CHÁY RỪNG

Nguyễn Thơ Sinh

Hỏa hoạn là một hình thức thiên tai đặc trưng. Nó có thể gây ra bởi thiên nhiên, mà cũng có thể do con người. Tai họa của nó, nhất là những vụ cháy rừng lắm khi vượt ngoài trí tưởng tượng. Lần này cháy rừng (wildfires) ở California đã khiến nhiều người thảng thốt giật mình: California năm nay xui thiệt đó.

Hàng năm cuối hè trở đi thường nghe nói đến những đám cháy lớn ở California hay Oregon. Tại đây rừng nhiều, mỗi lần hỏa hoạn xảy ra khiến giới chức trách và cảnh sát phòng cháy chữa cháy đau đầu. Thiệt hại về của cải vật chất đã đành, thiệt hại về nhân mạng mới là những mất mát không thể tính toán bằng tiền được.
Có dịp lái xe ngang những cánh rừng bạt ngàn lá xanh thẫm, bạn đâu nghĩ một ngày nào đó những cánh rừng rậm rịt ngút ngát ấy sẽ phát hỏa. Bạn chỉ nghĩ rừng sẽ mãi mãi xanh tươi, lá phổi của mặt đất, nào ngờ có lúc rừng phát hỏa gây ra những tai họa kinh hoàng.

Lúc rừng mới phát hỏa, cảnh sát cứu hỏa nhận tin sẽ đến dập tắt ngọn lửa. Hoặc họ sẽ khống chế nó nhằm giảm thiểu sức tàn phá. Nhưng khi ngọn lửa vượt ngoài khả năng kiềm chế, nó sẽ lan rất nhanh, lệnh di tản được ban ra, tuy nhiên nhiều người vẫn kẹt lại, lý do có rất nhiều, hậu quả: Không ít người bỏ mạng vì ỷ lại, không di tản, hoặc chờ quá lâu mới di tản nên không kịp. Một số chết vì cao tuổi, hoặc có bệnh, ngồi xe lăn, khả năng di chuyển không nhanh nhẹn.

Còn nhớ hồi tháng 06 năm 2016 tại tỉnh bang Alberta, Canada dưới sự đe dọa của nạn cháy rừng, lệnh di tản khẩn cấp được công bố, hơn 88.000 cư dân thành phố Fort McMurray buộc phải di tản tránh hỏa. Hơn 16.000 căn nhà bị thiêu rụi. Khói bốc cao biến thành những đám mây đen kịt có thể nhìn thấy từ Iowa của Mỹ.
Tháng 10 năm 2017, một vụ cháy rừng khác tại Bồ Đào Nha khiến 106 người thiệt mạng. Vâng. Bạn không đọc nhầm: Hơn một trăm người trở thành nạn nhân của một vụ cháy rừng tại nước này. Bộ trưởng Bộ Nội vụ Bồ Đào Nha, bà Constanca Urbano de Sousa nhân vụ này đã tự giác đệ đơn từ chức và Thủ tướng Bồ Đào Nha chấp thuận.
Không thể nói đùa được với lửa, nhất là lửa cháy rừng khi nó vượt khỏi tầm kiểm soát của con người. Vậy tại sao có cháy rừng? Nếu do thiên tai chuyện này đã đành. Còn con người thì sao, liệu họ có phải là nguyên nhân của những vụ cháy rừng thảm khốc!

Về mặt cơ bản, lửa to muốn tồn tại cần ba điều kiện: (a) chất dễ cháy, (b) khí oxy, và (c) nhiệt độ cao. Các nhân viên cứu hỏa coi đây là ba mũi nhọn của tam giác hỏa hoạn. Nên khi bắt tay vào chữa cháy, họ sẽ xoáy vào ba yếu tố này để tìm cách khống chế ngọn lửa.

Bình thường đám cháy bắt đầu trong phạm vi nhỏ, nhưng không được dập tắt kịp thời, đặc biệt ba yếu tố (bàn ở phần trên) xuất hiện cùng lúc, cơ hội phát hỏa sẽ bùng lên, một vạt lửa nhỏ trở thành biển lửa khổng lồ vì cây rừng đã trở thành nguồn củi cho đám cháy không thể kìm hãm được.

