Nắng và nóng

Những ngày gần đây, thế giới có khá nhiều điểm nóng.
Ở Phi châu là dịch ebola. Ở Trung đông là những diễn tiến đầy kịch tính trên eo biển Hormut. Ở Á châu là vụ đụng độ – nói là đụng độ cho oai, chứ rõ ràng là sự nhượng bộ của Việt cộng, giữa Việt cộng và Trung cộng ở bãi Tư chính, một vùng biển hoàn toàn thuộc chủ quyền Việt Nam. Và ở Bắc Mỹ là chuyện của ông đương kim tổng thống với bốn bà Dân biểu liên bang cùng với đợt nóng chảy mỡ ở cả Hoa Kỳ lẫn Canada.
Hãy cùng xem cái chuyện nóng sau cùng, nóng theo nghĩa đen: đợt sóng nóng kéo dài suốt tuần trước.

Nóng, nóng lắm!
Nóng kinh khủng. Một đợt sóng nóng quét qua khắp nước Mỹ từ các tiểu bang trung tâm đến tận bờ biển phía Đông từ giữa tuần trước.
Đợt sóng nóng này ảnh hưởng đến trên 150 triệu người ở gần 30 tiểu bang. Cơ quan thời tiết quốc gia đưa ra những báo động cực nóng ở một số nơi ở Panhandle, Texas cho đến Ohio, quanh vùng Ngũ đại hồ của miền Mid Atlantic và khu vực Đông Bắc của nước Mỹ.
Đến cuối tuần, hơn 85% dân số của 48 tiểu bang bên dưới phải chịu nhiệt độ trên 90 độ F và hơn một nửa sẽ thấy nhiệt độ vượt quá 95 độ.
Thị trưởng thành phố New York City công bố hủy cuộc tranh tài thể thao ba môn phối hợp (triathlon) của thành phố, theo lịch phải diễn ra hôm Chủ nhật 21 tháng 7. Ông cũng ra lệnh cho các cao ốc văn phòng cao từ 100 feet trở lên phải đặt thermostat ở mức 78 độ F để tiết kiệm năng lượng
Ở Sioux Falls, South Dakota, giao thông trên xa lộ liên bang 229 bị gián đoạn do một khúc đường bị vồng lên dưới sức nóng.
Mặt xa lộ ở đoạn đường vùng lân cận thành phố Wichita, khu vực Nam Trung Bộ của Kansas, cũng xuất hiện những vết nứt sâu. Ông Tim Potter ở Bộ Vận tải Kansas giải thích nguyên nhân chính của hiện tượng này là do bê tông cứng hơn nhựa đường, trong thời tiết quá nóng nó nở rộng đến độ nứt toác ra. Đôi khi áp lực có thể khiến cho bê tông nổ. Vấn đề này cũng có thể xảy ra khi trải nhựa đường lên trên lớp bê tông. Nhựa đường màu đậm hấp thụ nhiệt và có thể làm tăng áp lực.
Thống đốc Wisconsin, ông Tony Evers, phải tuyên bố tình trạng khẩn cấp sau khi có hai vụ cháy ở một trạm điện ở Madison.
Tin của VOA hôm Chủ nhật cho hay đã có ít nhất 6 vụ chết do nóng ở các tiểu bang Maryland, Arizona và Arkansas.
Cái xứ được mệnh danh là tủ lạnh ở phía trên vĩ tuyến thứ 49 cũng không mát mẻ gì hơn.
Thời tiết nóng và ẩm bao phủ khu vực phía nam và đông của Ontario, phía nam của Quebec, Nova Scotia và New Brunswick.
Khu vực Đại đô thị Toronto (GTA) hôm thứ Bảy nóng đến điên người, hàn thử hiểu chỉ 34 độ C, cùng với độ ẩm tạo ra cảm giác nóng đến 43 – 45 độ C. Không khí đặc quánh, khó thở.
Đến hôm Chủ nhật, khi nhiệt độ ở các tỉnh bang miền Đông giảm bớt thì đến lượt các tỉnh bang miền đồng cỏ và miền Tây: Manitoba, Alberta và British Columbia.
Cả đến cộng đồng ở nơi được coi là vùng cao nhất về phía bắc của thế giới có người ở – lãnh thổ Nunavut của Canada cũng không thoát nóng.
Environment Canada xác nhận rằng Alert Station – một trạm an ninh theo dõi các tín hiệu điện tử và viễn thông của quân đội Canada đặt trên đảo Ellesmere, ghi nhận nhiệt độ kỷ lục 21 độ C vào Chủ nhật tuần trước. Một phát ngôn viên quân sự ở đây nói binh sĩ đã bỏ áo parka để mặc T-shirt và đi dép.
Nhiệt độ trung bình vào tháng 7 ở nơi này là ở 7 độ C. Theo Khí hậu gia David Phillips của Environment Canada, con số 21 độ C ở cộng đồng nằm trên đỉnh thế giới tương đương với 42 độ C ở Toronto.
Nhiệt kế ở thủ phủ Iqaluit của Nunavut hôm 9 tháng 7, “Ngày Nunavut”, chỉ 23,5 độ C, nhiệt độ cao nhất từ trước đến nay.
Cũng cùng thời gian đó, nhiệt độ ở Anchorage (Alaska, Hoa Kỳ) lần đầu tiên đạt mức 30 độ C!
Cơ quan Quản trị Đại dương và Khí tượng (NOAA) thuộc Bộ Thương mại Hoa Kỳ khẳng định tháng 6 năm 2019 là tháng nóng nhất được ghi nhận trên toàn cầu trong vòng 140 năm gần đây.

