VỎ QUÝT, MÓNG TAY

Nguyễn Thơ Sinh

Câu hỏi: Bạn có phải công dân Mỹ (?) trong tờ khai thống kê dân số (2020 Census) đang gây xôn xao nhiều tháng liền tại Mỹ. Phía Nhà trắng ban đầu tỏ thất vọng khi Tối cao pháp viện tuyên bố câu hỏi đó không hợp lý vào thời điểm này. Hiển nhiên Tổng thống Trump càng cay cú hơn bởi câu hỏi đó cho phép ông cơ hội khai thác “mỏ vàng” thành phần di dân không có quốc tịch.

Bực bội lắm nhưng nội các của Tổng thống Trump đâu thể muốn gì thì muốn. Cái tít lớn: 2020 Census Won’t Have Citizenship Question as Trump Administration Drops Effort chạy trên mặt báo tờ The New York Times cho thấy Bạch Cung đã hậm hực bỏ ý định đưa câu hỏi liên quan đến tình trạng quốc tịch của người dân trong một gia đình. Nhưng chưa hẳn, từ những gì đang diễn ra chuyện này vẫn nhùng nhằng như con rắn chưa bị đập giập hẳn cái đầu.

Tại sao Tổng thống Trump muốn đưa câu hỏi quốc tịch vào mẫu đơn 2020 Census? Xin thưa, vì nó tách người có quốc tịch và người không có quốc tịch, giống như người ta tách thóc mẩy khỏi thóc lép. Cho nên đánh hơi được mưu toan của ông, nhiều người tập hợp biểu tình chống đối trước Tối cao pháp viện tại Thủ đô Washington trong lúc các Thẩm phán Tòa Tối cao xét xử câu hỏi quốc tịch của Tổng thống Trump có hợp lý hay không?

Xin nói thêm, câu hỏi quốc tịch được nội các Tổng thống Trump đưa ra là “Is this person a citizen of the United States?”. Năm trường hợp lựa chọn cho phần trả lời gồm: (a) “Yes, born in the United States”, (b) “Yes, born in Puerto Rico, Guam, the U.S. Virgin Islands, or Northern Marianas”, (c) Yes, born abroad of U.S. citizen parent or parents”, (d) “Yes, U.S. citizen by naturalization”, và (e) “No, not a U.S. citizen.” Chuyển ngữ thoát nghĩa: Người này có quốc tịch Mỹ không? Trả lời: (a) Có, sinh tại Mỹ, (b) có, sinh tại Puerto Rico, Guam, và Quần đảo Virgin, (c) có, sinh ngoài nước Mỹ nhưng ăn theo cha mẹ có quốc tịch Mỹ, (d) có, do thi quốc tịch đậu, và (e) không có quốc tịch Mỹ.
Theo nhiều người Tổng thống Trump không dễ gì bỏ cuộc. Ông đâu phải người mau nản, bỏ ngang. Điển hình như mấy vụ: Nằng nặc đòi xây tường ngăn đôi Mỹ – Mễ, hủy bỏ Obamacare, đập phá NAFTA, năm lần bảy lượt qua lại với Kim Jong Un hy vọng giải quyết bài toán hạt nhân tại Bắc Hàn mở ra một kỷ nguyên mới cho Bán đảo Triều tiên… cho thấy ông rất kiên định. Lần này cũng thế, quyết định bỏ cuộc của ông (nếu có) sẽ hơi lạ, mặc dù thời gian in ấn mẫu đơn gởi đến tất cả địa chỉ toàn nước Mỹ gần như không kịp nữa.
Gẫm lại, câu hỏi quốc tịch đó, theo bạn có quá quắt lắm không? Chỉ là một câu hỏi thôi. Nếu là người có quốc tịch thì họ đánh vào ô có. Không thì đánh vào ô không, đâu có gì là rắc rối. Nếu thế, tại sao phe chống đối, tức Đảng Dân chủ, nhảy dựng như gái ngồi phải cọc (?) sợ câu hỏi quốc tịch cài trong mẫu đơn 2020 Census như một thứ hiểm họa, khả dĩ có thể ảnh hưởng đến tính mạng của họ trong dịp thống kê dân số năm 2020 lần này. Họ viện lý: Trước các chiến dịch lùng bắt qua những lời lẽ hăm dọa bố ráp, dân Mỹ nhiều người lo sợ, nhất là thành phần di dân không có giấy tờ không dám trả lời trung thực. Song đó chỉ là một lý do bề mặt, còn lý do khác chìm sâu bên dưới (phần dưới chúng ta sẽ bàn đến).
Bình thường câu hỏi quốc tịch đó không có gì là quá quắt. Nhưng với bản tánh ăn to nói lớn, rổn rảng, thậm chí có phần bạc miệng khó tránh bị nhiều người ghét. Gần như đã thành nếp, hễ Tổng thống Trump đưa ra chương trình nào thì y như rằng chương trình đó sẽ gặp những chống đối. Ở Mỹ có một rừng luật. Hơn nữa phe chống đối ai cũng am tường luật, hiểu luật, thừa sức vặn vẹo làm khó. Họ rất chuyên môn, nói có sách, thành ra những chương trình của ông đưa ra (mười cái thì hết chín cái bị làm khó) gặp phải lực cản dữ dội từ phía chống đối.

