Vì sao Tô Lâm trả tự do hai tù nhân nổi tiếng trước khi sang Mỹ?

Hai tù nhân nổi tiếng Trần Huỳnh Duy Thức và Hoàng Thị Minh Hồng được trả tự do, trở về nhà hôm 21/9/2024, ngay trước chuyến đi Mỹ lần đầu tiên của Tô Lâm trên cương vị Chủ tịch nước, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam.

Trong khi sự kiện này được những người ủng hộ phong trào đấu tranh dân chủ tại Việt Nam và các tổ chức nhân quyền quốc tế chào đón, một câu hỏi được đặt ra là tại sao chính phủ Việt Nam có quyết định như vậy vào thời điểm này.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Việt Nam Tô Lâm đã lên đường đi Mỹ vào sáng 21/9 để dự các sự kiện của Liên Hợp Quốc, tham gia một số hoạt động tại Mỹ và thăm cấp nhà nước tới Cuba. Chuyến công tác kéo dài đến ngày 27/9.

“Đặc xá cưỡng bức”

Hôm 21/9, gia đình ông Trần Huỳnh Duy Thức khẳng định rằng ông Thức luôn kiên định mình vô tội và luôn từ chối ký vào bất cứ văn bản nào đặc xá cho ông.

Gia đình ông Thức cho rằng ông Thức được trả tự do lần này là do ông vô tội và có khả năng liên quan tới chuyến đi Mỹ” của ông Tô Lâm.

Ngay trong ngày đầu tiên về nhà, ông Trần Huỳnh Duy Thức đã đăng lên Facebook của ông bài Lời chào đầu tiên, trong đó ông kể lại việc bị “đặc xá cưỡng bức”:

“Chắc hẳn quý bạn đang muốn nghe những câu chuyện về nghịch cảnh mà tôi đã đối diện trong thời gian qua. Có rất nhiều câu chuyện như vậy cần được kể ra, nhưng xin hẹn mọi người dịp sau khi thuận tiện.

Duy có một điều khá khôi hài mà tôi muốn kể ngay với quý bạn lúc này. Đó là việc tôi bị ĐẶC XÁ CƯỠNG BỨC, một chuyện có thể nói là vô tiền khoáng hậu ở đất nước này.

Ngày 19/9/2024, đại diện của Trại giam số 6, thừa lệnh Bộ Công an, thông báo với tôi rằng, Chủ tịch nước muốn đặc xá cho tôi trước thời hạn và yêu cầu tôi làm đơn xin đặc xá.

Tất nhiên, ngay lập tức tôi từ chối nhận đặc xá, và không ký vào đơn từ nào cả. Lý do là vì tôi phải được trả tự do theo đúng quy định mới của Bộ luật Hình sự hiện hành về hành vi mà tôi bị cáo buộc vi phạm, chứ tôi không cần ra tù nhờ sự đặc xá đó.

Vậy mà vào lúc 17g45 ngày 20/9/2024, hơn 20 người của Trại giam số 6 đã xông vào buồng giam đọc thông báo, rằng Chủ tịch nước đã ký Quyết định đặc xá số 940 ngày 20/9/2024 về việc “đặc xá” cho tôi. Vì vậy, tôi trở thành người tự do và không có quyền tiếp tục ở lại trại giam. Tôi phản ứng ngay rằng, tôi không có tội cũng như lý do gì để nhận đặc xá và sẽ không đi đâu cả.

Thế là họ cưỡng bức, khiêng tôi ra khỏi cổng nhà tù trước sự phản đối của các anh em tù chính trị ở đó, rồi đưa tôi lên xe ra sân bay Vinh. Cuối cùng tôi bị buộc phải lên máy bay trong chuyến muộn vào Sài Gòn.

Một cách mặc nhiên, tôi đã góp phần quan trọng vào sự hỗ trợ chuyến công du Hoa Kỳ của ông Chủ tịch nước, một chuyến đi mang hy vọng về sự chuyển đổi mạnh mẽ cho đất nước trong tương lai. Các nhân viên an ninh bày tỏ sự vui mừng khi tôi bước lên máy bay và xin chụp một tấm hình kỷ niệm với tôi.Thỏa thuận mua bán vũ khí?”

