Thành cổ Diên Khánh (kỳ 2)

Cửa Ðông còn nét cổ

Bài – ảnh: Trần Công Nhung

 

Phân vân về dấu tích xưa của thành Diên Khánh, tôi cố moi trí nhớ để tìm một vài bạn đồng nghiệp tại địa phương. Tôi chạy hết những con đường theo hai trục Ðông Tây Nam Bắc trong thành và hỏi thăm nhiều người về các thầy giáo Lãng, Hoàng, Chiểu, Khánh, Giùm… đa số (sinh sau 75) đều trả lời không biết. Gặp được một bác lớn tuổi cho hay “mấy ổng chết hết chỉ còn ông thầy Giùm mà nhà ở đâu tui cũng không nhớ. Già rồi ông thông cảm. Mà ông tìm có việc gì gấp không”. Tôi cảm ơn và trả lời ông lão “chỉ để thăm hỏi thôi”. Tôi vừa nhớ ra một người chắc chắn biết rõ ông Giùm. Tôi chạy về Nha Trang tìm đến nhà ông Hổ, nguyên là nhân viên phòng thí vụ trước đây.

Mỗi khi dừng chân ở thành phố biển này tôi thường tạt qua thăm một số bạn cũ dạy trường Võ Tánh, rơi rớt dần chẳng còn mấy. Số còn lại thì bị tai biến, sống khật khệu cầm chừng. Ðiều không may cho anh bạn một thời được tiếng là cần mẫn, đứng đắn, nay cả vợ lẫn chồng đều bị stroke. Hai người xe lăn chống gậy loanh quanh trong nhà, suốt ngày làm bạn với TV. Tôi thường ghé thăm mỗi ngày để nhờ Wifi gửi bài vở hoặc nhận tin và chuyện vãn đôi chút cho người bệnh đỡ buồn. Nhưng đã có lần tôi sửng sốt nghe chị vợ phán: “Mỹ nó độc ác không tưởng được, nó rải chất độc màu da cam làm cho hàng vạn trẻ sơ sinh tật nguyền…” Tôi hỏi nhỏ: “Chị đã nghe ai tường trình về vụ án này chưa? Ðòi bồi thường 2 tỉ, tòa bác, xin 200 nghìn, chẳng có một xu. Chị là người con Phật, chị có biết Ðức Ðạt Lai Lạt Ma đời thứ 14 của Tây Tạng. Ngài có câu nói trứ danh chị có nghe bao giờ chưa? Chị có biết Việt Khang? Cha Lý? Uyên Phương…là ai không?” Chị lắc đầu. Tội nghiệp, ngoài các đài VTV thì có biết gì nữa đâu, não bộ như bị luộc chín. Những trường hợp như vầy, vô phương phân giải. Tôi hỏi rõ nhà ông Giùm rồi rút lui.

Hôm sau, tôi trở lại Diên Khánh, đến đúng ngôi nhà sát bên trái cửa Tây, ngôi nhà có hàng bông giấy, chính tôi đứng ở đây chụp ảnh cổng thành mà không hay. Tôi vừa vào sân, một người đàn ông tóc bạc đi ra, tôi hỏi thăm:

– Xin lỗi tôi muốn hỏi đây phải nhà thầy Giùm?

– Phải, tôi đây.

Tôi cười nói “để tôi đưa xe vào sân rồi nói chuyện”, chủ nhà vội a lên gọi to “Anh Nhung”. Tôi vui vẻ khen “Anh giỏi lắm, còn nhận ra tôi”. Lúc vào phòng khách chủ nhà làm một hơi cả chục câu hỏi. Tôi cắt ngang:

– Tôi tìm anh từ hôm qua mà không ai biết, nay bà xã Hổ chỉ rõ tôi mới đến đây. Việc là thế này, tôi đi tìm di tích Hoàng Thành Diên Khánh nhưng phòng VH-TT huyện bảo chỉ còn 4 cửa thành. Tôi nghĩ anh là người gốc Diên Khánh và là thầy giáo ở đây cho đến ngày hưu trí thì thể nào anh cũng rõ ít nhiều chi tiết. Anh chỉ cho vị trí đích xác của điện Thái Hòa, cột cờ , sân chầu…

– Theo tôi biết chỗ trường Hoàng Hoa Thám là nơi đặt điện Thái Hòa, có cột cờ, sân chầu. Khi giải tỏa xây trường, giáo Hoàng có lượm một số gạch ca rô về lót nền.

