Trả Lại Em Yêu

Sài Gòn không có tên phố biểu hiện hàng hóa bày bán nơi đó như Hà Nội.
Hà nội băm sáu phố phường
Hàng Gạo, Hàng Đường, Hàng Muối trắng tinh
Chỉ nghe tên biết được ngay phố ấy bán thứ gì. Thật ra phố Hà Nội chắc phải có đến gấp đôi con số đó. Ba mươi sáu là chỉ một phần kể không xuể. Ngày nay, chỉ còn rất ít phố bán thứ hàng đúng tên của mình: phố Hàng Mã vẫn bán đồ mã, phố Hàng Đồng bán đồ đồng, phố Hàng Thiếc sản xuất xô thiếc, thùng tưới… Phố phường Hà Nội bây giờ đã có nhiều thay đổi: phố Hàng Than nổi tiếng bánh cốm, phố Hàng Mắm bày sành sứ, nồi đất, phố Hàng Nón bán đồ gỗ, đồ thờ tự… Hàng Buồm không còn hiệu ăn Tàu nhưng Hàng Giày lại toàn tiệm ăn. Các phố còn lại bán đủ thứ hàng hóa lẫn lộn.
Đà Lạt phô bày đặc điểm của mình bằng cách lấy tên loài hoa tượng trưng của “thành phố mộng mơ” đặt tên đường của thành phố như đường Mimosa, đường Mai Anh Đào… nhưng chỉ có thế là hết. Thật tiếc khi không có đường Tú Cầu, Đỗ Quyên, không có đường Phượng Tím, Trà Mi…
Saigon không có tên phố như Hà Nội nhưng một số đường cũng bán một loại hàng hóa ai cũng biết như Lê Công Kiều, một con đường ngắn ngủn chuyên đồ cổ; Huyền Trân công chúa cũng ngắn và vắng vẻ là cả dãy cửa hàng dụng cụ thể thao; Bùi Hữu Nghĩa khởi đầu chỉ có ba xe bán thịt quay nay thành con đường với công ty hẳn hoi bán thịt quay, vịt quay, phá lấu; Hải Thượng Lãn Ông, Triệu Quang Phục, Phùng Hưng phố thuốc Bắc; một đoạn Cao Thắng tập trung quần áo thung trẻ con bán sỉ lẻ của các nhãn hiệu quen thuộc trong nước. Lương Hữu Khánh làm bảng quảng cáo; phố nhạc cụ Nguyễn Thiện Thuật, đồ dùng nội thất Ngô Gia Tự (Minh Mạng cũ), thời trang Nguyễn Trãi (quận 5), đồ cưới Nguyễn Đình Chiểu (Phan Đình Phùng cũ), phố in thiệp cưới Lý Thái Tổ, xe gắn máy Nguyễn Tri Phương…
Sau 75, một số con đường phải đổi tên. Duy Tân thành Phạm Ngọc Thạch, Cường Để thành Tôn Đức Thắng, Gia Long thành Lý Tự Trọng, Hiền Vương thành Võ Thị Sáu, Nguyễn Hoàng thành Trần Phú, Trần Quý Cáp thành Võ Văn Tần…
Mặc dù những danh nhân như Hiền Vương, Nguyễn Hoàng, Trần Quý Cáp, Duy Tân… không biết có tội gì nhưng cũng bị gạt tên.
Ở những xứ lịch sử ngắn nhưng đường nhiều, không đủ danh nhân đặt tên đường thì cứ đặt số. Những con đường song song được đánh số chẵn hay lẻ tùy hướng ngang hay dọc như bàn cờ xem ra lại đơn giản và tiện lợi. Cứ đọc con số đường có thể ước được ngay vị trí của nó nằm ở khoảng nào.
Nhưng VN thì không. Bốn ngàn năm dằng dặc tạo nên vô số danh nhân. Đô thành nhỏ, không rộng tới mức cần đặt số cho đường. Lịch sử VN đủ dài, đủ danh nhân để đặt tên đường. Các danh nhân, tướng tài, văn nhân, các trận chiến lớn… Bề dày lịch sử tỏa rộng phủ khắp thành phố.
