Nhập nhằng “Made in Vietnam” và “Made in China”

Bảo Quốc

Trung Quốc và Việt Nam dù “bạn hay thù” đều có quan hệ mật thiết về địa lý, chính trị, xã hội và kinh tế. Khi kinh tế Trung Quốc phát triển được ca ngợi là “nhà máy thế giới”, doanh nghiệp nhà nước hay tư nhân Việt Nam đều lệ thuộc vào nó. Thậm chí nhiều người còn bỏ quê cha đất tổ mò mẩm sang Trung Quốc kiếm sống, xây dựng sự nghiệp.

Trước khi bùng nổ cuộc chiến thương mại Mỹ Trung, nhiều mặt hàng Việt Nam sản xuất thường dán nhãn “Made in China” lừa bịp người mua trong nước. Sau khi bùng nổ cuộc chiến thương mại giữa Bắc Kinh và Hoa Thịnh Đốn, nhiều mặt hàng sản xuất ở Trung Quốc lại gắn nhãn hiệu “Made in Vietnam” để trốn thuế…
Công nhân Việt kiếm tiền ở Trung Quốc
Trong số báo ra ngày 24/06/2019, tờ South China Morning Post (Bưu điện Hoa Nam Buổi sáng) đăng bài báo đầu đề “Vietnam to China and back: How one illegal factory worker embodies the trade war manufacturing exodus” (Việt Nam đến Trung Quốc và trở lại: Làm sao một công nhân bất hợp pháp có thể làm việc trong chiến tranh thương mại) của nữ ký giả Cissy Zhou viết về công nhân Việt Nam tên Mạnh, 27 tuổi, không nói được tiếng Hoa, vẫn đến Trung Quốc kiếm sống bằng cách nộp tiền cho tổ chức chuyên buôn lậu người và kiếm công ăn việc làm bất hợp pháp đưa đến thành phố Đông Quan, tỉnh Quảng Đông, làm việc trong xưởng may quần áo lót…

Từ thành phố Móng Cái nối liền Việt Nam và Trung Quốc, Mạnh đón xe bus đi đến thành phố Nam Ninh, thủ phủ khu tự trị Quảng Tây, cách thành phố Móng Cái khoảng 260 cây số. Đến nơi, Mạnh được một băng đảng buôn lậu người đưa lên một chiếc xe khác, chạy khoảng 10 giờ, đến thành phố Đông Quan, tỉnh Quảng Đông, cách Nam Ninh khỏng 600 cây số. Đây là nơi có nhiều nhà máy sản xuất hàng xuất cảng. Từ đó Mạnh làm việc trong một xưởng may quần áo lót và bắt đầu học tiếng Hoa. Anh tốt nghiệp trung học ở Việt Nam, có thể tự học tiếng Hoa dễ dàng.

Sáu năm sau, thời thế thay đổi, lương công nhân Trung Quốc ngày càng cao, trong khi đó, lương công nhân Việt Nam rẻ như bèo, nhiều chủ xí nghiệp Trung Quốc chuyển nhà máy sang Việt Nam. Do nói được tiếng Hoa, Mạnh được một chủ xí nghiệp Trung Quốc mướn về làm đốc công trong một nhà máy tại tỉnh Bắc Giang.
Trong một dịp trả lời phỏng vấn, Mạnh nói cho ký giả tờ South China Morning Post biết những gì xảy ra trước và sau khi về làm đốc công tại nhà máy này. Mạnh nói:
Cuộc sống ở Đông Quan không dễ dàng, công nhân bất hợp pháp phải làm việc 12 giờ một ngày, sáu ngày một tuần. Mỗi tháng kiếm chừng 6.000 nhân dân tệ (khoảng 873 đô la Mỹ). Mạnh cũng như nhiều công nhân Việt Nam khác, dù làm thêm giờ trong những ngày cuối tuần hoặc ngày lễ, vẫn không được trả lương. Không người nào có bảo hiểm lao động hoặc xã hội.
Nhà máy cung cấp chỗ ở cho công nhân, nhưng để tiết kiệm chi phí, họ bố trí các cặp vợ chồng sống chung trong một phòng, gây ra nhiều bất tiện.
Sau giờ làm việc, công nhân lậu Việt Nam thường đến các quán bán đồ nướng ngoài đường uống bia, tán gẫu.

