Lại vặn giờ nữa…
Lại vặn giờ. Chính xác là như thế, ngày 10 tháng 03 năm nay lại vặn giờ. Kết quả là bạn không được ngủ nướng như mọi hôm. Bạn sẽ phải vặn đồng hồ chạy pin (hoặc chững chiếc đồng hồ vặn cót) vào tối mùng 9 tháng 03 (tối thứ bảy) vì hai giờ sáng ngày Chủ nhật (khi mọi người đang say giấc ngủ) là lúc những chiếc đồng hồ xài pin hay đồng hồ vặn cót cần được điều chỉnh vì chúng không thể tự động điều chỉnh cho đúng với thời gian. Còn đồng hồ của điện thoại thông minh hay đồng hồ máy vi tính tự thân chúng sẽ đổi giờ, không phải vặn viếc gì cả.
Với các bà con cô bác mới qua còn xa lạ bỡ ngỡ với mọi thứ sẽ thấy chuyện vặn đồng hồ (mỗi năm hai lần) có vẻ hơi khác thường. Dĩ nhiên họ ngạc nhiên là phải. Gì đâu tự nhiên sau khi vặn giờ bầu trời mãi đến 8 giờ hơn mới tối (vào mùa xuân) còn vào đầu tháng mười một vặn đồng hồ chỉnh giờ cho đúng khung thời gian mới có hơn năm giờ chiều trời đã tối thui.
Nếu vặn đồng hồ vào mùa xuân ta sẽ có ngày dài hơn. Còn vặn đồng hồ nhằm lúc mùa thu, tiết trời se se lạnh, vặn xong là ngày ngắn lại, điều này đồng nghĩa với chuyện mặt trời lặn sớm, đêm sẽ dài hơn.
Thực ra không cần vặn đồng hồ khái niệm “ngày dài” và “ngày ngắn” vẫn có trong tự nhiên. Tại sao? Trái đất nghiêng một góc 23.5 độ (lấy theo chỉ số trung bình) khi xoay quanh mặt trời nó sẽ tạo ra hiệu ứng bốn mùa và ngày dài, ngày ngắn. Với các nước thuộc vành đai ôn đới (temperate zone) khoảng thời gian và diện tích vỏ trái đất được mặt trời chiếu sáng sẽ có sự khác biệt giữa bắc bán cầu và nam bán cầu. Cụ thể, mùa đông ở Bắc bán cầu sẽ là mùa hè của nam bán cầu. Đó là lý do tại sao mùa hè của Mỹ và Canada lại là mùa đông của Úc và New Zealand. Còn những nước vùng xích đạo, còn gọi là nhiệt đới (tropical region) do nằm ngay điểm phình to nhất của trái đất nên không bị ảnh hưởng nhiều bởi độ nghiêng 23.5 độ trục quả đất. Điều này cho phép thời gian chiếu sáng của mặt trời bốn mùa đều xấp xỉ như nhau.
Chuyện ngày dài hơn hoặc ngắn hơn trong tự nhiên diễn ra theo các mùa (thực ra) ảnh hưởng bởi sự chi phối do vị trí của những nước nằm gần hay nằm xa đường xích đạo. Do trục trái đất nghiêng 23.5 độ, khi xoay quanh mặt trời các nước vùng ôn đới sẽ tuần tự luân phiên, lúc xích lại gần mặt trời (ngày sẽ dài) hoặc nằm ở vị trí xa mặt trời (ngày sẽ ngắn) lại. Thậm chí ngay như Việt Nam, dù nằm trong vùng cận nhiệt đới (subtropical zone) nhưng người miền Bắc nhận ra đêm dài hơn vào mùa đông và ngày có vẻ dài hơn vào mùa hè một cách tương đối rõ. Đó là lý do chúng ta thường nghe những câu ca dao khá gần gũi như: Tháng năm chưa nằm đã sáng. Tháng mười chưa cười đã tối.
