NHÌN LẠI SPANISH FLU 1918

Đại dịch Covid-19 để lại những dấu ấn lớn trong lịch sử cận đại thế giới. Và nói đến nó, người ta không thể không nhắc đến những đại dịch lớn khác của nhân loại, trong đó có đại dịch Cúm Tây-Ban-Nha – Spanish Flu, xảy ra năm 1918, cách đây 102 năm.

Xôn xao trên mọi diễn đàn, tấp nập những bản tin tới tấp đánh đi về biễn biến thay đổi như chong chóng của Covid-19 từ đầu năm đến nay bạn đọc không còn lạ. Từ người có trình độ văn hóa cao cho đến kẻ bình dân, từ sầm uất phố thị kẻ chợ huyên náo cho đến hoang sơ làng bản khỉ ho cò gáy, đâu đâu cũng có mặt của Covid-19. Những bài thơ thuộc thể loại hài hước tự chế, những sẻ chia chan chứa ân tình, những lượm lặt đó đây, những tiếng thở dài, những tia nhìn ngao ngán…, tất cả đang dần dần trở thành một phần của bức tranh cuộc sống quen thuộc thời Covid-19.

Tại Mỹ, những gói cứu trợ khổng lồ lên đến hàng ngàn tỷ đồng được tung ra cứu nguy kinh tế. Tạm thời không bàn đến chuyện những gói cứu nguy ấy có đạt hiệu quả hay không? Hay chúng chỉ là muối bỏ bể, chẳng khác nào xô nước tạt vào đám cháy khổng lồ. Trong khi đó nhận định chung tình hình kinh tế Mỹ đang bị phủ lên một gam màu xám ngắt. Không ai dám nghĩ đến chuyện gì rồi đây sẽ xảy ra, không ai dám thở mạnh, mọi tiên liệu chỉ dừng lại ở mức cầm chừng, được ngày nào biết ngày đó…

Cuộc sống đã (và sẽ) bị đảo lộn rất nhiều. Tất nhiên phải như thế thôi. Ngày nào cũng thấy những khó khăn mới xuất hiện, từ UK cho đến USA, từ Moscow cho đến Seoul, từ Bắc Kinh đến Tokyo, từ Kenya đến Nigeria… Bao kẻ tưởng Covid-19 không ảnh hưởng gì đến mình nay bắt đầu ngao ngán, lo lắng. Họ đang thấy rõ ảnh hưởng vết dầu loang của chúng. Tựa câu chuyện tảng thiên thạch khổng lồ va vào quả đất, ban đầu là cây cối héo rũ, chết trước. Kế đến là các loài khủng long ăn cỏ lần lượt ra đi sau đó. Rồi đến các loài khủng long ăn thịt. Dần dần, từng loại động vật một xếp hàng nói lời chia tay với trái đất, ngẹn ngào thay cho lời vĩnh biệt một đi không trở lại.    

Ngược dòng thời gian, quay lại với Viện Bảo Tàng Spanish Flu 1918, con vi-rút khủng khiếp hoành hành cả thế giới lần đó có tên H1N1 virus. Nó là nỗi ám ảnh kinh hoàng của nhiều thế hệ sau đó. Nhìn lại những tấm ảnh cũ, người ta thấy băng-ca, thấy khẩu trang, thấy nỗi lo trên nét mặt, thấy không khí chết chóc hoảng loạn bao trùm, thấy xác người vứt đống như ngả rạ, thấy nỗi lo sợ kinh hoàng phủ kín nơi nơi.