Đào xuống sâu hơn, tinh ý, người ta thấy rõ câu hỏi quốc tịch (nếu đưa vào tờ khai thống kê dân số) sẽ cho ra một kết quả đầy lợi thế cho Đảng Cộng hòa. Lợi ở chỗ nào và tại sao lợi là một câu chuyện khá dài. Dễ hiểu hơn cả, từ kết quả thu được, bản đồ phân bổ cử tri (nên nhớ chỉ có người có quốc tịch mới được đi bầu) giúp Đảng Cộng hòa đưa ra kế sách phù hợp trong quá trình tiếp cận đối phó, nhất là các nỗ lực vận động tranh cử. Thành ra khi Nhà Trắng buộc phải bỏ ý định đưa câu hỏi đó đồng nghĩa với phe chống đối đạt được thắng lợi tinh thần rất có ý nghĩa.
Còn nhớ, phản ứng đầu tiên của Tổng thống Trump là giận dữ. Ông tỏ ra không vui chút nào. Thậm chí ông nghĩ đến chuyện hoãn lại thời gian tiến hành thực hiện tổng thống kê dân số, chờ bao lâu cũng được (no matter how long), để ông có thể làm tất cả những gì cần thiết (to do whatever is necessary) miễn đủ thời gian phản kháng cho tới khi đưa được câu hỏi liên quan đến tình trạng quốc tịch trong mẫu đơn 2020 Census mới thôi.

Được biết Bộ Tư pháp gởi một điện thư vỏn vẹn một câu ngắn tới các luật sư đại diện cho phía nguyên đơn chống đối ý tưởng đưa câu hỏi quốc tịch vào mẫu đơn 2020 Census tại New York thừa nhận Bạch Cung đã bỏ cuộc. Không một lời giải thích, mặc dù trước đó thiên hạ thừa biết Nội các của Tổng thống Trump tìm mọi cách đưa câu hỏi quốc tịch trong mẫu đơn. Phải chăng một phần do sức ép của Cục Thống kê Dân số (Census Bureau) muốn xúc tiến kế hoạch in mẫu đơn 2020 Census vào ngày 1 tháng 07 để kịp tiến hành thống kê toàn quốc tháng 04 năm tới.

Nhắc lại vụ kiện này kéo dài cả năm chứ đâu ít. Cứ mười năm một lần tại Mỹ lại tiến hành thống kê dân số. Những lần trước chẳng thấy ầm ỹ gì. Lần này, Tổng thống Trump muốn thêm một câu hỏi nhưng bị làm khó. Thực ra dân Mỹ bao nhiêu người có quốc tịch thì Bộ An ninh Nội địa đã biết rõ, nhưng chỉ là con số chung, không cho biết cụ thể địa chỉ sinh sống của họ. Vì thế câu hỏi quốc tịch đưa vào mẫu đơn 2020 Census khiến nhiều người không có giấy tờ lo sợ bị lộ mặt. Sẵn tại Mỹ quyền con người được bảo vệ tối đa, thế mới có chuyện khát khao của Tổng thống Trump với câu hỏi quốc tịch mới trong mẫu đơn 2020 Census bị tẩy chay kịch liệt nga từ phút đầu.
Tại sao Đảng Cộng hòa và Nhà Trắng hăm hở với câu hỏi quốc tịch này đến vậy? Câu trả lời: Kết quả thống kê tình trạng phân bổ công dân (a) giúp quyết định số ghế tại Hạ viện Mỹ và (b) khoản tiền liên bang rót xuống cho các chương trình phúc lợi xã hội công dựa vào số người có quốc tịch tại một tiểu bang. Những tiểu bang đông dân chưa có quốc tịch sẽ mất nhiều lợi thế, vì dân số tuy đông nhưng dân có quốc tịch ít, các khoản tiền liên bang rót xuống sẽ theo đó kém hẳn đi.