Tương tự, càng xa đường xích đạo (áp dụng đối với hai vùng ôn đới thuộc Bắc và Nam bán cầu) khi Bắc cực nghiêng sát hơn về phía mặt trời sự (tự động Nam cực sẽ xa mặt trời hơn) do trục trái đất nghiêng nên sự khác biệt giữa ngày và đêm giữa hai vùng này càng rõ rệt hơn. Theo đó, vị trí của quốc gia nào càng gần bắc cực (North Pole) hay nam cực (Antarctic) thời gian trong ngày của mùa đông (hay mùa hè) sẽ kéo dài hoặc thu ngắn lại, thậm chí trong nhiều tháng liền. Hiện tượng này xảy ra do độ nghiêng trục quả đất ngả gần với mặt trời hay xa mặt trời. Ví dụ, tại Nam cực, từ tháng 10 đến tháng 3 lúc nào mặt trời cũng chiếu sáng còn vào những tháng 11, 12, và tháng giêng mặt trời không bao giờ mọc ở Bắc cực.
Trục trái đất nghiêng tạo ra bốn mùa cũng như thời gian chiếu sáng của mặt trời trong ngày khác nhau tại những địa điểm khác nhau, tùy theo vị trí của các vùng nằm ở đâu, cực địa cầu, hàn đới, ôn đới, cận nhiệt đới, và nhiệt đới.
Thực ra trục quả đất nghiêng 23.5 độ là con số tính toán một cách tương đối. Còn cặn kẽ chi ly hơn, trục trái đất thay đổi tuần tự dao động trong khoảng từ 22.1 độ đến 24.5 độ mỗi chu kỳ 41.000 năm. Vâng. 41 ngàn năm chứ không ít. (In a repeating cycle that lasts about 41,000 years, Earth’s axial tilt oscillates between 22.1 and 24.5 degrees.) So với đời người (theo lời nhạc của ca khúc “60 năm cuộc đời” của cố nhạc sĩ Y Vân) 60 năm đời sống đem so với chu kỳ độ nghiêng của trục trái đất dao động trong khoảng (22.1 – 24.5 độ) 41.000 năm gẫm lại chả là cái thá gì. Vâng. Thế đấy, tuy chỉ lệch nhau có một độ thôi mà đã có chuyện ngày dài, ngày ngắn như thế, đã có chuyện xuân hạ thu đông…
Tản mạn chút kiến thức địa lý cơ bản ngày nào cho vui, chuyện vặn giờ để tiết kiệm thời gian, y như cách người ta gọi nó (daylight savings time – DST) thực ra mới là chuyện trực tiếp liên can đến sinh hoạt của dân chúng sống tại những quốc gia có luật đổi giờ. Thực ra chuyện đổi giờ là kết quả một đạo luật đã được ký thành văn bản sau đó trở thành luật chính thức của Mỹ. Vì thế muốn thay đổi điều chỉnh một đạo luật chính phủ Mỹ phải có một đạo luật mới khác để điều chỉnh. Đó là lý do tại sao tuy Mỹ có cả một “rừng luật” nhưng hiếm khi người ta thấy Mỹ xài “luật rừng” làm gì! Nói vậy thôi, càng lắm luật, càng chồng tréo, càng rối rắm, cuối cùng chỉ có lợi cho mấy vị giỏi chữ nghĩa của ngành luật (tha hồ múa máy ngôn từ)… Chuyện muốn thay đổi chuyện vặn giờ đồng hồ cũng không là ngoại lệ, phải có một đạo luật được giới thiệu, được biểu quyết, nhiêu khê lắm mới trở thành hợp hiến.
Nói thì nói vậy, không ít người hứng thú với DST vì lúc ngày dài hơn, đồng nghĩa với cơ hội làm ăn thuận lợi hơn vì mặt trời lặn trễ. Nhất là với những người làm nails hoặc những nghề nghiệp buôn bán ngoài trời như nghề cắt cỏ, sửa xe, sửa hàng rào, food-truck… Nói chung đó là những cái nghề cần có ánh sáng ban ngày để có thêm khách cũng như để cho công việc thuận lợi dễ dàng hơn thay vì trời tối thui, thiên hạ ngại ra đường.
Bên cạnh những cá nhân mong đợi “mùa ngày dài” (DST) vì tính chất của công việc, nhiều người có vẻ không hứng thú lắm với chuyện vặn giờ, bất luận họ được thêm hay mất đi một giờ. Tình thiệt, vặn giờ vào mùa thu được ngủ thêm một giờ thiên hạ còn chẳng ham hố gì, chuyện phải thức sớm hơn một giờ (vặn giờ vào tháng ba) càng khiến họ ngao ngán.Một khi các sinh hoạt hàng ngày bị xáo trộn mới là điều khiến người ta khó chịu. Gì chứ, được hay mất (thêm) một giờ ngủ chỉ vài tuần là quen, sau đó thấy mọi cái trở nên bình thường, còn chuyện đồng hồ sinh học trong cơ thể bị xáo trộn mới là chuyện lớn. Hèn gì nhiều người không thích chuyện vặn giờ tới, vặn giờ lui là phải.
