Nhật thực thế kỷ

Huy Lâm

 

Con người hiểu biết về nhật thực như một hiện tượng thiên nhiên và mang tính khoa học là bắt đầu từ phương tây vào khoảng 500 năm trước công nguyên khi một triết gia người Hy Lạp có tên là Thales of Miletus đã tiên đoán một cuộc nhật thực sắp xảy ra nơi ông ở.

Để nhìn thấy hiện tượng nhật thực với mặt trời hoàn toàn bị che khuất là chuyện rất hiếm hoi. Lần cuối cùng một hiện tượng nhật thực như thế xảy ra ở Mỹ là gần 40 năm trước, chính xác là vào ngày 26 tháng 2 năm 1979 và lần đó chỉ có một nhúm nhỏ các tiểu bang Washington, Oregon, Idaho, Montana và North Dakota là có thể nhìn thấy một mặt trời hoàn toàn bị che khuất.

Hiện tượng nhật thực xảy ra xuyên ngang nước Mỹ lại còn hiếm hơn thế nữa, và nó chỉ xảy ra một lần trong gần một thế kỷ nay. Lần trước nó xảy ra là vào năm 1918. Ngày 21 tháng 8 tới đây, một cuộc nhật thực toàn diện như thế sẽ xảy ra và đường đi của nó băng ngang qua 14 tiểu bang, bắt đầu từ Oregon, Idaho chạy xuống tới Georgia, North Carolina và South Carolina – tức từ tây qua đông – với chiều rộng khoảng 70 dặm. Vì hiếm hoi nên người ta gọi cuộc nhật thực lần này là “một trong những sự kiện của thế kỷ” kể ra cũng không ngoa chút nào.

Tính ra có khoảng 12 triệu người hiện đang sống trong khu vực ngay trên đường đi của nhật thực – nghĩa là những người này có thể chiêm ngưỡng hiện tượng mặt trời hoàn toàn bị mặt trăng che khuất. Tuy nhiên, người dân sống trong khu vực khác ở Bắc Mỹ, Trung Mỹ, phía bắc Nam Mỹ và một phần Phi châu cũng có thể xem được một phần của nhật thực lần này – tức hiện tượng mặt trời chỉ bị che khuất một phần.

Nhật thực là một hiện tượng thiên nhiên hiếm hoi và nó xảy ra khi mặt trăng băng ngang qua phía trước của mặt trời, hay nói rõ hơn, mặt trăng nằm ở vị trí thẳng góc giữa trái đất và mặt trời, và phủ bóng tối lên một phần bề mặt của trái đất vào lúc giữa ngày. Chúng ta cũng biết là mặt trăng phải mất khoảng gần một tháng để hoàn tất một vòng quỹ đạo quanh trái đất, vậy thì trên lý thuyết, đáng lẽ ra nhật thực phải xảy ra mỗi tháng một lần. Tuy nhiên, vì một số những yếu tố khác ảnh hưởng đến và do đó người trên trái đất đã không được may mắn để mỗi tháng một lần chiêm ngưỡng hiện tượng thiên nhiên độc đáo này.

Một trong những yếu tố đó là vì quỹ đạo của mặt trăng nằm ở một độ nghiêng so với đường xích đạo của trái đất. Điều này có nghĩa là hầu hết những khi mặt trăng che khuất mặt trời, vùng bóng tối đó không che phủ lên trái đất mà hoặc là bên trên đầu trái đất hoặc bên phía dưới trái đất. Còn trên mặt đất thì lúc đó chúng ta thấy mặt trời vẫn bình thường như mọi khi. Chỉ khi nào mặt trăng bay ngang trước mặt trời ở vào đúng vị trí của quỹ đạo thì bóng tối mới tới được với chúng ta.