Tương tự như Đại dịch Covid-19, nguồn gốc xuất phát của Đại dịch Spanish Flu hiện còn đang gây nhiều tranh cãi. Chưa có ý kiến đồng thuận xác định rõ nguyên quán của H1N1. Người ta chỉ biết về nó một cách khá chung chung, tỷ như họ chỉ biết mã di truyền của nó tìm thấy nơi nhiều loại virus cúm gia cầm (genes of avian origin). Sau đó H1N1 lan nhanh toàn cầu với vận tốc khủng khiếp. Theo sử ghi lại, đầu tiên Spanish Flu được tìm thấy tại Châu Âu, cụ thể là Tây Ban Nha. Thế là xứ sở môn thể tao đấu bò tót nghiễm nhiên nhận được vinh dự: Tây-Ban-Nha, tên nước của họ được cho căn bệnh quái ác này. Như Trung Quốc bị chết với cái tên “Chinese virus” vì Covid-19 lần đầu tìm thấy tại Vũ Hán. Thực ra khi bệnh Cúm Tây Ban Nha khởi phát, H1N1 được tìm thấy tại Châu Âu, tại Mỹ, và tài một phần Châu Á. Sau đó nó lập tức lan nhanh khắp nơi toàn thế giới.

Lúc đầu, ước tính khoảng 500 triệu đến 1/3 dân số thế giới nhiễm H1N1 (dân số thế giới lúc đó khoảng 1.8 tỷ người, năm 1918), tuy nhiên con số tử vong dao động trong khoảng từ 20 đến 50 triệu, riêng tại Mỹ số người chết lên đến 675,000 nhân mạng khi đại dịch lần đó kéo dài từ năm 1918 đến 1919. Tại Mỹ, nạn nhân nhiễm H1N1 đầu tiên là một quân nhân. Nhiều năm trôi qua, tông tích đại dịch Spanish Flu tưởng đã ngủ yên, không ngờ Covid-19 đã đánh thức nó dậy. Một lần nữa, lịch sử văn minh tiến hóa của con người (lại) được chứng minh rõ: Lâu lâu hành tinh xanh vẫn bị một thiên tai (khủng khiếp như một thiên thạch) va vào, tạo ra những dư chấn ảnh hưởng trên diện rộng toàn cầu.      

Khác với đại dịch Covid-19, tỷ lệ tử vong của đại dịch Spanish Flu tấn công nhiều nhất tại lứa tuổi nhi đồng, đặc biệt với các em nhỏ từ năm tuổi trở xuống. Sau đó H1N1 tấn công nhóm tuổi từ 20 đến 40. Nhóm cuối cùng bị tấn công nằm trong độ tuổi từ 65 trở đi. Nếu như Covid-19 chỉ tấn công người già và người có các chứng bệnh mãn tính khác, cơ thể vốn đang suy yếu sẵn, H1N1 tấn công tất cả, trong đó có cả người khỏe mạnh lẫn người trẻ (trong độ tuổi 20-14).

Nhiều thập niên trôi qua, tính đến nay, nghiên cứu nguyên nhân tại sao đại dịch Spanish Flu 1918 gây ảnh hưởng tổn thất nặng nề cho nhân loại vẫn là một bức màn bí mật. Có người nói vaccine chủng ngừa cho bệnh cúm lúc đó chưa có, thuốc kháng sinh chế ngự các diễn biến triệu chứng phát sinh thứ cấp cũng không có, các biện pháp phòng chống cơ bản như kiến thức y học phổ quát còn quá hạn chế, khả năng kiểm soát nguồn bệnh và kế hoạch khoanh vùng cách ly nguồn bệnh chưa được áp dụng triệt để. Chính phủ các cấp lúng túng, dân thiếu ý thức. Nhìn chung tình hình lúc đó rất hỗn loạn, mạnh ai nấy lo, cái chết rình rập lơ lửng khắp nơi, kiến thức hạn chế, thành ra người ta chỉ biết chuẩn bị “Trời kêu ai nấy dạ”. 