Saigon trước kia chỉ có tám quận gọi chung Saigon- Chợ Lớn, chung quanh là tỉnh Gia Định. Tỉnh Gia Định kế Sài Gòn nên ngày xưa phải ghi rõ đường Lê Lợi- Sài Gòn hay Lê Lợi- Gia Định, Phan Chu Trinh- Sài Gòn hay Phan Chu Trinh- Gia Định, Bùi Thị Xuân- Sài Gòn hay Bùi Thị Xuân- Gia Định…
Người dân thành phố lớp sau kêu sao nhiều tên đường bị trùng. Sao trùng được. Vì trước 75 đi kèm tên đường là tên tỉnh: Sài Gòn hay Gia Định. Khi gửi thư, ghi địa chỉ ở phong bì, người ta ghi rõ: “Thái Lập Thành- Sài Gòn 1 (nghĩa là quận 1)”, hoặc “Thái Lập Thành- Gia Định”…
Giờ thì rất nhiều đường mới mở, lắm con hẻm thông được đổ bê-tông gắn tấm bảng biến thành đường, vì thiếu tên đặt nên địa chỉ cũng phải ghi rõ con đường, không phải thuộc tỉnh nào mà là thuộc quận nào: như Phạm Ngũ Lão- quận 1, Phạm Ngũ Lão- Gò Vấp, Cao Thắng- quận 3, Cao Thắng- Phú Nhuận, … Đường Cô Giang, Cô Bắc, Huỳnh Thúc Kháng… ở trung tâm thành phố là những con đường rộng rãi nhưng khi ra quận, huyện khác, đó chỉ là những con đường mới mở nhỏ hẹp: Lê Lai nằm ở quận Một, Tân Bình và Gò Vấp, còn Phan Chu Trinh, Chu Văn An, Lê Lợi… có mặt vừa quận Một, vừa Phú Nhuận vừa Tân Phú;… Cho nên đi tìm nhà mà không nói rõ con đường đó nằm ở quận nào thì không thể mò ra được.
Chưa kể nhiều con đường dài cả mấy cây số, đi qua nhiều quận nên cũng rắc rối đôi chút. Cùng một đường nhưng quận 1 là Trần Hưng Đạo, thuộc quận Năm là Đồng Khánh, sau 75 đổi thành Trần Hưng Đạo A và Trần Hưng Đạo B và cuối cùng là Trần Hưng Đạo- quận 1, Trần Hưng Đạo- quận 5; Hồng Bàng- quận 5, Hồng Bàng- quận 6; Nguyễn Tri Phương quận 5 hay quận 10… Một con đường chạy theo sông nhưng thay đổi tên tùy đoạn, đi dọc rạch Bến Nghé có tên Bến Chương Dương, đến kinh Tàu Hủ là Bến Hàm Tử, qua kinh Bến Nghé là đường Trần Văn Kiểu. Đối diện với bờ bên kia là Bến Vân Đồn, Hưng Phú và Bến Bình Đông… Nay đường Võ Văn Kiệt thay thế cho đường Bến Bạch Đằng, Bến Chương Dương, Bến Hàm Tử, Trần Văn Kiều… từ quận 1 đến quốc lộ 1 Bình Chánh.
Tên đường đặt theo từng cụm danh nhân như khu vực Cầu Ông Lãnh có nhóm “Khởi nghĩa Yên Bái”: Nguyễn Thái Học, Cô Giang, Cô Bắc, Phó Đức Chính, Ký Con, Nguyễn Khắc Nhu…
Nhóm “đời nhà Trần” ở khu Tân Định có Trần Nhật Duật, Trần Khát Chân, Trần Quang Khải, Trần Quí Khoách…
Trận đánh thì có Hàm Tử, Chi Lăng, Chương Dương, Bạch Đằng, Vân Đồn, Nhật Tảo…
Nhóm nhà thơ: Hồ Xuân Hương, Bà Huyện Thanh Quan, Đặng Trần Côn, Nguyễn Gia Thiều, Tú Xương… ở liền kề nhau nơi những con đường biệt thự yên tĩnh, rợp mát bóng cây, cách xa ồn ào thế sự để thảnh thơi xướng họa thi ca.