– Như vậy giờ có cách nào chụp ảnh những di vật ấy hoặc bất cứ thứ nào khác của Hoàng Thành xưa?

– Tôi e chẳng còn gì, vì sau khi giáo Hoàng bị tù, nhà nước tịch thu nhà và đã phá mọi thứ để xây dựng cơ quan.

– Còn dinh Án Sát, dinh Tuần Vũ…

– Trường HHT là điểm chính, xuống tiếp là dinh Tuần Vũ, phía dưới là dinh Tham Tri, có nhà kho, nhà lao kiên cố, phía sau trường là dinh Án Sát, sau nữa là dinh Lãnh Binh.

– Còn các cửa thành theo anh có gì cần nói?

– Thực sự cửa thành nguyên bản chỉ có hai cửa Ðông và Tây, còn hai cửa Tiền, Hậu mới phục dựng cách nay chừng 20 năm. Ngày xưa có cửa gỗ lim để đóng cổng trong giờ giới nghiêm sau làm cửa sắt, nay thì bỏ ngõ hoàn toàn.

Như vậy có nghĩa là tuy gọi là cổ thành với bao nhiêu dinh cơ xe ngựa một thời nay chẳng còn gì, đúng như lời bà Huyện Thanh Quan “Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo, Nền cũ lâu đài bóng tịch dương”. Trong khi tôi đang suy nghĩ xem còn gì tìm hiểu thêm thì ông Giùm trở lại câu chuyện ban đầu:

– Tôi nghe ông Hổ nói anh hoạt động về văn hóa nghệ thuật dữ lắm, anh đi khắp nước và viết được nhiều sách?

– Phải nói ngay để anh hiểu, công việc của tôi chẳng qua là kết hợp nhiều ngẫu hứng bất ngờ của một người tầm thường bậc trung. Cho nên, nói hoạt động “Văn hóa Nghệ Thuật” e hơi quá đáng. Ðã 15 năm tôi làm công việc này nhưng tôi chưa hề đứng vào hội đoàn hay trung tâm Văn hóa Nghệ thuật nào cả. Tôi như một người đi chơi rong đơn độc, ký cóp năm điều ba chuyện đăng báo mua vui. Rồi cũng ngẫu nhiên có người xúi in sách thì cũng thử xem sao. Vui thì có vui nhưng tốn kém lắm, chỉ thử vài ba cuốn, về sau phải mày mò làm tất cả mọi chuyện: đánh máy, dàn bài, insert hình…trình bày bìa, nói tóm là tự làm thành cuốn sách mẫu. Sau đó đưa in.

– Như vậy thì vất vả lắm, lại còn chuyện anh đi khắp mọi miền để chụp ảnh, ăn ở xe pháo làm sao kham nổi?

– Người mình vẫn thường nói “Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm”. Di chuyển bằng xe máy, đến địa phương nào thì ngoại giao cho khéo để họ cho ở nhờ, mỗi ngày gửi họ 100 nghìn cơm nước, chỉ tốn bằng 1/3 ở khách sạn vừa an toàn, mỗi khi ra ngoài không sợ mất máy móc ở nhà. Có những lúc họ cho ở không.

– Hỏi thực anh, cho là như vậy đi thì cũng phải tốn kém lắm, anh từ xa về chứ phải ở đâu đây, chắc chắn gia đình con cái cũng phụ anh ít nhiều?

