Ðiện Hòn Chén

Bài – ảnh: Trần Công Nhung

Trong chuyến “lãng du Nam Bắc” trước khi rời quê hương đi tìm đất sống, lúc ra đến Huế ngẫu nhiên tôi gặp ngày hội Ðiện Hòn Chén. Hôm đó đang thả bộ trên đường Trần Hưng Ðạo, lúc đến cầu Gia Hội, thấy cảnh thuyền bè cờ xí rực rỡ lớp lớp hai bên bờ sông. Có những chiếc do hai ba thuyền kết lại gọi là Bằng, trên dựng một ngôi miếu, có lều lọng trống chiêng, có phường bát âm, quang cảnh tưng bừng đang chuẩn bị cho một ngày lễ hội. Tôi dừng xe hỏi một bác già:
– Ngày ni chi mà vui rứa bác?
Ông già nhìn tôi ngạc nhiên:
– Rứa cậu ở mô mà không biết?
– Dạ cháu ở xa đến.
– Ngày ni lễ Ðiện Hòn Chén.
– Thưa bác, lên Ðiện đi đàng mô bác?
– Có hai đàng, một đàng lên chùa Thiên Mụ, Quan Thánh. Một đàng lên lăng Tự Ðức rồi qua đò.
Theo chỉ dẫn của ông già, tôi chạy xe qua bờ Nam Sông Hương, rẽ đường Lê Lợi lên Ðàn Nam Giao, đến lăng Tự Ðức, tôi ghé xem đồi Vọng Cảnh. Từ trên đồi nhìn Sông Hương vòng qua trước mặt Ðiện Hòn Chén rồi rẽ trái mất dạng ngay chỗ mỏ đá xã Hương Thọ. Sông Hương có lẽ đẹp nhất đoạn này, sông núi nhịp nhàng mềm mại. Vua Tự Ðức có con mắt tinh đời, thấy được nét thơ mộng hữu tình, nên đã huy động dân chúng đắp ngọn đồi này. Ðồi cao cách mặt nước chừng hai chục mét. Ðồi còn có tên Vạn Niên, nên trong dân gian còn truyền câu thơ ta thán:
Vạn Niên là Vạn Niên nào,
Thành xây xương lính, hồ đào máu dân.
Cứ đó mà hình dung thì dân chúng khổ biết chừng nào cho công trình thưởng ngoạn của nhà vua. Tiếc là các đời sau, không ai tô điểm thêm, đồi trơ trọi trống trải không gợi lên được ý nghĩa của một công trình vĩ đại.(*)
Ðứng trên đồi Vạn Niên mới thấy dòng Hương Giang êm đềm như thế nào. Lơ thơ đôi chiếc đò nép mình dưới bóng tre xanh bên kia bờ, hoặc dăm ba chiếc xúm xít nhau tận mãi khúc sông phía xa, trước Ðiện Hòn Chén. Mấy làn khói bạc nhẹ nhàng lên cao, giòng sông xanh ngắt êm đềm trừ khi có thuyền máy chạy qua, sóng nứơc rẽ một đường dài như cái duôi sao chổi..
Sông Hương hiền lành như người thục nữ đã là nguồn cảm hứng cho biết bao danh tài về Thi Ca Âm Nhạc. Hương Giang không mấy khi phẫn nộ như Sông Hồng, như Cửu Long. Hồi còn nhỏ tôi đã có lần sống trong cảnh lụt lội do nước sông dâng cao nhưng chỉ một đêm là cơn đau của mưa gió trở lại bình thường, không làm hư hại ai. Sông Hương lại lững lờ… Nhạc sĩ Hoàng Nguyên, thầy dạy việt văn của tôi năm đệ tứ, đã viết nhạc phẩm Tà Áo Tím, tà áo màu trinh nguyên muôn thuở của người nữ sinh xứ Huế :
“…Rồi chợt nghe tin qua lời gió nhắn, người áo tím qua cầu và
áo tím phai màu, để giòng Hương Giang hờ hững, cũng nao nao” .
Một nhạc phẩm tuyệt vời, ai có sống những ngày ở Huế, có những giây phút lửng thửng bên bờ Sông Hương mới thấy ray rứt bởi âm hưởng của Tà Áo Tím. Ai mà chẳng nhớ câu nói bất hủ của dân gian:
Học trò trong Quảng ra thi,
Thấy cô gái Huế chân đi không rời.
Ðêm trăng, hình ảnh Hương Giang mới thật lãng mạn và khêu gợi :
Thuyền ai đậu bến sông trăng đó,
Có chở trăng về kịp tối nay.
(Hàn Mặc Tử)
Từ đồi Vọng Cảnh lên bến đò qua điện Hòn Chén khoảng vài cây số. Con đường nhựa hiền lành men theo bờ sông, nhà cửa không nhiều, cảnh vật yên tĩnh. Tuy ngày lễ nhưng đường thưa thớt xe, khách đi đường không có cảm giác bị thúc hối. Bến đò nằm cách đường xe chừng hơn trăm mét, người đông nghẹt, hàng quà cứ vây quanh rao mời. Ngày lễ hội, quần áo đủ kiểu, lắm bà mặc những chiếc áo màu chói chang nhức cả mắt. Trong khi chờ đò tôi hỏi chuyện mấy người đứng gần:
– Qua đò bao nhiêu vậy chị?
– Dạ, hai ngàn. Ngày thường có mấy trăm thôi. Lễ họ xin thêm.
– Sao nhà nước không tổ chức bán vé?
– Vé chi? Ðò cho người ta thầu, mà cũng mấy bữa ni thôi. Thường thì ai qua chi bên nớ !
Ðò chở khẳm, chị lái đò nhịp nhẹ mái chèo, không vội vã. Khách có vẻ nôn, cứ ngong ngóng nhìn qua sông. Ðiện như một ngôi đình không lớn lắm, ẩn mình dưới nhiều tàng cây cổ thụ. Từ bờ sông lên Ðiện có đến mấy chục bậc tam cấp. Dưới bến thuyền từ các địa phương về đậu san sát. Thuyền nào cũng trang hoàng màu sắc lộng lẫy. “Hoành tráng” là những chiếc “bằng”.
Tuy sống ở Huế khá lâu nhưng tôi chưa đi Ðiện Hòn Chén bao giờ. Ngày nay đa số du khách đến Huế cốt để thăm lăng tẩm và tam cung lục viện của các vua triều Nguyễn, ít ai nói đến Ðiện Hòn Chén. Ðiện Hòn Chén nằm tại núi Ngọc Trản (Chén Ngọc) bên tả ngạn Hương Giang gần lối lên Lăng Minh Mạng (làng Hải Cát, Huyện Hương Trà). Tại liệu không cho biết Ðiện Hòn Chén có từ năm nào, nhưng được trùng tu và mở rộng vào những năm 1832 (Minh Mạng), năm 1886 (Ðồng Khánh). Ðiện thờ Thánh Mẫu Thiên Y A Na, người Chăm vùng Khánh Hòa gọi là Mẹ. Tháp Bà bên cầu Xóm Bóng Nha Trang, Ðền Bà Chúa Xứ Châu Ðốc đều thờ vị nữ thần này. Sườn mái điện Hòn Chén đắp Rồng không đắp Phụng như các chùa.
Ngày chính lễ, buổi chiều tế Thánh Mẫu, tối là đám rước trên sông Hương, đi từ điện Huệ Nam tới đình làng Hải Cát trên những chiếc bằng do hai ba thuyền được ghép lại. Trên thuyền đèn nến sáng trưng, cờ xí sặc sỡ. Thuyền nào cũng đông thiện nam tín nữ trong trang phục khăn chầu, áo ngự lộng lẫy, trông như những ông hoàng, bà chúa đời Nguyễn. Ðám rước có bàn thờ Thánh, long kiệu, hòm sắc vua phong, cùng các khí tự như tán, lọng, cờ, quạt. Ngoài đội hầu bóng, còn khách hành hương, người phục dịch. Ðám rước rầm rộ tưng bừng trong tiếng nhạc của phường chầu văn và phường bát âm. Suốt đêm tế lễ và lên đồng hầu bóng.