Phan Bội Châu và Phan Chu Trinh ở cửa Đông và cửa Tây chợ Bến Thành song song, một bên bàn chuyện Đông du, một bên cải cách theo Tây. Chí hướng hai cụ tuy gần mà xa, xa mà gần, tuy giống mà khác, khác mà giống là vậy.
Tên các danh nhân ngoại quốc như Pasteur, Yersin, Calmette…
Tên đường theo khu vực như đường Bàn Cờ, Chánh Hưng, Xóm Củi, Phú Thọ, Phổ Quang, Hạnh Thông Tây… Hương lộ 80B có nghĩa đường làng sau được lên cấp thành đường Nguyễn Ánh Thủ…
Các cư xá có tên đường nội bộ riêng. Cư xá Tân Sơn Nhất có tên đường Lam Sơn, Yên Thế, Trà Khúc… Khu dân cư Miếu Nổi đặt tên theo hoa: đường Hoa Cau, Hoa Phượng, Hoa Sứ… mặc dù hoa nhưng nghe vẫn “nôm na” làm sao.
Hay nhất là cư xá Bắc Hải. Con đường xương sống rộng nhất chạy dài chính giữa là Trường Sơn. Dọc Trường Sơn là Bạch Mã, Ba Vì, Châu Thới… Ngang Trường Sơn là Hồng Hà, Hương Giang, Cửu Long… Tên đường đặt vang lên vừa hào hùng đất nước lại vừa quê hương tự tình.
Hiện nay thành phố đã nới rộng ra một thành phố, 16 quận và 5 huyện, một số quận mới thành lập như 7, 12, Bình Tân, Tân Phú, nhiều khu dân cư mới được xây dựng, mạnh nơi nào nơi ấy đặt tên. Bên cạnh Đô Đốc Lộc, Lê Sát… là Độc Lập, Bác Ái, Tự Do… Trần Hưng Đạo, Châu Vĩnh Tế, Tây Sơn đều chen chúc ngang nhau. Các vị bị choán chỗ cũng ráng tìm nơi nào đó dung thân: Trần Quý Cáp đến Bình Thạnh, Thành Thái, Duy Tân cũng thế. Yên Đổ bỏ quận 3 chạy về Tân Phú và Bình Thạnh… Không biết khi nào đến phiên Phan Thanh Giản, Võ Tánh… bởi vì trong thực tế Lăng Ông vẫn là một di tích lịch sử, nơi thờ cúng linh thiêng của dân chúng thành phố và trường Trung học Ba Tri (Bến Tre) đã đổi tên thành trường Phan Thanh Giản, sắp tới tỉnh này cũng sẽ cho dựng tượng cụ Phan. Viện Sử học đã kết luận: “Với nhận thức mới trên quan điểm lịch sử cụ thể, nhân vật Phan Thanh Giản xứng đáng được tôn vinh bằng nhiều hình thức khác nhau”. Vì thế chắc các vị này sẽ trở lại tên đường một ngày không xa.
Đặt tên đường bằng tên chữ không đủ nên phải đặt theo con số kèm theo tên khu dân cư. Ví dụ đường số 2 khu Lý Chiêu Hoàng, đường số 15 khu Bình Phú, đường D1 khu Văn Thánh Bắc… Đã có đường Lê Thánh Tôn ở quận 1 lại thêm đường Lê Thánh Tông ở quận Tân Phú. Đường Huyền Trân Công Chúa ở quận 1 và đường Công Chúa Huyền Trân quận 11. Quận Bảy mặc dù một số đường có đặt tên: Lưu Trọng Lư, Trần Văn Khánh… nhưng xem chừng đường ngang ngõ dọc không hết nên đặt theo số: đường Số 3, Số 8… cho đến đường Số 22, Số 37, 53…
Đó là các khu mới mở, đường sá quy hoạch từ trên giấy rất ngay ngắn đặt số như thế rất dễ kiếm. Nhưng nay dân thành phố đã lên tới tám triệu, nhiều khu dân cư bình dân tự phát mọc lên khắp nơi tự đặt tên đường với nhau. Như đường Hẻm Sinco, đường Bên Hông Trường Mầm Non, đường Kế Xí Nghiệp Đông Lạnh, đường Bờ Sông, đường Sông Suối… Nhà nước cũng chịu không nổi, đổi tên mới đàng hoàng nhưng vẫn còn sót đường Nhà Kho Pepsi, đường Giao Thông Hào Ấp 3, đường Bờ Tuyến… Tên những con đường này dĩ nhiên không nằm trên bản đồ thành phố, đi đến tận khu vực lần hỏi thăm dân địa phương may ra mới tìm thấy.