Là một công nhân bất hợp pháp, đến những nơi đông người, Mạnh thường bị cảnh sát khám xét, đặc biệt là ban ngày. Mạnh cũng từng bị giam giữ một vài lần. Khi bị bắt, cảnh sát tịch thu mọi thứ trong người, đặc biệt là tiền mặt. Khi anh nói với cảnh sát chúng tôi đến đây kiếm sống, cảnh sát nói lại “Những ai không có giấy tờ hợp pháp, không thể làm việc ở đây”.
Cảnh sát thường giam giữ công nhân bất hợp pháp một tháng, sau đó thì thả ra. Người nào bị bắt đút lót tiền cho cảnh sát, được đối xử tốt hơn.
Chính phủ Trung Quốc không công bố con số người lao động nước ngoài đến làm việc bất hợp pháp, nhưng tờ China Daily đưa tin, năm 2013, cảnh sát Đông Quan bắt khoảng 400 lao động bất hợp pháp nước ngoài giam giữ và điều tra, năm 2014 có tới trên 800 người. Tờ Nhật báo Quảng Châu cũng cho biết, năm 2014, hơn 5.000 lao động nước ngoài làm việc bất hợp pháp ở tỉnh Quảng Đông bị bắt giữ và điều tra. Cảnh sát địa phương không tiết lộ bao nhiêu công nhân bất hợp pháp đến từ Việt Nam, nhưng cho biết, hầu hết những người này sinh trong thập niên 80 và 90 đến từ các quốc gia Đông Nam Á.
Trong dịp trả lời phỏng vấn của ký giả tờ Nam Phương Nhật Báo, phát ngôn viên sở cảnh sát Quảng Đông thừa nhận, không dễ gì ngăn chặn dòng người lao động bất hợp pháp vào Trung Quốc do thiếu người làm việc và thủ tục ngoại giao rườm rà.

Vợ Mạnh cũng đến Đông Quan làm việc trong xưởng may quần áo. Ít lâu sau cô có bầu phải trở về Việt Nam. Vài ba năm sau, vợ chồng Mạnh dành dụm được khoảng vài ba trăm triệu đồng tiền Việt Nam (8.500 đô la Mỹ), có thể mua đất làm nhà.
Cuộc chiến thương mại Mỹ -Trung bùng nổ, nhà máy Trung Quốc ở Bắc Giang Mạnh làm đốc công nhận được nhiều đơn đặt hàng từ các doanh nhân Trung Quốc. Các sản phẩm nhà máy này làm ra đều dán nhãn hiệu “Made in Vietnam” xuất sang Mỹ để tránh thuế.
Nhập nhằng giữa “Made in Vietnam” và “Made in China”
Một tờ báo ở Châu Âu từng phê phán chính phủ Việt Nam không tìm cách ngăn chặn hàng hoá Trung Quốc gắn nhãn hiệu “Made in Vietnam” để tránh mức thuế Mỹ áp đặt lên hàng Trung Quốc hoặc bán cho người trong nước tiêu dùng.
Trong nhiều mặt hàng nhập từ Trung Quốc, mũ bảo hiểm là sản phẩm dễ nhập nhằng trong việc dán nhãn hiệu “Made in China” hay “Made in Vietnam”. Để làm rõ câu chuyện này, ký giả một tờ báo quốc doanh Việt Nam đến thăm xưởng sản xuất đồ nhựa của anh T ở ngoại ô thành phố Hà Nội tìm hiểu những chuyện chỉ người trong nghề mới biết.

Sau khi đưa ký giả đi xem xưởng làm mũ bảo hiểm, anh T chia sẻ:
“Hiện nay các nhà máy Việt Nam chỉ sản xuất được một số khuôn mẫu mũ bảo hiểm đơn giản. Mũ bảo hiểm phức tạp phải nhập từ Trung Quốc. Khi mặt hàng này về đến Việt Nam, người ta lột nhãn hiệu ‘Made in China’, dán nhãn hiệu ‘Made in Vietnam’, hoặc trả thêm tiền thuê in nhãn ‘Made in Vietnam’ bên Trung Quốc dán vào.
So với mặt hàng sản xuất ở Việt Nam, hàng sản xuất ở Trung Quốc rẻ bằng một nửa, kể cả nhãn hiệu và gia công, bởi vậy, nhiều công ty nhập hàng Trung Quốc về bán”.
Không riêng gì mũ bảo hiểm, ngay cả xe đạp điện (Electric Bikes) dán nhãn “Made in Vietnam” cũng có nhiều phụ tùng nhựa nhập từ Trung Quốc. Với kinh nghiệm làm nhựa khá lâu năm, anh T ước tính: Hiện nay mới quá nửa phụ tùng xe đạp điện sản xuất ở Việt Nam, loại khó làm phải nhập từ Trung Quốc.
Anh T còn cho biết, nếu sản xuất đại trà thì phải mất tiền làm khuôn, mà khuôn rất đắt tiền. Tùy từng loại xe phức tạp hay đơn giản, một khuôn đúc nhựa khoảng mấy trăm triệu đồng Việt Nam một bộ. Nhưng cũng chỉ có thể sản xuất được một số chi tiết đơn giản như: ốp sườn, chắn bùn, đèn pha, lót gầm, phụ tùng khó làm vẫn phải nhập.

