèm như dương xỉ, trầu bà, đinh lăng, đuôi chồn, lá dừa … nhìn đẹp mắt hơn chứ chỉ mỗi hoa không thì trơ trọi quá.

Hoa ngày lễ, sinh nhật… thì từ một cành đơn giản đến bó hay lẵng hoa, khung hoa đứng càng ngày càng to, hoa ngày càng đẹp, càng mắc. Lẵng hoa cả ngàn bông hồng hai người khiêng mới xuể đến lẵng hoa xếp toàn bằng tiền giấy cuộn lại. Loại này có thể kết bằng tờ tiền mấy chục ngàn hay tiền đô giá thấp. Khung hoa trước kia chỉ kết một vòng phía trên, sau hoa kết hai tầng.

Đám tang cũng vậy. Hoa hồi đó chỉ bày trên bàn thờ, nay thì hoa kết dày đặc quanh khung hình uốn lượn theo kiểu Hàn và cả vòm hoa kết trước cổng nhà như đám cưới. Vòng hoa cườm rất hiếm hoi gần như không còn thấy mà chỉ toàn hoa tươi. Trước kia vòng hoa kết bằng hoa bình dân như cúc, đồng tiền… Nhưng nay đa số là hoa lan để mấy ngày khô nóng vẫn chưa héo. Nhiều nhà không muốn nhận phúng điếu tiền hay trái cây… Không phúng thì khách viếng không an tâm nên họ thay thế bằng hoa. Các gia đình có họ hàng bạn bè giao du rộng, con cháu đông đúc thì nhiều công ty, sở làm… đến phúng vòng hoa, khung hoa… Nhà thành phố chật chội chất hoa đầy kín trong nhà, lan ra hai bên đường hẻm đến tận ngoài đường. Nếu vòng cườm có thể bán rẻ lại cho tiệm bán vòng hoa tang. Họ sẽ sửa sang rồi treo lên bán lại nhưng hoa tươi chỉ để trong vòng hai, ba ngày rồi chất ra đống rác. Ai nấy kêu phí phạm quá. Một vòng hoa tang xấp xỉ cho tới hàng triệu mà chỉ dùng trong thời gian ngắn vì các đám tang giờ diễn ra rất nhanh. Một ngày liệm, một ngày đi, để hai ngày là tối đa. Vậy chẳng thà lấy tiền phúng còn chi tiêu được nhiều việc hữu ích hơn.

Hoa cúng thì đa dạng. Hoa cúc, hồng, lan,… Hoa sen ưa nắng nên để lâu trong bóng râm dễ thâm cánh. 

Hoa chưng bàn thờ thường cắm trong lọ, bình. Riêng miền Bắc có lệ bày trên đĩa. Thúng hoa buộc sau xe đạp, người bán bốc vào gói lá chuối hay lá dong ít hoa đại (sứ), ngọc lan, hoàng lan, nhài, ngâu, sói, hoa bưởi… nhỏ nhắn, xinh xinh tỏa mùi thơm ngát. Cũng có cả mẫu đơn ta, cúc bách nhật… thêm màu đẹp.

Sắp tới ngày giỗ Tổ Hùng vương.

Dù ai đi ngược về xuôi

Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba.

Ngoại trừ đền thờ chính ở Phú Thọ, đền Hùng được lập ra nhiều nơi khắp Bắc Trung Nam: Nam Định, Nghệ An, Khánh Hòa, Cần Thơ, Kiên Giang… Riêng Saigon có đến mấy đền ở Thảo cầm viên, Tao Đàn, Suối Tiên, Thủ Đức

Gần đây có một ông tiến sĩ lên tiếng về việc dâng hoa cúng. Ông cho rằng vòng hoa để viếng tang, lẵng hoa để chúc mừng, mâm hoa để kính cúng. Ý là trên bàn thờ của gia đình, người ta thường bày một đĩa hoa. Đây là đĩa hoa cúng chứ không phải lọ hoa là hoa chưng. Gia đình cúng thì chỉ một đĩa hoa, còn giỗ to, đền lớn thì phải mâm hoa. Hiện nay cứ vào ngày giỗ vua Hùng, người ta hay mang tới những vòng hoa hay khung hoa rất to. Đó là hoa tang cho các đám ma, không phải hình thức hoa cúng. Lễ giỗ khác lễ tang!

Phần vì hoa cúng trên đĩa chỉ phổ biến ở miền Bắc, nơi khí hậu mát mẻ nên các loại hoa phong phú. Phần nữa, các phong tục nghi lễ dầu sao cũng có sự thay đổi theo thời gian nên đề nghị này chưa được nhiều người đồng ý. 

Hàm Anh