Từ cuối hè trở đi nhiệt độ thường cao nên cơ hội phát hỏa dễ xảy ra. Thậm chí bánh xe tàu hỏa nghiến trên đường ray có thể tạo ra những cơ hội phát hỏa. Hoặc một con chim ưng vồ được con rắn bay lên cột điện chuẩn bị cho bữa trưa, rắn và chim giằng co, dây điện cao thế bị chập mạch, những tia lửa bắn ra có thể trở thành ngòi châm cho một vụ cháy rừng. Nhiều lúc nắng quá gắt, nhiệt độ cao, lá khô; tự thân một đám cháy sẽ xuất hiện. Có khi do sấm chớp, sét đánh. Tuy vậy phần nhiều cháy rừng do hành vi bất cẩn của con người.

Hãy hình dung, chỉ cần một mẩu thuốc lá hút xong quẳng xuống đất. Không thấy gì cả. Lái xe đi một lát chỗ đó mới bốc khói. Rồi gặp gió, chỉ trong một vài phút, nguy cơ một đám cháy rừng xảy ra là hiển nhiên. Hoặc các em nhỏ đốt lửa trại, tưởng là đã dập tắt cẩn thận rồi nhưng chỉ cần một nhánh cây còn âm ỉ than hồng chuyện gì cũng có thể xảy ra. Hoặc đốt lửa bất cẩn, chủ quan, ỷ y, tới chừng gặp gió lớn mới nhận ra là mình bất lực trong việc khống chế đám cháy, lửa bùng lên, lan rất nhanh, gọi nhân viên cứu hỏa đến, chẳng ai dám hứa hẹn sẽ may nhiều, rủi ít…
Với chúng ta ngọn lửa không lạ. Chúng ta từng đốt lửa trại, thui bò, thui dê. Khi chưa có bếp ga, bếp điện, củi và than cung cấp nguồn chất đốt cơ bản. Tết đến nhà nhà đắp lò luộc bánh chưng, bánh tét… Những ngọn lửa ấm áp hiền hòa, nhưng lửa cháy rừng thì khác, chúng hung hăng và nguy hiểm đến khôn lường.

Tại sao rừng cháy lan đi rất nhanh, thiêu rụi hàng ngàn mẫu rừng chỉ trong một đôi ngày. Theo nhà tư vấn cứu cháy rừng Rob Gazzard của Ủy ban Lâm nghiệp Canada, rừng vùng triền dốc phát hỏa bắt lửa nhanh hơn rừng vùng đất bằng. Nếu dốc núi nghiêng (radiant) ở mức 10%, vận tốc cháy lan sẽ nhanh gấp đôi, nếu góc nghiêng 20% vận tốc cháy rừng sẽ tăng lên 4 lần. Tại sao? Vì góc nghiêng mặt đất cho phép đám rừng đang phát hỏa hun nóng vùng rừng phía trên nó; nên cháy rừng từ chân núi sẽ lan về phía đỉnh với vận tốc nhanh. Những nơi rừng có lá dày, cành khô nhiều, tồn đọng lưu cữu khi bén lửa sẽ đồng loạt bốc hỏa khiến quán tính đám cháy càng khốc liệt hơn. Cộng thêm khí hậu khô hanh như tại Alberta, California, Oregon, hay Bồ Đào Nha một đám cháy có cơ hội biến thành biển lửa thiêu rụi hàng trăm ngàn mẫu rừng chỉ trong vài ngày.