Nhân quyền và ‘ngoại giao con tin’

Ông Trần Huỳnh Duy Thức, sinh năm 1966 tại Sài Gòn, bị bắt giữ vào tháng 5/2009. Vào đầu năm 2010, ông Thức bị kết án 16 năm tù giam với tội danh hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân.

Bản án tù giam 16 năm của ông Trần Huỳnh Duy Thức thu hút sự chú ý của Việt Nam và quốc tế trong nhiều năm qua.

Trước khi bị bắt, ông Thức là một doanh nhân thành đạt và một người đấu tranh dân chủ nổi tiếng.

Tốt nghiệp khoa công nghệ thông tin trường Đại học Bách khoa TPHCM, ông Thức sau đó thành lập công ty tin học cùng với ông Lê Thăng Long và được ghi nhận là người có công đưa internet tốc độ cao vào Việt Nam, sau đó tiến ra quốc tế với công nghệ gọi điện thoại giá rẻ ra nước ngoài tại thị trường Mỹ và Singapore.

Trong quá trình thụ án, ông Trần Huỳnh Duy Thức luôn giữ lập trường của mình là không ra nước ngoài tị nạn, không nhận tội để được xem xét giảm án. Ông Thức luôn khẳng định ông “không có tội để phải nhận tội”.

Ông Thức đã tuyệt thực nhiều lần để phản đối chế độ hà khắc của trại giam.

Bà Hoàng Thị Minh Hồng, sinh năm 1972 tại Hà Nội, bị khởi tố vào tháng 6/2023 và bị kết án ba năm tù giam với tội danh trốn thuế vào tháng 9 cùng năm.

Bà Hồng là người sáng lập tổ chức CHANGE hoạt động trong lĩnh vực vận động chính sách về môi trường, khí hậu.

Việc bắt giữ, kết án bà Hồng đã bị Mỹ, một số nước phương Tây và các tổ chức như Liên Hợp Quốc, Tổ chức Theo dõi Nhân quyền lên án.

Trước khi bị bắt, bà Hồng từng được đưa vào danh sách “Anh hùng Khí hậu” của Liên Hợp Quốc. Bà là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên đặt chân lên Nam Cực và từng nhận học bổng Quỹ Obama tại Đại học Columbia của Mỹ.

Đây không phải là lần đầu tiên chính phủ Việt Nam cho trả tự do tù nhân bất đồng chính kiến trước một sự kiện ngoại giao quan trọng.

Trong các chuyến công du Mỹ của các lãnh đạo Việt Nam từ trước đến nay, đã có những trường hợp tù chính trị được trả tự do nhưng thường họ được đưa thẳng sang Mỹ như là một cách trao đổi của Chính phủ Việt Nam trước sức ép của chính phủ Mỹ về vấn đề nhân quyền ở Việt Nam.

Linh mục Nguyễn Văn Lý, một nhà bất đồng chính kiến nổi tiếng, sau hai thập kỷ ngồi tù, được trả tự do vào ngày 20/5/2016, trước chuyến thăm Việt Nam của Tổng thống Mỹ lúc đó là ông Barack Obama vào ngày 23/5.

Vào tháng 9/2023, giới chức Mỹ tiết lộ với hãng tin Reuters rằng theo yêu của phía Mỹ trước chuyến thăm Hà Nội của ông Biden từ 10-11/9/2023, Hà Nội đã đồng ý để hai nhà hoạt động bị bắt giữ (chưa bị tuyên án tù) sang Mỹ tị nạn và đồng ý trả tự do cho hai nhà hoạt động khác đang bị giam.

Dù giới chức Mỹ không tiết lộ tên bốn người này, Reuters đã xác định được tên hai tù nhân được trả tự do là luật sư Nguyễn Bắc Truyển – sang Đức tị nạn ngày 9/9/2023, và nhà báo Mai Phan Lợi (được trả tự do ngày 10/9/2023).

Còn trong chuyến công tác tới Mỹ của Tô Lâm lần này, một số nguồn tin cho BBC biết rằng ông ta hy vọng có cuộc gặp riêng với Tổng thống Mỹ Joe Biden để bàn thảo một số vấn đề quan trọng.