Sóng nhiệt và vòm nhiệt
Có hai thuật ngữ thường được các chuyên viên khí tượng và thời tiết sử dụng cho đợt nóng như thế này.
Từ đầu tiên, sóng nhiệt (heat wave), dễ hiểu hơn và quen thuộc hơn.
Một đợt sóng nhiệt là một giai đoạn thời tiết hết sức nóng, dài từ hai ngày trở lên có thể có độ ẩm cao đi kèm theo.
Một sóng nhiệt xảy ra khi một hệ thống áp suất khí quyển cao di chuyển vào một khu vực. Trong một hệ thống áp suất cao như vậy, không khí từ các tầng trên của bầu khí quyển của chúng ta bị kéo xuống mặt đất, rồi bị nén lại tại đó và tăng nhiệt độ.
Áp suất tập trung cao này khiến các hệ thống thời tiết khác khó di chuyển vào khu vực nơi hiện tượng đo diễn ra, đó là lý do tại sao một đợt nắng nóng có thể kéo dài trong vài ngày hoặc vài tuần. Hệ thống này càng ở lâu trong một khu vực, khu vực đó càng nóng. Áp suất cao ức chế gió, làm cho chúng yếu đến độ không còn gió nữa. Vì hệ thống áp suất cao cũng ngăn các đám mây xâm nhập vào khu vực, ánh sáng mặt trời có thể trở nên gay gắt, làm nóng thêm hệ thống hơn nữa. Tất cả các yếu tố này kết hợp lại với nhau để tạo ra nhiệt độ nóng đặc biệt mà chúng ta gọi là sóng nhiệt.
Thế còn mái vòm nhiệt?
“Mái vòm nhiệt” (heat dome) không phải là một thuật ngữ khí tượng xác định, Peter Kimball, nhà khí tượng học chuẩn bị cảnh báo của Cơ quan Khí tượng Canada, cho biết. Nhưng nó đã được sử dụng trong những năm gần đây để nói về những đợt nắng nóng dữ dội.
Heat dome, thực ra, nếu dùng từ “nắp nhiệt” hay “vung nhiệt” thì dễ hiểu hơn .
Từ này được dùng để chỉ một cái nắp – hay vòm, hình thành khi áp suất cao quanh quẩn trong khí quyển, giữ khí nóng lại mặt đất ngăn không cho thoát ra.
Trong một đợt sóng nhiệt, người ta có thể cảm thấy như mình đang ở trong một cái bẫy không thoát ra được.
Ông Phillips giải thích rằng heat dome giống như một cái mái vòm hoặc một cái nắp đậy trên cái chảo rán: mặt trời chiếu vào và làm cho nhiệt độ trên mặt đất và không khí tăng lên, nhưng vì bị cái nắp đè xuống hoặc nén lại, không khí nóng chìm xuống đất và nóng lên hơn nữa, tạo ra các điều kiện giống như ở một cái lò sưởi.
Có hai hệ thống thời tiết như thế đang hiện diện ở Bắc Mỹ tuần này, một ở phía tây và một ở phía đông.