Lúc đó, do thiếu thốn đủ mọi phương tiện y học vì hoàn cảnh xã hội phát triển còn hạn chế, công dân tại những nước phát triển được khuyến cáo nên đeo khẩu trang. Trường học đóng cửa hàng loạt. Các nhà hát đóng cửa. Các cửa hiệu đóng cửa. Buôn bán làm ăn hầu như gián đoạn nặng nề. Xác người chất thành núi tại những nhà quàn dã chiến xuất hiện khắp nơi khi đại dịch Spanish Flu tràn qua.

Tương tự Covid-19, H1N1 tấn công hệ hô hấp của bệnh nhân. Chúng lây lan rất nhanh. Hình thức truyền nhiễm tương đối giống cách Covid-19 phát tán giữa các cá nhân. Khi hai người nói chuyện quá gần mặt nhau, hắt hơi, ho… những hạt nước bọt nhỏ li ti văng ra bay trong không khí. Sau đó người khỏe hít virus cúm H1N1 từ không khí. Nhanh chóng họ nhiễm virus rồi chuyền lây sang người khác. Ngoài ra những hạt nước bọt có kích thước lớn hơn từ người bệnh bay ra bám trên bề mặt tay vịn cầu thang, quả đấm cửa, nút cầu thang máy, bàn, kệ… người khỏe chạm phải cũng sẽ bị nhiễm virus.   

Thời đó khắp nơi thần chết lơ lửng, không khí tang tóc phủ trùm, ai cũng lo sợ con vi-rút H1N1 vô hình. Trong lúc đó xác người lăn ra chết như ngả rạ, chân dung tử thần hiện lên rất thực, rõ mồn một. Ủy ban Sức khỏe Công Thành phố New York lần đó vội ban lệnh các cửa hàng mở cửa theo lịch kéo dài hơn bình thường với hy vọng tránh hiện tượng dân chúng tụ tập đông người. Hệ thống tàu điện ngầm cũng thế, lịch hoạt động tăng ca. Người ta tìm mọi cách để tránh những đợt xếp hàng, chen lấn… vốn là cách tốt nhất để virus H1N1 lây lan.

Được biết các dòng virus cúm (flu) biến hóa rất nhanh. Do không có cấu trúc hoàn chỉnh của một tế bào tự sống độc lập nên hệ gien của chúng rất đơn giản, vừa đủ để (a) sinh tồn nhờ bám vào các tế bào của cơ thể vật chủ và (b) sinh sản. Nhiều trường hợp cá nhân nhiễm cúm sau đó trở nên miễn nhiễm. Tuy nhiên do các dòng virus cúm thế hệ mới đột biến rất nhanh, chỉ qua một năm thôi đã thấy có nhiều dòng virus cúm mới xuất hiện. Vì thế chích ngừa cúm có vẻ hên xui vì vaccine được chế tạo dựa vào cấu trúc của một dòng virus cúm trước đó, nên chưa chắc dòng virus cúm được đem ra chích rộng rãi cho công chúng sẽ “đúng thuốc” với dòng virus cúm đang gây ra dịch cúm. Đó là lý do trong thập niên vừa qua gần đây, số người chết do cúm gây ra dao động trong khoảng từ 12.000 người (mùa cúm 2011-2012) đến 61,000 người (mùa cúm 2017-1028). Tuy vậy, tiêm ngừa vaccine cúm giúp cơ thể chuẩn bị hệ thống đề kháng trong tình trạng sẵn sàng chiến đấu. Khi mùa cúm kéo đến, cơ thể người tiêm ngừa bệnh cúm gần như trong tư thế đang sẵn sàng. 

Từ báo cáo của cơ quan CDC, hàng năm mùa cúm ghé thăm nước Mỹ tầm từ cuối thu đến đầu xuân. Khoảng 200,000 người tại Mỹ nhập viện mỗi năm do nhiễm virus cúm vì các triệu chứng diễn biến phức tạp. Trong ba thập niên trở lại đây, con số tử vong hàng năm dao động trong khoảng từ 3,000 đến 49,000 người. Đó cũng là lý do nhiều người tin rằng tiêm chủng phòng cúm xem ra có vẻ rất… hên xui.   