– Tất cả những điều linh tinh của một đời người tôi đang soạn bộ Chuyện Riêng gồm 3 tập. Tập 1: Vào Ðời sẽ gom góp tất cả những gì của một người từ bé đến lúc “vào đời kiếm cơm” . Nhiều anh em thấy tôi chơi cây, tự làm chậu, chơi chim tự làm lồng, viết sách tự làm sách, hỏi tôi học ở đâu? Ngoài học chữ, các môn chơi tôi chẳng học đâu cả, mà có học chẳng ai dạy. Ấy vậy mà “việc chơi” đã giúp tôi trong nhiều trường hợp ngặt nghèo để sống còn.

– Thế bao nhiêu năm anh đi làm như vậy mà không gặp khó khăn gì sao?

– Có chứ nhưng chính sự khó khăn đã giúp tôi vững vàng hơn để vươn lên trong nhiều trường hợp tưởng như phải bỏ cuộc.

Anh bạn đồng nghiệp xem ra chưa hài lòng, nhưng thì giờ có hạn, tôi đưa địa chỉ trang web cá nhân “Anh có thể lên internet vào trang nhà của tôi, ở đấy có đủ “thập bát ban võ nghệ”, sẽ còn nhiều bất ngờ, vì đã 40 năm rồi chứ ít sao.

Trước khi ra về, anh đưa cho tôi mượn cuốn sách dày của tác giả Ngô Văn Ban viết về Lịch sử Văn hóa Khánh Hòa”. Xin sơ lược đôi nét chính về cổ thành Diên Khánh.

Thành Diên Khánh là một quần thể kiến trúc theo kiểu Vauban, một mẫu thành quân sự phổ biến vào thế kỷ XVII, XVIII ở Tây Âu và là thành thứ hai được đưa vào Việt Nam (sau thành Gia Ðịnh ở Nam Kỳ).

Diện tích khoảng 36.000m2, tường thành hình lục giác chu vi: 2.693m, 6 cạnh không đều nhau. Trên mỗi cạnh, tường thành lại chia ra nhiều đoạn nhỏ, uốn lượn nên các góc thành không nhô hẳn ra mà vẫn bảo đảm quan sát được hai bên. Tường thành đắp đất cao chừng 3m50, mặt ngoài tường thành hơi dựng đứng. Mặt trong có độ thoải, đắp thành hai bậc, tạo một đường vận chuyển thuận lợi quanh thành.

Tại các góc thành, phía trong là một bãi đất khá rộng dùng làm nơi trú quân. Trên mặt thành công sự đặt đại bác đắp bằng đất, cao khoảng 2m. Bên ngoài mỗi góc thành đắp hơi nhô ra, có thể quan sát cả hai bên.

Trên tường thành, trồng tre và các loại cây có gai khác vừa giữ độ bền cho tường thành vừa tăng chướng ngại, làm một hàng rào phòng ngự.

Bên ngoài thành là hào nước sâu khoảng 3 – 4m, có đoạn sâu tới 5m. Bề rộng mặt hào cũng không đều nhau, tại các góc thành thường hẹp hơn (chừng 15m) và rộng nhất là trước các cổng thành, chừng 40m, lòng hào thường xuyên đầy nước từ sông Cái dẫn vào. Bên ngoài hào nước đắp một đường đi – gọi là đường để tuần tra, vận chuyển, dân chúng gọi là đường quan phòng.

Khi xây dựng xong (1793) thành Diên Khánh có 6 cửa. Theo sử liệu cũ, bên trong vòng thành có nhiều công trình kiến trúc độc đáo: Qua khỏi cửa Tiền (cửa chính ở hướng Nam dành riêng cho nhà vua, hoàng tộc và các đại thần) là một cột cờ lớn. Sau cột cờ là hoàng cung – công trình có quy mô lớn nhất so với các công trình khác.

Hoàng cung xây theo kiểu Ðiện Thái Hòa ở Huế, gồm ba gian rộng chừng 40m, xung quanh có hành thoáng mát. Cột kèo được chạm trổ tinh tế, sơn son thếp vàng lộng lẫy. Phần trên có cổ lầu, các mái uốn cong thanh thoát. Trên nóc gắn hai con rồng chầu một quả cầu lớn.