Ông bà ta thế mà hay
Trời nóng, giải khát và việc đương nhiên, và cần thiết.
Nghĩ đến giải khát và giải nhiệt khi trời nóng, những thứ đến ngay trong đầu người ta là kem lạnh và nước ngọt ướp lạnh hoặc có đá. Tuyệt vời!
Nhưng thực sự, kem và nước giải khát ướp lạnh có giúp làm thân nhiệt chúng ta mát hay không?
Một khoa học gia, Tiến sĩ Thần kinh học Peter Poortvliet, Trung tâm Nghiên cứu Lâm sàng của Đại học Queensland, Úc, giải thích rằng… không.
Trước hết, chúng ta cần biết thêm một chút về cách cơ thể kiểm soát nhiệt độ trong các môi trường khác nhau. Việc duy trì nhiệt độ cơ thể ở mức tối ưu được gọi là điều chỉnh nhiệt, liên quan đến sự cân bằng tinh tế giữa sinh nhiệt và mất nhiệt.
Con người là sinh vật máu nóng – endotherm, chúng ta có thể điều chỉnh thân nhiệt độc lập với môi trường. Cơ thể chúng ta liên tục tạo ra nhiệt như một phó sản của các quy trình biến dưỡng /chuyển hóa (metabolism).
Sự biến dưỡng cần thiết để giữ cho cơ thể chúng ta hoạt động chính xác. Nó bao gồm các trình tự tiêu hóa liên quan đến việc phá vỡ các chất dinh dưỡng trong thực phẩm, hấp thụ và vận chuyển các chất dinh dưỡng đó đến các tế bào và chuyển đổi chúng thành các khối căn bản hoặc năng lượng cần thiết cho hoạt động thể chất.
Nhiệt được tạo ra trong tiến trình chuyển hóa có lợi khi trời lạnh, nhưng khi nhiệt độ bên ngoài tăng lên, chúng ta cần tránh không để cho quá nóng. Việc đưa một thứ gì đó lạnh, như kem vào dạ dày sẽ giúp giảm nhiệt độ nghe có vẻ có lý. Thế nhưng hiệu quả làm mát ban đầu của nó nhanh chóng biến mất khi cơ thể bắt đầu tiêu hóa và… sản xuất nhiệt. Tiêu hóa thức ăn giàu calorie dẫn đến sự gia tăng nhiệt độ cơ thể, và cà-rem là thứ giàu calorie.
Thế còn các thức nước giải khát lạnh thì sao? Ta thấy mát ruột rồi mát đến tận da khi uống nước lạnh, đúng không? Đúng, sự truyền nhiệt giữa đồ uống lạnh và hệ thống tiêu hóa có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nhiệt độ. Nhưng điều này chỉ là nhất thời và phụ thuộc vào số lượng và hàm lượng calorie của chất lỏng ta ăn vào.
Các thức uống có lượng calorie cao, như nước ngọt, sẽ có tác dụng tương tự như kem và khởi động tiến trình biến dưỡng ngay sau khi uống.
Theo Giáo sư Poortvliet, đổ mồ hôi là cách hiệu quả nhất để cơ thể chúng ta giảm thân nhiệt. Đổ mồ hôi xảy ra khi não nhận thấy nhiệt độ của cơ thể tăng lên và ra phản ứng bằng cách kích thích các tuyến mồ hôi có ở khắp cơ thể tạo ra mồ hôi.
Mồ hôi bốc hơi trên bề mặt của da, khiến da nguội dần (còn gọi là làm mát bay hơi). Máu lưu thông gần bề mặt da được làm mát trong quá trình này và giúp giảm thân nhiệt.
Trung bình, một người trưởng thành có thể mất tới một nửa hoặc một lít mồ hôi mỗi ngày, nhưng trong môi trường nóng, lượng này có thể tăng nhanh, đến mức gần một lít chỉ trong nửa giờ. Đó là lý do tại sao nó rất cần thiết để giữ cho cơ thể ngậm nước trong thời tiết nóng.
Còn thức uống có cồn thì sao? Mùa hè nóng nực, với không ít người, một ly bia lạnh là cách giải nhiệt số một La mã. Nhưng rượu là một chất lợi tiểu, có nghĩa là bạn sẽ phải xả nước qua xú bắp sau đó, và… mất nước, hậu quả là làm giảm khả năng hạ nhiệt bằng cách đổ mồ hôi.
Tới đây, Giáo sư Poortvliet đồng ý với ông bà chúng ta: thức uống nóng ấm – một bát nước vối hoặc một tách trà nóng chẳng hạn, có thể là một cách tốt để giữ cho bạn được mát mẻ. Nghe có vẻ tréo ngoe, nhưng uống các thức uống ấm làm cho các thụ thể trong miệng và cổ họng kích hoạt phản ứng đổ mồ hôi, cho phép cơ thể hạ nhiệt mà không phải uống một lượng lớn chất lỏng ấm.
Các hoạt chất trong những thức ăn cay có tác dụng tương tự; chúng cũng kích hoạt phản ứng mồ hôi cho phép cơ thể hạ nhiệt. Đó là lý do tại sao những loại thực phẩm này phổ biến ở vùng khí hậu ấm áp.
Vì vậy, trong khi các món ăn lạnh có thể làm hài lòng và chắc chắn là sảng khoái, một cách tốt hơn để hạ nhiệt là làm gia vị, đổ mồ hôi và quan trọng nhất là bù nước!