Có một điểm khá thú vị trong cái khôn cùng của vũ trụ, đó là mặt trời lớn hơn mặt trăng gấp 400 lần nhưng nó xa trái đất hơn mặt trăng cũng 400 lần, do đó khi hai chiếc đĩa tròn này xuất hiện trên bầu trời cùng một lúc thì cả hai có kích cỡ giống nhau, và khi nhật thực xảy ra thì hai chiếc đĩa này úp vào nhau thật hoàn hảo. Tuy nhiên, thông thường thì mặt trăng và mặt trời không khít nhau một cách hoàn hảo. Là vì quỹ đạo của mặt trăng không phải là một vòng tròn hoàn toàn mà nó cóhình bầu dục – điều này có nghĩa là khoảng cách giữa mặt trăng và trái đất có thay đổi, khi gần nhất là vào khoảng 220,000 dặm và khi xa nhất là 250,000 dặm. Khi mặt trăng ở khoảng cách xa ta thấy nó nhỏ hơn là vì vậy. Và nếu nhật thực xảy ra vào thời điểm này, người ta gọi đó là “nhật thực vành khuyên”, nghĩa là mặt trời chỉ bị che khuất phần ở giữa vì mặt trăng lúc này nhỏ quá không đủ để che hết hoàn toàn mặt trời và từ trái đất nhìn lên ta thấy một viền tròn ánh sáng bao quanh một hình tròn màu đen ở giữa.

Thêm một yếu tố nữa làm cho hiện tượng nhật thực hiếm khi xảy ra trên mặt đất là vì 70% bề mặt của trái đất là nước, theo định nghĩa toán học, nghĩa là chỉ có 30% tất cả các hiện tượng nhật thực xảy ra là được nhìn thấy trên đất liền. Rồi thời tiết trong ngày cũng ảnh hưởng tới việc ngắm nhìn nhật thực. Nếu giả dụ trời hôm đó có quá nhiều mây bao phủ vào đúng lúc nhật thực xảy ra thì kể như là thất bại. Bầu trời u ám thì có nhật thực hay không cũng thế.

Nếu có ai may mắn được sống trong khu vực có thể ngắm nhật thực xảy ra thì đừng nên bỏ qua dịp này, và nếu ngày hôm đó có phải đi làm hay bận bịu chuyện gì thì cũng nên sắp xếp thu vén thời gian, là vì hiện tượng nhật thực toàn diện (mặt trời hoàn toàn bị che) chỉ xảy ra ở cùng một nơi trên trái đất một lần duy nhất cứ mỗi 375 năm. Hụt lần này cũng có nghĩa là khó có cơ hội lần thứ hai và hơn nữa một cuộc nhật thực chỉ kéo dài trong mấy phút phù du.

Theo cơ quan không gian NASA, cái bóng của mặt trăng di chuyển với tốc độ hơn 1,242 dặm một giờ, và do đó hiện tượng mặt trời bị che khuất hoàn toàn chỉ kéo dài từ 2 đến 5 phút. Cũng theo cơ quan NASA, hiện tượng nhật thực toàn diện vào ngày 21 tháng 8 tới đây sẽ kéo dài nhiều nhất là 2 phút 43 giây.

Xưa kia khi con người chưa hiểu biết gì về hiện tượng thiên nhiên độc đáo này, người ta cho rằng nhật thực là điềm gở báo trước một điều gì đó ghê gớm sắp sửa xảy ra. Có nơi thì tin là mặt trời đang bị con vật nào đó – rồng, chó sói hay hổ – nuốt vào bụng. Nơi khác thì tin rằng nhật thực là điềm báo trước bệnh tật và chết chóc. Ở Nam Mỹ, người ta tin mặt trời đi trốn là vì đang có dịch đậu mùa hay cúm xảy ra gần đâu đó. Có người thì lại nghĩ rằng mặt trăng là con quỷ đang đuổi theo mặt trời. Trong một vài câu chuyện cổ tích kể rằng nữ thần mặt trời bị người anh là thần mặt trăng truy đuổi, và khi nàng bị người anh bắt được thì hắn sẽ làm những chuyện tồi bại đối với nàng. Thế nên người đời xưa nghĩ rằng khi nhật thực xảy ra sẽ mang đến những điềm dữ cho trái đất.