Trước hoàng cung là một sân gạch lớn – gọi là sân chầu – nơi các quan văn võ trong tỉnh đứng chầu khi có lễ lớn. Vị trí đứng được ghi vào cái bảng gỗ, đặt thành hai hàng hai bên, theo thứ tự từ cửu phẩm lên nhất phẩm. Giữa hoàng cung đặt một bệ gỗ lớn 3 tầng, mỗi tầng cao hơn 0,20m. Trên cùng đặt một ngai vàng.

Bên trái hoàng cung là dinh Tuần vũ, sau đó là dinh Án sát, và sau nữa là dinh Lãnh binh, phía dưới là dinh quan Tham tri.

Ngoài các dinh thự của các quan cai trị, trong thành còn có một dãy nhà kho đồ sộ chiếm hàng ngàn mét vuông và một nhà lao xây tường đá kiên cố. Tất cả các mái nhà đều lợp ngói âm dương.

Trải bao biến thiên lịch sử, Thành Diên Khánh không còn nguyên vẹn như trước. Riêng hai cổng Ðông Tây gần như còn nguyên vẹn. So với những thành quách xây dựng cùng thời, trừ thành Huế, thành Diên Khánh vẫn giữ được hình dáng từ gần 200 năm nay.

Phương án trùng tu được Bộ VH-TT phê duyệt là bảo tồn các yếu tố gốc bằng cách gia cố, phục hồi phần đã mất trên cơ sở khoa học dựa theo tính truyền thống. Thế nhưng hiện tại, một số bộ phận trong khu thành cổ đã bị tu tạo sai lệch so với nguyên mẫu.

Ông Nguyễn Hữu Bài, Phó giám đốc Sở VH-TT Khánh Hòa, cho biết: “Dự án trùng tu bảo tồn cổng Ðông và Tây thành cổ Diên Khánh có tổng mức đầu tư xấp xỉ 1 tỷ đồng. Ðến giờ, cổng Tây đã trùng tu xong, cổng Ðông cũng cơ bản hoàn thành, chỉ còn một đoạn bờ thành”. Bia giới thiệu di tích gắn trước cổng Ðông khẳng định, Thành được xây dựng năm 1793. Trong khi đó, dự án nghiên cứu chuẩn bị trùng tu thành (7/2002) do Trung tâm xây dựng miền Trung thuộc Viện Khoa học công nghệ của Bộ Xây dựng lại ghi: “Di tích thành Diên Khánh là những gì còn lại của thành được xây dựng vào năm 1813 dưới thời Gia Long”. Một số nhà khảo cổ thì giả định rằng, Thành được xây dựng từ thời Chúa Nguyễn Phúc Tần (1653) và cai cơ Hùng Lộc là người đắp những sọt đất đầu tiên xây dựng thành. Ðiều này chứng tỏ ngành VH-TT địa phương cũng không nghiên cứu kỹ lưỡng về phương diện lịch sử trước khi khắc bia di tích này. Di tích là dấu ấn của lịch sử về không gian và thời gian. Phục chế là dựng lại nguyên trạng, nhưng về hình thức thành Diên Khánh đã không gợi được bóng thời gian của lịch sử từ mấy trăm năm qua. Màu sơn cổng thành rất “tuồng”, y như thành giả trên sân khấu. Về di tích, không cứ gì Diên khánh mà hầu như khắp nơi, rất tùy tiện sơn phết, chắp vá… Cổ thành Huế mà cống qua hào thành quét vôi trắng thì còn gì để nói!

Trần Công Nhung

 550-h7 550-h4

 

Tin sách

Sách Quê hương qua ống kính (discount 50%). Liên lạc tác giả:

email: trannhungcong46@gmail.com,

Tel. (714) 232-5935

hoặc địa chỉ:

1209 SW. Hopi St.

 

 

 

Tin tức khác...