Tại California và những tiểu bang xanh (Đảng Dân chủ) tập trung nhiều di dân chưa có quốc tịch tất nhiên bị ảnh hưởng nặng. Tiếng là đông dân, nhưng do ít người có quốc tịch dẫn đến tình trạng mất bớt số ghế dân biểu, đồng thời quỹ hỗ trợ liên bang cũng bị cắt giảm. Trong khi đó tại những tiểu bang đỏ (không bàn đến trường hợp Texas) dân có quốc tịch đông hơn, số ghế dân biểu sẽ nghiễm nhiên được ưu tiên và ngân quỹ liên bang rót xuống cũng nhiều hơn. Chính Cục Thống kê Dân số đã tỏ ra quan ngại về những bất lợi này cho di dân chưa có quốc tịch nếu câu hỏi quốc tịch được đưa vào mẫu đơn 2020 Census. Nên biết, số tiền liên bang rót xuống hơn 880 tỷ Mỹ kim chứ đâu ít.
Với quyết định của Tối cao Pháp viện 5-4, câu hỏi quốc tịch của Tổng thống trump tạm thời bị cản lại. Tòa Tối cao không nói thẳng câu hỏi này sai chỗ nào, song chỉ từ chối không để nó xuất hiện trong mẫu đơn 2020 Census. Tuy nhiên yêu cầu làm sáng tỏ lý do đưa câu hỏi này trong mẫu đơn 2020 Census quá nhiêu khê khiến Nhà Trắng không đủ thời gian đáp ứng; hệ quả: Câu hỏi quốc tịch đã bị nhỡ chuyến đò Census 2020. Tổng thống Trump cay cú lắm, thề sống thề chết sẽ tìm đủ mọi cách quật ngược thế cờ.
Không thể không có phản ứng nào, Bộ trưởng Thương Mại Mỹ Wilbur Ross tuyên bố ông tôn trọng quyết định của Tòa Tối cao nhưng bất đồng với quyết định của tòa. Ông miễn cưỡng chấp nhận vì Cục Thống kê Dân số đã tiến hình in mẫu đơn và ông muốn Bộ Thương mại và Cục Thống kê dân số thực hiện thống kê dân số đúng theo lịch trình ấn định.

Giám đốc chương trình Voting Rights Project thuộc tổ chức Liên đoàn Tự do dân sự Mỹ ACLU (American Civil Liberties Union), Dale Ho cho biết mình đánh giá cao quyết định của Tòa Tối cao. Theo anh quyết định của Tòa Tối cao đẩy Cục Thống kê vào thế phải in mẫu đơn vắng mặt câu hỏi quốc tịch như ý muốn của Tổng thống Trump và của Đảng Cộng hòa.
Tháng ba năm ngoái Bộ Thương mại Mỹ muốn đưa câu hỏi này vào mẫu đơn 2020 Census nhưng lập tức bị tẩy chay mãnh liệt. Rò rỉ thông tin ư? Nếu không cứ tiền trảm hậu tấu, in bừa, khi phe chống đối đánh hơi mọi cái nghiễm nhiên là chuyện đã rồi. Xin nhắc thêm, Cục Thống kê Dân số trực thuộc Bộ Thương mại. Lý do Bộ Thương mại muốn câu hỏi quốc tịch đưa vào mẫu đơn 2020 Census để Bộ Tư pháp có đủ thông tin tình trạng quốc tịch thực hiện Đạo luật Quyền Bầu cử (Voting Rights Act 1965), tuy nhiên câu hỏi này đã vấp phải kháng cự kịch liệt của ba tòa sơ thẩm (lower courts).
Vỏ quýt dày, móng tay nhọn. Hiệp một, nội các của Tổng thống Trump tạm thua trước móng tay nhọn của phe chống đối. Ai có lý? Hiệp hai chuyện gì sẽ xảy ra? Và câu hỏi quốc tịch ấy có quá quắt hay không chắc bạn đã có đôi chút chủ ý rồi, đúng không?

Nguyễn Thơ Sinh

Tin tức khác...