Theo vài bảng thăm dò dư luận đa số dân Mỹ cảm thấy vặn giờ (DST) mỗi năm hai lần có phần khá phiền phức. Cụ thể, thăm dò của Trường ĐH Monmouth University thực hiện hồi tháng 03 năm 2022 cho thấy chỉ 35% dân số Mỹ thích vặn giờ mỗi năm hai lần. Còn thăm dò của National Sleep Foundation (tiến hành hồi tháng giêng năm 2021) cho thấy chỉ 27% dân số Mỹ muốn duy trì DST. Một thăm dò khác của CBS thực hiện hồi tháng 02 năm 2021 cho thấy chỉ 41% dân Mỹ hứng thú với chuyện vặn đồng hồ hàng năm. Trong khi đó thăm dò của Hãng tin AP kết hợp với trung tâm National Opinion Research Center (của Trường ĐH Chicago University) thực hiện hồi tháng 10 năm 2021 cho thấy chỉ có 25% dân Mỹ thích chuyện vặn đồng hồ này.
Kết quả này đồng nghĩa với chuyện phần còn lại của dân Mỹ đã nghĩ khác. Nhóm này được chia ra thành hai phần. (a) Nhiều vị muốn chấm dứt vặn đồng hồ tới tới, lui lui bằng cách giữ lại khung giờ vặn sớm (tức kể từ nay ngày sẽ dài hơn) và (b) muốn giữ lại khung giờ vặn muộn (tức ngày sẽ ngắn lại). Như đã bàn, nếu hủy bỏ DST (không vặn giờ hai lần mỗi năm nữa) người ta chỉ cần chọn một cột mốc khởi hành (sớm hoặc muộn).
Tuy nhiên trên thực tế vẫn có lúc ngày dài hoặc ngày ngắn trong tự nhiên vì trục quả đất nghiêng 23.5 độ. Hiển nhiên nhiên chuyện ngày ngắn-ngày dài thay đổi từ từ, rất chậm, mỗi ngày một ít nên cơ thể không bị ảnh hưởng gì.
Còn lại thành phần dân Mỹ xuề xòa dễ dãi, phổi bò, ba phải, chuyện vặn đồng hồ hai lần/năm hay không vặn chẳng có gì là đa sự, rườm rà. Họ dễ tính, không đòi hỏi, ai sao tôi vậy, đại khái vậy. Thích thì chiều.
Như đã nói lúc đầu, muốn thay đổi DST vốn đã có một lịch sử hiện diện mấy chục năm chính phủ Mỹ phải thông qua một đạo luật khác để điều chỉnh lại. Rục rịch cách đây vài năm đã có người đánh tiếng chính phủ Mỹ nên hủy bỏ DST, tức không vặn đồng hồ nhanh (hay chậm) hơn một giờ mỗi năm hai lần nữa, khỏi nhức đầu, khỏi khó chịu, khỏi bị chứng áp huyết tăng hoặc những lo lắng bất an vì lịch sinh hoạt tự nhiên bị xáo trộn. Bởi theo nghiên cứu ảnh hưởng của DST lên sức khỏe là có thật.
Tác giả Eric Suni có bài viết đăng trên Tạp chí Sleep Foundation có tên Latest Updates: Daylight Saving Time in 2024 tường thuật lại những điểm chính liên quan đến diễn biến tình hình số phận của trào lưu muốn chấm dứt DST bạn đã nghe qua dạo gần đây. Nhắc thêm, Thượng nghị sĩ Marco Rubio là người đã giới thiệu Đạo luật Sunshine Protection Act năm 2023 vốn thu hút được ủng hộ của khá đông dân chúng trong năm 2022.
Trong bài viết của mình tác giả Eric Suni điểm qua vài nét chính (key takeaways) có liên quan đến hiện trạng vặn giờ tính đến thời điểm 2024 hiện tại. Trong đó điểm nhấn quan trọng hiện nay chính quyền liên bang không cho phép các tiểu bang quyền tự do thay đổi khung thời gian (tức tự ý hủy bỏ luật DST). Một vài tiểu bang đã nghĩ đến chuyện này nhưng hiện tại vẫn chưa ngã ngũ cụ thể. Như vậy, trong năm 2024 người Mỹ vẫn phải vặn đồng hồ nhanh hơn một giờ, tức sẽ phải chấm dứt chuyện ngủ nướng thêm một giờ nữa.