Cháy rừng thường do sự bất cẩn của con người, song thiên nhiên cũng có phần trách nhiệm, đặc biệt vào mùa rừng phát hỏa. Cuối hè, lượng mưa ít sẽ khiến rừng khô hơn. Gió cũng chẳng vô can trong việc phát tán những đốm lửa. Nên khi rừng phát hỏa, không khí tại đó bị hâm nóng dẫn đến áp suất khí quyển thay đổi (không khí nóng trở nên loãng hơn dẫn đến áp suất thấp cho phép không khí vùng quanh đó vốn nguội và đặc hơn tràn tới) tạo ra những cơn gió mạnh. Đó là lý do mỗi lần cháy rừng luôn có gió mạnh đi kèm. Cuối cùng ba yếu tố then chốt: Chất đốt, oxy, nhiệt độ khiến đám cháy bốc cao biến thành biển lửa thiêu rụi tất cả án ngữ trên lộ trình của nó.
Để hạn chế nguy cơ cháy rừng, nhiều khu cắm trại dã ngoại hoặc những khu săn bắn thường cắm bảng hướng dẫn thông báo tình hình thời tiết và cấp độ nguy cơ hỏa hoạn để dân chúng cẩn thận hơn. Các bảng này ghi rõ bốn cấp độ nguy cơ cháy rừng (fire danger): Thấp (low), trung bình (moderate), cao (high), rất cao (extreme).

Như đã bàn, nếu mọi người cẩn thận với lửa sẽ giảm thiểu hoặc tránh được những vụ cháy rừng. Theo thống kê của Bộ Nội vụ Mỹ (U.S. Department of Interior) hơn 90% các vụ cháy rừng dính líu đến hoạt động của con người.
Cháy rừng thường để lại những con số tử vong đau lòng. Vâng. Như bao thiên tai khác như bão, lụt lội, động đất…, dù được cảnh báo nhưng vẫn có người chết. Một phần vì chủ quan. Một phần vì hoàn cảnh đặc biệt không thể di tản, nhất là người già và người có bệnh. Một số không nỡ bỏ lại thú nuôi như chó mèo nên quyết định ở lại. Một số hy vọng cầu may, nghĩ chuyện xúi quẩy sẽ không xảy ra với họ.

Thiệt hại do cháy rừng ngốn một khoản tiền khổng lồ của Mỹ. Trong năm 2015, có đến 68.151 vụ cháy rừng, thiêu rụi 10.1 triệu mẫu rừng (million acres). Năm 2016, hơn 5.5 triệu mẫu rừng bị thiêu hủy. Năm 2017 tính đến tháng 10 đã có khoảng hơn 8 triệu mẫu rừng làm mồi cho lửa. Riêng tại California tháng 10 năm 2017 nạn cháy rừng đã cướp mất sinh mạng của 23 người, hơn 3.500 ngôi nhà bị đốt cháy, trong đó có nhiều trường học chỉ còn lại đống tro tàn, học sinh phải ở nhà vì trường học trở thành hoang địa. Lần này cháy rừng tại California đã cướp đi gần trăm mạng người, trong năm 2018, 7.579 vụ cháy rừng xảy ra tại đây, đốt cháy 1.667.855 mẫu rừng.
Vâng. Lửa và cháy rừng không phải chuyện đùa. Đó là lý do bạn đốt mớ lá sau vườn không mắc mớ ai tự nhiên cảnh sát đến. Hóa ra ông Mỹ hàng xóm là công dân tốt gọi điện báo. Ổng sợ cháy lan, ai biết được, cứ chuẩn bị trước cho chắc ăn.

Lái xe ngang qua những cánh rừng, mấy ai nhận ra ẩn chứa đằng sau những cánh rừng bạt ngàn ấy là hiểm họa cháy rừng. Để rồi người ta giật mình một ngày trên màn ảnh TV những đám cháy rực trời hừng hực, những người lính cứu hỏa hối hả dập tắt những đám cháy nguy hiểm… trong đó hơn 90% vụ cháy do con người bất cẩn.
Một nén hương lòng xin gởi đến những vong linh bị nạn cháy rừng cướp mất tại California lần này. Một lời cầu chúc những ai may mắn hơn, tuy không mất mạng, sớm trở lại cuộc sống bình thường sau những mất mát người thân, tài vật, và bao thứ quý giá về mặt tinh thần như áo cưới, album ảnh, đĩa hát, tranh, tượng… những thứ có tiền vẫn không thể mua lại được.

Nguyễn Thơ Sinh

Tin tức khác...