Đây không phải là một chuyến thăm tới Mỹ, mà chỉ là một chuyến công tác dự các sự kiện của Liên Hợp Quốc, nhân đó xúc tiến một số cuộc gặp gỡ với các giới chức chính phủ, đại diện đảng phái, giới doanh nghiệp, trí thức của Mỹ. Do đó, lần này sẽ không có các cuộc hội đàm song phương như thường thấy trong các chuyến thăm chính thức hoặc cấp nhà nước. Tuy nhiên, trong các cuộc gặp gỡ, đôi bên có thể sẽ bàn tới các vấn đề quan trọng, bao gồm cả việc mua vũ khí.

Kỹ sư tin học Nguyễn Tiến Trung, người từng bị phạt tù trong cùng một vụ án với ông Thức vào năm 2010 và hiện đang tị nạn tại Đức, hôm 21/9 nói rằng tù nhân lương tâm thường bị sử dụng làm con bài đổi chác giữa chính quyền Việt Nam Mỹ.

“Ông Tô Lâm không thể gặp các lãnh đạo Mỹ và các nước khác trên thế giới khi họ phê phán về vấn đề nhân quyền Việt Nam. Và ông Tô Lâm cũng cần có đôi chút nhượng bộ để có tiếng là Việt Nam có cải thiện về nhân quyền.

“Đặc biệt là trường hợp của ông Thức, Việt Nam trả tự do cho ông trong khi ông không nhận tội và không xin khoan hồng, điều này có thể khiến phía Mỹ sẽ đồng ý bán một số thiết bị quân sự cho Việt Nam, như máy bay vận tải C130.”

“Chính quyền Mỹ cũng muốn cho người dân Mỹ và các tổ chức xã hội Mỹ thấy rằng họ luôn quan tâm đến vấn đề nhân quyền.”

Ông Ben Swanton, đồng giám đốc nhóm vận động nhân quyền Dự án 88, nói với BBC hôm 21/9 rằng việc chính quyền Việt Nam trả tự do hai tù nhân nói trên trước chuyến đi Mỹ của Tô Lâm là có liên quan đến thỏa thuận vũ khí:

“Việc thả những tù nhân chính trị này đã được Thứ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ Uzra Zeya đàm phán trong chuyến thăm Hà Nội gần đây của bà.”

“Trước chuyến đi đó, Dự án 88 đã vận động Bộ Ngoại giao Mỹ để đảm bảo việc trả tự do cho các tù nhân chính trị, bao gồm cả Hoàng Thị Minh Hồng.”

“Không rõ Việt Nam đã yêu cầu gì để đổi lại nhưng tôi hiểu rằng ông Tô Lâm muốn gặp ông Biden và bà Harris khi ông ấy ở Hoa Kỳ và ông Phan Văn Giang gần đây đã đến Hoa Kỳ để đàm phán về một thỏa thuận vũ khí.”

Bà Uzra Zeya là thứ trưởng đặc trách các vấn đề an ninh dân sự, dân chủ và nhân quyền của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ.

Hoài nghi…

Ông Nguyễn Tiến Trung bày tỏ sự hoài nghi về thực tâm của Việt Nam trong vấn đề cải thiện nhân quyền:

“Chính quyền Việt Nam trả tự do cho ông Trần Huỳnh Duy Thức trước thời hạn mãn án tù tám tháng, cho bà Hoàng Minh Hồng trước thời hạn hơn một năm, việc này không nói lên ý nghĩa gì nhiều vì cả hai đều sắp mãn án tù.”

Ông Trần Huỳnh Duy Thức, bị bắt giữ vào tháng 5/2009 và bị kết án 16 năm tù vào đầu năm 2010 với tội danh hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân.

Bà Hoàng Thị Minh Hồng bị khởi tố vào tháng 6/2023 và bị kết án ba năm tù giam với tội danh trốn thuế vào tháng 9 cùng năm.

Theo ông Trung, điều này không nói lên được thực tâm của Đảng Cộng sản Việt Nam, dù chính quyền Việt Nam muốn cho Mỹ thấy rằng họ cũng là những người tôn trọng nhân quyền, cũng có những nhượng bộ về nhân quyền.