Bạn đọc thân mến, thời gian trôi qua nhanh. Vừa vặn giờ xong, giờ lại vặn giờ nữa. Mới đó mà đã đó. Hèn gì người xưa bảo thời gian trôi nhanh như bóng câu qua cửa sổ. Hồi nhỏ có biết bóng câu là gì. Chỉ đoán già đoán non, nghĩ bóng câu là bóng chim bồ câu bay qua khung cửa sổ. Lớn lên, đọc sách đọc báo mới biết câu ở đây là con ngựa non chứ không phải con bồ câu. Chuyện vặn đồng hồ cũng vậy, ban đầu chưa hiểu về nó nên thấy lạ và mặc nhiên chấp nhận, người sao ta vậy, không ý kiến ý cò, không điều tra điều triếc gì cả. Nhưng tìm hiểu kỹ hơn mới thấy nó có lý do rất riêng của nó.
Còn với bạn, đâu là suy nghĩ của bạn về vấn đề vặn đồng hồ mỗi năm hai lần, tức duy trì DST hay ta nên dẹp bỏ nó. Nếu như muốn chấm dứt chuyện áp dụng DST bạn muốn sử dụng khung thời gian nào? Nhắc thêm, từ tháng 3 đến tháng 11 sử dụng DST (daylight saving time) để phân biệt với khung thời gian tiêu chuẩn quốc tế (standard time) từ tháng 11 đến tháng 3. Theo đó, bạn muốn số “ngày dài” trong năm nhiều hơn hay số “ngày ngắn” nhiều hơn (vẫn chỉ là tương đối thôi) vì trái đất quay quanh mặt trời với một độ nghiêng của trục khoảng 23.5 độ nên vẫn có ngày dài và ngày ngắn.
Muốn gì thì muốn, tối thứ Bảy 9/3, bạn nhớ lấy lại giờ cho đồng hồ chạy pin hay đồng hồ dây thiều, đồng hồ quả lắc… vì sáng sớm ngày chủ nhật, lúc 2 giờ sáng là múi giờ sẽ tự động thay đổi sớm một giờ, kết quả của việc thực hiện DST.
Chợt thấy cảm ơn công nghệ biết bao, cảm ơn những chiếc điện thoại thông minh cũng như các thiết bị sinh hoạt như máy tính, laptop, Ipad và nhiều máy móc dân dụng trong nhà nếu có ứng dụng kỹ thuật số. Chúng sẽ tự động điều chỉnh giờ cho đúng với DST. Nhớ lại vài thập niên trước đây khi những lớp di dân Giao Chỉ đến Mỹ sống hồi đó, chuyện phải vặn đồng hồ và dặn nhau nhớ vặn cho đúng là chuyện lớn. Hồi đó đi đâu người ta cũng ơi ới dặn nhau. Giờ thì họ vẫn dặn nhau chuyện “đổi giờ” nhưng không nói nhiều đến chuyện “vặn đồng hồ” nữa…
Mong thay (dù) phải thức dậy sớm hơn một giờ ngày Chủ nhật 10/ 3 sẽ không quá phiền phức đối với bạn. Ây da, muốn thức sớm người ta nghĩ đến chuyện phải đi ngủ sớm. Nói dễ làm khó. Mình tuy lên giường sớm nhưng đồng hồ sinh học cơ còn quen với khung thời gian cũ trước đó nên nhắm mắt thì có nhắm nhưng đâu phải cứ muốn nói ngủ là ngủ được. Thành ra vẫn cứ phải trằn trọc, trăn trở, lăn qua lăn lại… Người cao tuổi ngủ ít, thức sớm còn đỡ. Người trẻ, ngủ nhiều, chuyện phải thức sớm hơn một giờ xem ra nhiều khi cũng hơi phiền.
Mà thôi, đáo giang tùy khúc, nhập gia tùy tục.
Mình sang đây sống, tự nguyện chọn đây là là quê hương thứ hai thì người sao ta vậy. Người vặn đồng hồ ta cũng vặn đồng hồ (cả nghĩa bóng lẫn nghĩa đen)…
Nguyễn Thơ Sinh