Theo khuyến cáo, virus cúm tấn công người già trên 65 tuổi, trẻ em ấu nhi, phụ nữ mang thai và những cá nhân mắc những căn bệnh mãn tính khác như suyễn, tiểu đường, hoặc các bệnh tim mạch. Họ là những nạn nhân của dịch cúm hàng năm. Khi nhiễm virus cúm, họ thường gặp phải các triệu chứng diễn biến phức tạp như viêm phổi, nhiễm trùng tai mũi họng, viêm màng phổi dẫn đến tử vong nếu như cơ thể quá suy yếu hoặc đưa đến bệnh viện quá muộn. 

Vâng. Đó là lai lịch chân dung của những dòng virus cúm, trong đó có H1N1 là thủ phạm gây ra đại dịch Spanish Flu khiến một phần lớn dân số thế giới bị cướp đi. Lần này Covid-19 có lẽ không gây ra nhiều rắc rối cho nhân loại về số nhân mạng tử vong (Cúm Tây-Ban-Nha cướp 50 triệu sinh mạng), song hệ lụy kinh tế có thể nói sẽ lớn hơn Spanish Flu 1918 rất nhiều (Theo World Bank, Cúm Tây-Ban-nha gây thiệt hại cho thế giới khoảng 800 tỷ Mỹ kim).

Hệ lụy của khối thiên thạch Covid-19 khổng lồ lần này va vào quả đất khiến nhiều doanh nghiệp, nhiều kỹ nghệ, nhiều nền kinh tế trên thế giới sẽ bị ảnh hưởng nặng như chúng ta đang thấy, nếu những công ty tập đoàn nào không nối gót khủng long cũng sẽ nghiễm nhiên rơi vào cảnh “sống cũng thành tật”, thân bại danh liệt!

Nhân biến cố Covid-19 xảy ra, thiết tưởng ghé một vòng thăm lại viện bảo tàng Spanish Flu 1918 để nhìn lại những di tích cũ, những tấm ảnh, những con số, những sự kiện, dữ kiện; để chúng ta có dịp nhận ra rõ hơn sự mong manh của thân phận con người, của dòng chảy nhân loại.

Vâng. Khoa học hiện đại liên tục tìm ra những khám phá mới, con người đã giẫm chân lên mặt trăng, hiện nay lăm le chinh phục sao hỏa, đột phá vào những địa hạt khoa học, tìm kiếm những thế hệ nhiên liệu mới, năng lượng mới, kỷ lục này, phát minh nọ, 5G internet, các thế hệ đồ gia dụng thông minh, thực phẩm siêu sạch, hỏa tiễn siêu nhanh, rô-bốt siêu thông minh… Nhưng đứng trước các dòng virus hiện diện chung quanh, rõ ràng nhân loại còn rất nhiều bài tập (homework) để làm bởi chúng luôn đột biến, tạo ra những thế hệ virus mới. Còn nếu như cứ chủ quan, ỷ y, đợi nước đến chân mới nhảy, hoặc như Mỹ, nước ngập đến đầu gối vẫn ì oạp lội, bởi cứ nghĩ nước chỉ ngập đến đó sẽ dừng lại, ai dè bây giờ nước ngập đến thắt lưng, đến bụng mới thấy hoảng.

Một lần nữa, Covid-19 là hiện thân của tử thần, một thách đố không hề cũ nếu chúng ta đặt Đại dịch Cúm Tây-Ban-Nha 1918 vào bối cảnh hiện tại, để thấy virus (dù là cúm gia cầm hay từ virus nơi các loài dơi, tê tê)… ruy chỉ là những sinh thể cực kỳ đơn giản song chính là những kẻ thù nguy hiểm, có khả năng luồn lách tấn công nếu như chúng ta lơ là, mất cảnh giác với chúng.

Nguyễn Thơ Sinh

Tin tức khác...