Sáng hôm sau còn lễ đại tế tại đình. Buổi chiều các kiệu rước lại long trọng trở về điện Hòn Chén và tối lễ kết thúc hội, có phóng sinh và thả đèn hoa trên sông Hương.
Nhìn từ bên kia sông, Ðiện Hòn Chén có vẻ đẹp huyền bí, ai mà biết những gì ẩn hiện sau đồi cây xanh um ấy.
Ðối với dân Huế, Ðiện Hòn Chén linh có tiếng. Có những huyền thọai về Ðiện Hòn Chén ngày nay vẫn được kể lại trong dân gian:
Một lần Vua Thiệu Trị cùng các Phi Tần ngự thuyền vãn cảnh trên sông Hương, lúc ngang qua Ðiện, một Hoàng Phi làm rớt cái ống nhổ bằng vàng xuống sông chỗ nước xoáy mạnh, bà nghĩ ngay đến Thánh Mẫu và khấn xin cho nhận lại. Nhà Vua tỏ vẻ không tin, nhưng sau lời khấn, chiếc ống nhổ nổi lên, làm cho ai nấy ngạc nhiên và tỏ vẻ kính cẩn sùng bái sự linh ứng hiện tiền.
Thời vua Ðồng Khánh, gặp năm hạn hán gây cảnh mất mùa, nhân dân đói khổ, nhà Vua lên Ðiện làm lễ cầu đảo. Sáng cầu, chiếu trời đổ mưa, đáp ứng ngay lòng cầu xin của hạ giới. Trong dân chúng còn nhiều chuyện cầu xin của từng cá nhân mỗi khi gặp khó khăn hoạn nạn…
Trong thời gian lễ hội, nhạc chầu văn phát ra cả ngày, các Cô Ðồng áo quần lòe loẹt nhảy theo điệu Samba. Khách thập phương sì sụp lạy xin xăm. Chuyện đồng bóng khá phổ biến ở Huế, nơi nào có am miễu là những ngày rằm mồng một lại có lên đồng.. Tuy cũng thờ Thánh Mẫu Thiên Y nhưng các nơi khác tế lễ không có đồng bóng. Ăn theo lễ lạc có những sinh hoạt linh tinh mua bán, cờ bạc cũng rất ồn ào, làm mất vẻ tôn nghiêm phải có.
Vé thăm Ðiện 4000 đồng, nhưng khách nước ngoài phải trả 4 Mỹ kim, đắt hơn 10 lần.. Cảnh vật cũng chẳng có gì hấp dẫn, nên nhiều khách ngoại quốc họ lên chỗ bán vé, vói nhìn vào rồi đi lui. Xứ mình chưa tạo được nề nếp cho các sinh hoạt mang tính văn hóa cổ truyền, mà chỉ lợi dụng cơ hội móc túi du khách, bất kể phải quấy.
Lễ lạc là dịp đi đó đi đây, dịp để tiêu tiền khỏi áy náy, nên ai cũng vui vẻ hả hê. Nhất là dân chúng đang sống đời vất vả, chỉ mong có hội hè xả hơi để quên đời.

Trần Công Nhung

(*) Những năm vừa qua trong nước đã có cuộc tranh cãi giữa nhiều tổ chức đoàn thể cũng như quần chúng, nhất là nhân dân Huế, về dự án xây Hotel trên đồi Vọng Cảnh. Có vị dân biểu trên Tây Nguyên đưa ra lập luận ngớ ngẩn, cho rằng đồi Vọng Cảnh chỉ là nghĩa địa hoang phế vô tích sự, xây khách sạn là tạo công ăn việc làm (chỉ nghĩ đến ăn) cho dân. Cũng như dự án xây nhà quốc hội trên nền cũ của cổ thành Thăng Long (chỉ nghĩ đến ở) đã dấy lên cuộc tranh luận sôi nổi trong cả nước. Thế mới biết “đất nước anh hùng” rất trọng việc ăn ở, đấy là nền tảng của “hạnh phúc nhân dân”.

Tin sách
Sách Quê hương qua ống kính bộ 16 tập (discount 50% 10 tập đầu) xin liên lạc tác giả:
Nhung Tran
PO.Box 163
Garden Grove, CA. 92842
Tel. (816) 988-5040
email: trannhungcong46@gmail.com

Tin tức khác...