“Tôi hy vọng phía Mỹ cũng sẽ nghiêm túc nhìn nhận vấn đề này,” ông Trung nói với BBC từ Đức.

Còn ông Phil Robertson – Giám đốc tổ chức Asia Human Rights, Labour Advocates – cũng nói hôm 21/9 rằng ông Tô Lâm trả tự do cho ông Thức và bà Hồng chỉ là một phần trong kế hoạch tuyên truyền của Đảng Cộng sản Việt Nam:

“Chủ tịch nước Tô Lâm lo ngại về cách tiếp đón mà ông sẽ nhận được từ các nhà lãnh đạo thế giới khác, đặc biệt là từ Bắc Mỹ và châu Âu, vì vậy ông quyết định trả tự do cho hai nhà bất đồng chính kiến ​​nổi tiếng để tạo điều kiện thuận lợi cho các cuộc họp sắp tới của mình.”

“Điều này giống như ngoại giao con tin, ngoại trừ việc con tin ở đây là những nhà cải cách và nhà hoạt động ở Việt Nam, những người dám thực hiện quyền con người của mình để cố gắng biến đất nước trở thành một nơi tốt đẹp hơn.”

“Rõ ràng là không có thay đổi thực sự nào trong chính sách của chính phủ Việt Nam – chính sách này là nhằm xóa sổ các nhà hoạt động xã hội dân sự và những người bất đồng chính kiến ​​chính trị mà Đảng Cộng sản Việt Nam cầm quyền coi là mối đe dọa đối với quyền lực của họ.”

“Những vụ thả người sớm này là một phần trong kế hoạch tuyên truyền của chính phủ Việt Nam cho chuyến đi đầu tiên của ông Tô Lâm tới Liên Hợp Quốc với tư cách là nhà lãnh đạo tối cao.

“Chắc chắn là ngay khi ông ta trở về sau chuyến đi, thì mô hình đàn áp và bắt giữ thông thường đối với bất kỳ ai chỉ trích chính phủ cũng sẽ quay trở lại”.

Luật sư Đặng Đình Mạnh, hiện đang tị nạn tại Mỹ, đặt câu hỏi trên Facebook rằng những quyết định trả tự do tù nhân này là sự “trao đổi hay thay đổi”.

Luật sư Vũ Quốc Khanh từ Canada viết trên Facebook:

“Nếu ĐCSVN chỉ dự tính thả anh Trần Huỳnh Duy Thức để có một tấm hình bắt tay với ông Biden bên lề cuộc họp Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thì đó là một thảm họa cho Việt Nam.”

“Làm chính trị quốc gia thì phải đặt quyền lợi quốc gia dân tộc lên trên hết. Mọi quyết định phải dựa trên nền tảng giá trị chung (quốc tế) và riêng (quốc gia).

“Việt Nam nên học bài học hội nhập hơn là ‘lội ngược dòng’ thời đại.

“Qua việc trả tự do cho ông Thức chỉ trước một ngày ông Tô Lâm đi Mỹ, một lần nữa xác nhận rằng Hà Nội vẫn thiếu thiện chí và không có kế hoạch chiến lược toàn diện lâu dài.”

Ông cho rằng:

“Hà Nội nên có những hành động cụ thể, rõ ràng và quyết liệt hơn, nếu thực sự muốn thay đổi thể chế…”

Tài khoản Facebook có tên Luan Le Quang viết về quyết định của ông Tô Lâm trên cương vị tổng bí thư, chủ tịch nước:

“Dù mục đích cho sự phóng thích trước thời hạn này là gì đi nữa của tân chủ tịch nước, thì điều đó cũng cho thấy có một sự thay đổi trong cách nhìn nhận và làm việc hợp lý, hợp tình của người đứng đầu đất nước.”

“…Dù sao thì, 16 năm, một quãng thời gian quá dài và quá đắt để mua lấy sự bày tỏ chính kiến của một trí thức như anh là một sự thật hết sức khôi hài…”

Theo Human Rights Watch, Việt Nam hiện đang giam giữ khoảng hơn 160 tù chính trị. Tuy nhiên Chính phủ Việt Nam từ trước đến nay luôn khẳng định không có bất cứ tù chính trị nào.

(Theo BBC, VOA ngày 21/9/2024)