Theo tục xưa, người Tàu gõ trống khua chiêng và làm lễ cầu an để đuổi rồng đi. Ở Ấn Độ, không chỉ xưa kia mà ngày nay vẫn có một số làng còn giữ phong tục là phụ nữ mang thai phải ở trong nhà để tránh bóng tối của nhật thực có thể gây ra những điều không may cho những ai đứng dưới cái bóng ấy.

Nói đâu xa, ở Việt Nam ta cách đây độ chưa tới một thế kỷ, nhiều làng quê miền bắc khi thấy nhật thực xảy ra thì cũng gọi nhau ơi ới rồi lấy chiêng, phèng, nồi niêu hay bất cứ thứ gì có trong tay đập gõ ầm ĩ liên hồi để đuổi “con hổ nuốt trăng” đi.

Có một sự trùng hợp ngẫu nhiên là nhật thực lần này xảy ra vào đúng dịp nhiều trường học khắp nước Mỹ mở cửa lại để đón học sinh cho niên khoá mới. Vì hiện tượng nhật thực này đã buộc nhiều trường học phải họp hành mấy bận để xem là nên đóng cửa hay vẫn tiếp tục mở cửa trong ngày đó. Lý do là vì nó liên quan đến sức khỏe của các em học sinh.

Các bác sĩ cho biết nếu nhìn thẳng trực tiếp vào mặt trời mà không có kính bảo vệ đúng cách có thể làm phương hại đến mắt, và điều này còn trở nên nguy hại hơn nữa khi người ta đứng nhìn lên bầu trời và ngắm nhật thực. Các giới chức nhà trường của một số khu học chánh bắt đầu niên học trước ngày có nhật thực đã phải quyết định là có nên mở cửa hay là không, và giải pháp nào là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của các em.

Ví dụ tiểu bang Illinois, cách thị trấn Carbondale 100 dặm, là nơi nhật thực sẽ kéo dài lâu nhất, các em học sinh thuộc khu học chánh Edwardsville bắt đầu niên học mới ngày thứ Ba, 15 tháng 8, nhưng các em sẽ nghỉ học ngày thứ Hai sau đó (tức ngày 21 tháng 8) vì nhật thực được tiên đoán sẽ xảy ra vào đúng giờ tan trường nên trường đã quyết định đóng cửa.

Một số khu học chánh khác cũng làm như trên vì cho rằng nhật thực sẽ ở cao điểm vào đúng lúc tan trường và họ không muốn có điều gì không may xảy ra nếu các em muốn xem nhật thực mà không có thứ gì để che mắt cho an toàn.

Nhưng cũng có khu học chánh cho rằng để các em ở nhà cũng chưa chắc an toàn nếu không có cha mẹ hay người lớn giám sát.  Thế nên khu học chánh này đã mua luôn một số kính an toàn để học sinh mang về nhà và đeo vào mắt cho an toàn khi xem hiện tượng nhật thực ở ngay tại nhà. Nhà trường mà biết lo cho các em học sinh đến thế thì thật là đáng khen.

Đại học Clemson tại tiểu bang South Carolina, nằm ngay trên đường đi của nhật thực, sẽ chào đón sinh viên trở lại trường cho học kỳ mùa thu cùng ngày với nhật thực nhưng trường vẫn tổ chức một buổi lễ chào đón các sinh viên và cùng lúc sẽ tổ chức một số sinh hoạt ngoài trời cùng với một số khoa học gia và các nhà nghiên cứu thiên văn khác. Trường cũng sẽ phát kính đeo miễn phí cho bất cứ ai muốn tham gia ngắm nhật thực. Vào đúng 2 giờ 37 phút chiều ngày 21 tháng 8, nhật thực sẽ được thấy xảy ra ở đây, và với sự tình cờ ngẫu nhiên đến không ngờ, hiện tượng nhật thực tại đây sẽ kéo dài đúng 2 phút 37 giây.

Huy Lâm

 

Tin tức khác...