Còn nóng bao lâu nữa?
Đợt sóng nhiệt ở miền Đông Canada đã qua hôm Chủ nhật 21 tháng 7, nhưng đến lượt miền Tây lãnh sóng nhiệt. Đợt sóng nhiệt ở Mỹ cũng sẽ qua đi vào đầu tuần.
Tuy nhiên, không có gì bảo đảm rằng từ nay đến hết mùa hè, và có thể cả trong mùa thu, sẽ không còn những đợt sóng nhiệt.
Nhưng các nhà khoa học môi trường đã ghi nhận rằng các đợt sóng nhiệt đã tăng tần suất, tăng từ trung bình hai đợt mỗi năm lên sáu đợt mỗi năm trong năm thập niên vừa qua. Đặc biệt rõ rệt ở vùng Đông Bắc Hoa Kỳ, nơi “tần suất, cường độ và thời gian của sóng nhiệt được mong đợi là sẽ tăng” do… biến đổi khí hậu.
Đợt sóng nhiệt gần nhất trước đợt này ở khu vực Đông Nam Hoa Kỳ đến vào cuối tháng 5 vừa qua.
Đó chỉ mới là chuyện sóng nhiệt ở Bắc Mỹ.
Năm ngoái, cả thế giới – mọi lục địa Âu, Á, Phi , Mỹ, Úc lãnh đủ nhiều đợt sóng nhiệt.
Nếu chỉ tính từ đầu năm đến nay, sóng nhiệt đã diễn ra ở Úc (tháng 12 2018 và Tháng 1, 2019); Nhật (Tháng 5), Ấn Độ và Pakistan (Tháng 5), Âu châu (Tháng 6).
Và việc Trái đất ngày một nóng thêm không phải là fake news.
Theo cơ quan NOAA, Tháng 6 năm nay được coi là tháng nóng nhất của Trái đất trong vòng 140 năm trở lại đây.
Kể từ năm 2010 đến nay, có 9 trong số 10 Tháng 6 nóng nhất lịch sử. Tháng 6 năm nay cũng là Tháng 6 thứ 43 liên tiếp và tháng thứ 414 liên tiếp cả thế giới có các nhiệt độ cao trên trung bình.
Sự kiện Anchorage nóng đến 30 độ C (trung bình 10 đến 18 độ C), Nunanut nóng đến 21 độ vào đầu Tháng 7 năm nay được các nhà khoa học cho là khởi đầu của một chuyện dài.
Nhiệt độ trung bình của cả địa cầu đang tăng lên.
Xuebin Zhang, một nhà khoa học nghiên cứu của Bộ Môi trường và Biến đổi khí hậu Canada cho rằng nhiệt độ cao hơn trong thời gian dài hơn sẽ trở thành chuyện bình thường.
Ông Zhang nói sự gia tăng này là hệ quả của hiện tượng quả đất nóng dần lên, “Hậu quả là bây giờ chúng ta có nhiều sóng nhiệt hơn và nhiệt độ bây giờ nóng hơn một độ so với những năm 1950”.
Riêng ở miền Bắc, ông Zhang nói nhiệt độ trung bình đã tăng cao thêm 3 độ C.
Nhưng cũng chẳng cần đến các nhà khoa học, các con số, các dữ liệu, ngay những người thường cũng thấy tất cả mọi nơi trên Trái đất này mỗi năm mỗi nóng hơn, và thời tiết mỗi năm mỗi thêm bất bình thường.

Đỗ Quân  (lượm lặt và tổng hợp)

Tin tức khác...