Quay lại văn phòng, anh T tiếp tục nói: “Nếu kể chuyện ‘râu ông nọ cắm cằm bà kia’ kể cả ngày cũng không hết. Những mặt hàng nhỏ như cái bút bi cũng vậy. Loại bút bi nhỏ bé chắc chắn nhập từ Trung Quốc. Bởi vì, rất ít doanh nghiệp Việt Nam sản xuất hàng nhựa làm mặt hàng này, do lợi nhuận thấp, chi phí lại cao. Nhiều doanh nghiệp nhập hàng Trung Quốc dán nhãn ‘Made in Vietnam’, đỡ tốn nhiều chi phí”.
Anh T nói tiếp: “Tôi quen biết mấy người bạn chuyên sản xuất đồ dùng trong trường học, từ bút bi đến bàn ghế nhựa đều nhập từ Trung Quốc về dán nhãn hiệu ‘Made in Vietnam’. Gần đây, do nhu cầu thị trường tăng đột biến, một số người đặt khuôn sản xuất loại ghế nhựa thấp cung cấp cho các trường học, phải mua khoảng 300 triệu đồng Việt Nam một khuôn”.
Nghe xong, anh ký giả quốc doanh phải thốt lên: Chỉ ngồi nghe kể, chúng tôi đã không tin nổi trước mắt mình có quá nhiều mặt hàng thật giả lẫn lộn. Từ những thứ nhỏ nhặt như bút bi cho đến bàn ghế cũng không nằm ngoài vòng xoáy của hàng giả.

Không tiện vạch mặt chỉ tên, anh T khẳng định: “Trong giới ai cũng biết, có doanh nghiệp nổi tiếng về bàn ghế nhập gần 100% hàng Trung Quốc dán nhãn ‘Made in Vietnam’ về bán”.
Khi Việt Nam hội nhập với nhiều nền kinh tế lớn trên toàn cầu, tình trạng lạm dụng nhãn hiệu “Made in Vietnam” đã được chú ý, cơ quan quản lý phải lên tiếng.
Hàng loạt Hiệp định Thương mại Tự do (Free Trade Agreement – FTA) Việt Nam đã, đang và sắp thực hiện ngày càng đòi hỏi nghiêm ngặt các mặt hàng sản xuất tại nội địa, đúng như các cam kết trong các FTA Việt Nam đã ký.
Bởi vậy, cần sớm có biện pháp quản lý, trong đó có hành lang pháp lý, quy định chặt chẽ yêu cầu đặt ra để không tổn hại đến hàng xuất khẩu Việt Nam trước nguy cơ bị áp dụng biện pháp bảo vệ thương mại đang gia tăng.

Thực tế cũng cho thấy giữa Việt Nam và Trung Quốc hoạt động tiểu ngạch qua biên giới rất phổ biến, sản phẩm chưa hoàn chỉnh, hoặc hoàn chỉnh rồi vào Việt Nam dán nhãn “Made in Vietnam” xuất cảng là chuyện xảy ra như cơm bữa.

Chưa kể, nếu muốn chuyển nhà máy sản xuất từ Trung Quốc sang Việt Nam cũng không phải là điều khó. Chẳng hạn túi xách có quy trình sản xuất đơn giản hơn rất nhiều so với ngành giày dép, chỉ cần 200.000 đô Mỹ có thể đầu tư “phần quan trọng” của một xưởng sản xuất túi xách trung bình trở xuống.
Trong thực tế, thị trường Việt Nam có nhiều mặt hàng nhập hoặc gia công ở nước ngoài nhưng gắn nhãn hiệu “Made in Vietnam” để gian lận thuế hoặc đánh lừa người mua.
Nhiều người lo rằng, với tình trạng này, không hiểu bao giờ kinh tế Việt Nam thoát khỏi sự ràng buộc của kinh tế Trung Quốc?


Bảo Quốc

Tin tức khác...