Ông Cao Lỗ xây thành ốc cho vua An Dương Vương còn di tích đến giờ đã yên vị bên quận Tám qua cầu chữ Y tới ngay, trong khi bà Bát Nàn vẫn lăm le vác đơn đi kiện. Tại sao cùng nữ tướng dưới trướng Trưng Vương mà bà Lê Chân đường hoàng đặt tên đường mà bà Bát Nàn không được đoái hoài tới. Trình Minh Thế là một nhân vật quá gần, chưa được lịch sử chứng nhận nên mất tên là đương nhiên!
Sau này, các vị vua nhà Nguyễn bị dẹp bỏ hết trừ vua Hàm Nghi. Gia Long thành Lý Tự Trọng, Khải Định thành Nguyễn Thị Tần, Đồng Khánh thành Trần Hưng Đạo B. Ngoài ra còn Tự Đức thành Nguyễn Văn Thủ, Minh Mạng thành Ngô Gia Tự. Các vị vua ấy còn có lẽ hiểu được lý do bị truất phế nhưng không hiểu sao chỗ vua Thành Thái lại nhường thành An Dương Vương, vua lui về ở nép dưới đuôi Nguyễn Tri Phương nối dài, vua Duy Tân bị Pháp bắt và đày lên đảo Réunion ở Ấn Độ Dương thành Phạm Ngọc Thạch, ngoài việc là một nhà vua yêu nước thì đã mất đi mỹ hiệu con đường tình nhân của một thời.
Vua còn vậy huống hồ là quan nên Trương Minh Giảng, Phan Thanh Giản, Võ Tánh… đã bị xử trảm khỏi các bảng tên đường phố.
Yên Đổ mất tích ở quận Một, nhường chỗ cho Lý Chính Thắng, sau này mới thấy cụ hiện ra ở một con đường nhỏ xíu mới mở ở quận Tân Phú. Cùng số phận như vậy là Phan Đình Phùng. Đường Cộng Hòa chạy từ chợ Nancy (Trần Hưng Đạo) tới bùng binh đổi thành Nguyễn Văn Cừ trong khi bùng binh vẫn giữ tên công trường Cộng Hòa và đường Cộng Hòa ở quận Tân Bình thì chạy dài miên man. Trần Quốc Toản chỉ là một cậu bé chưa nhiều công trạng (!) chiếm một đại lộ vừa rộng vừa dài thật phí nên rút lui cho Ba Tháng Hai, chạy sang chiếm chỗ Nguyễn Đình Chiểu. Cũng như cụ Yên Đổ, cụ Đồ Chiểu vốn văn nhân, lại hỏng mắt làm sao đấu tay đôi với tiểu tướng họ Trần nên đành lẳng lặng chuyển qua quận 3 và Phú Nhuận.
Nguyễn Văn Thoại công lao đào kênh Vĩnh Tế ở An Giang nay còn lăng xế đối diện với miễu bà Chúa Xứ bị Lý Thường Kiệt thay thế… Ông rời bỏ nội ô để ra trấn giữ một con đường dài từ quận Tân Phú sang Bình Tân.
Sau buổi tọa đàm khoa học về cuộc đời và di sản của Tả quân Lê Văn Duyệt thì tên đường Lê Văn Duyệt được khôi phục đoạn từ ngã tư Cầu Bông đến Lăng Ông (từng bị đổi là Đinh Tiên Hoàng). Nhưng tên trường Võ Thị Sáu (tên trường cũ là Lê Văn Duyệt) và đường Cách Mạng Tháng Tám (đường Lê văn Duyệt Sài gòn) thì vẫn giữ nguyên.
Hàng trăm con đường mới được thành lập, các vị danh nhân thi nhau đổi chỗ và đặt chỗ mới. Cho nên việc đặt tên đường còn rắc rối dài dài. Riêng con đường cây dài bóng mát chỉ mong hoài được Trả lại em yêu…
Hàm Anh