Làng cây cảnh Vị Khê

Ðầu làng Vị Khê

Bài – ảnh: Trần Công Nhung

 

Sau ngày “giải phóng” vào Nam thì đời sống dân Nam như xe tụt dốc không phanh. Ba lần đổi tiền, “tư sản” bị đánh sập, “nguy quân” đi tù, “ngụy dân” đi “kinh tế mới”, không “kinh tế mới” thì vượt biên, vượt biển. Nhà tù cải tạo mọc khắp nơi từ Long Giao Suối Máu dài dài ra Cổng trời Hà Giang…trong lúc nơi nào cũng nghe văng vẳng ca khúc “Nối vòng tay lớn” qua tiếng hát của TCS từ trưa ngày 30 tháng tư 75:

Rừng núi giăng tay nối lại biển xa

Ta đi vòng tay lớn mãi để nối sơn hà

Mặt đất bao la anh em ta về gặp nhau

Mừng như bão cát quay cuồng trời rộng

Bàn tay ta nắm nối tròn một vòng Việt Nam

Ca từ như lời Thánh báo hiệu: “Mừng như bão cát quay cuồng trời rộng”. Bão mưa còn tìm chỗ trú chứ “bão cát”, nó chôn luôn! Mà đúng thế, chân dung VN (miền Nam) sau 75 kéo dài suốt 10 năm thê thảm te tua, méo mó, cho dù có là họa sĩ thiên tài cũng khó vẽ nên.

Ấy thế mà qua những năm thập niên 90 thì có hiện tượng lạ: Xã hội miền Nam vẫn nghèo khó, buôn thúng bán mẹt, nhưng lại tưng bừng “hào hoa phong nhã”, phố xa thì cà phê, bia hơi, bãi biển thì thợ hình cả tá, không biết bà con làm ăn ra sao mà đua nhau chụp ảnh kỷ niệm, ngày nào cũng như ngày Tết. Hỏi ra là chụp ảnh gửi cho “khúc ruột nối dài” để đáp trả những thùng đồ gửi về từ bên kia bờ đại dương. Chính tôi sau ngày ra tù cũng nhào vào kiếm sống bằng nghề chụp ảnh dạo dù biết mình chẳng chuyên môn gì. Bên cạnh còn môn chơi “chim – hoa – cá – cảnh”, môn này mới thực sự là “ồn ào”, có hội có đoàn lại được “nhà nước ta” cổ xúy, có thi cử (Hội Hoa Xuân). Tôi thăm dò một anh cán bộ VHTT, anh cho biết “tuy đất nước còn nghèo nhưng lớp người làm ra tiền thiếu gì, nhà nước ta tạo điều kiện cho mọi người hồ hởi phấn khởi vui chơi, chẳng mất gì mà còn đẹp mặt…”. Thế là sau khi bị công an VHTT lùng bắt (chụp ảnh không giấy phép) tôi chuyển qua môn “võ nghệ hoa lá cành”. Không ngờ chỉ mấy năm lại lên như “diều gặp gió”. Tôi chợt hiểu, thiên hạ “ăn chơi” là một hình thức núp bóng cây đa, nghĩa là “ta có hoạt động văn hóa”. Không gì cũng được tiếng “nghệ nhân” chòm xóm cũng nể, nhất là anh công an khu vực cú vọ không còn dòm ngó.

Công việc “hoa lá cành” với tôi chỉ là cách “lách luật” kiếm cơm, nhưng dần dà đâm ra mê, nhất là sau ngày được 5 giải lớn HHX 90. Cũng thời điểm đó, trong Nam xuất hiện vô số cây kiểng cổ thụ kỳ lạ, cây cao lớn đến 2m hoặc hơn, rễ chùm rễ phụ thì khỏi chê. Ða số là sanh si bồ đề. Tôi măn mo tìm hiểu mới biết cây từ làng Vị Khê Nam Ðịnh đưa vào. Tôi mong sao được đến làng kiểng Vị Khê một lần. Nhưng hoàn cảnh không cho phép, mãi mười mấy năm sau, tôi vượt đại dương trở về thăm quê hương mới có dịp giáp mặt làng cây kiểng vang danh của xứ Bắc nhân chuyến đi tìm đền thờ Ðức Thánh Trần nổi tiếng xưa nay tại phường Lộc Vượng thành phố Nam Ðịnh. Lễ Khai Ấn đầu năm, thu hút hàng vạn người khắp nơi về Ðền xin Ấn, nhiều cán bộ cao cấp còn giả dạng thường dân để dễ dàng len lỏi. Tôi vào thăm Ðền Trần trước khi đi Vị Khê và Cổ Lễ.

Hỏi đường về làng Vị Khê, hai bà bán nhang trước đền chỉ tôi qua cầu Bùi đi thẳng con đường lầy lội, đến lúc xe không thể chạy được nữa, có người mách tôi quay lui, ra đường cái, về thành phố Nam Ðịnh qua cầu Ðò Quan, sẽ gặp đường đi Vị Khê.

Cầu Ðò Quan rất “hiện đại” khá đẹp, nhưng ở chân cầu nhiều quán hàng “tự phát” rất chi là lộn xộn nhếch nhác. Lối rẽ về Vị Khê ngay ngã ba nhà hàng Ngọc Anh. Càng vào gần làng càng thấy nhiều vườn cây hai bên đường, ươm toàn cây rừng mới mang về, cao trên 6m – 7m. Ðường qua làng Vị Khê men theo kênh đào, bên kia kênh là những nhà chuyên nghề cây, những vườn cây đã tạo dáng thế đều tăm tắp. Thả xe chầm chậm qua khắp làng, hầu hết đều là giống cây sanh. Cây nhiều năm, những bộ rễ buông từ trên cành cao xuống trông như những bức mành. Có những cây được uốn nắn cắt tỉa như dáng rồng, cao đến mấy mét. Lại có cây được tạo thành “Tác phẩm Khuê Văn Các”, quá công phu, quá mất thì giờ, phải trì chí hàng chục năm mới làm nổi.

Một số cây thông, bồ đề thân cao gốc bự độc đáo, tạo thành tiểu cảnh như thật trong thiên nhiên. Những cây như thế chỉ để trang trí nơi dinh thự, biệt điện lớn, không những đắt tiền mà còn cần khung cảnh tương xứng, dân dã chắc không mấy ai có khả năng. Gần như không nhà nào làm kiểng nhỏ (Miedium Bonsai), loại kiểng đa số người miền Nam ưa chuộng.

Kiểng làng Vị Khê nghiêng về ý nghĩa đạo đức răn đời (kiểu văn dĩ tải đạo), chỉ những nghệ nhân lớn tuổi hiểu biết về điển tích và giàu kinh nghiệm trong nghề mới làm nổi. Kiểng còn được xếp theo “kiểng bộ”:

Như cây thế Trực (upright), dành cho gia đình có nếp sống ngay thẳng, trung hậu, có trước có sau với làng xóm láng giềng. Bộ Tứ Quý là cầu mong cuộc sống 4 mùa đều no ấm đầy đủ. Bộ Ngũ Phúc là gia đình phúc hậu, đức độ, con cháu đề huề thuận dưới hòa trên. Bộ Huynh đệ đồng khoa là gia đình có nhiều người thành danh về khoa bảng. Bộ Tam Ða biểu hiện cả dòng họ cùng đoàn kết, đùm bọc lẫn nhau để xây dựng cuộc sống ấm no theo “tiêu chí” Phước Lộc Thọ…

Nhìn vào gia đình chơi bộ nào, người ta có thể hiểu gia phong nề nếp của gia đình đó. Kiểng cổ là những bài học để các cụ răn dạy con cháu về nhân lễ nghĩa trí tín, học đạo làm người, vươn tới một cuộc sống no đủ, hạnh phúc…(1).

Ngày nay một số hậu duệ của làng Vị Khê cũng tiếp tục nghề cây kiểng truyền thống: Kiểng cổ thụ và điển tích, ít ai theo nghệ thuật cây kiểng mới ngày nay như những nghệ nhân miền Nam.

Tôi vào một nhà vườn và hỏi thăm bác chủ vườn:

-. Kiểng vườn mình bán tại chỗ hay có đưa đi xa không bác?

– Trước kia chỉ bán tại vườn và cũng chỉ dân quanh vùng thỉnh thoảng mua thôi. Những năm gần đây có nhiều người trong Nam ra mua, cũng có người mang cây vào Nam bán.

– Như vậy là nghề cây cảnh nay cũng khá hơn trước bác nhỉ.

– Cũng tạm tạm thôi, chứ chưa khá lắm.

– Làng kiểng mỗi năm có tổ chức lễ hội hay trưng bày triển lãm gì không bác.

– Có đấy. Hằng năm từ ngày 12 đến 16 tháng Giêng, tại ngôi đình thờ Thành Hoàng và Tổ làng nghề Vị Khê, xã Ðiền Xá (Nam Trực) có tổ chức lễ hội Hoa – Cây cảnh (2) đúng vào dịp Khai Ấn đền Trần.

Chủ nhà vườn cũng mô tả sơ qua mấy ngày lễ hội hoa cảnh Vị Khê “Lễ hội gồm hai phần: Phần lễ gồm có: tế Nam Quan, tế Nữ Quan, rước hoa – cây cảnh tiêu biểu về đình làng, dâng hương Tổ làng nghề.

Phần hội gồm các hoạt động: trưng bày những loài hoa quý, những cây cảnh độc đáo, biểu diễn văn nghệ và các trò chơi dân gian như: cờ người, cờ tướng, tổ tôm, chọi gà, kéo co…Lễ hội còn hấp dẫn, sôi động với cuộc thi tay nghề tạo thế cây cảnh, thi hoa cây cảnh nhằm bình chọn ra những tác phẩm đẹp nhất để trao giải thưởng”. Lễ hội hàng năm thu hút đông nhà vườn đến từ các huyện trong tỉnh như Hải Hậu, Ý Yên, Vụ Bản, Mỹ Lộc, Xuân Trường và nhiều xã của huyện Nam Trực. Ðặc biệt là sự tham dự của các nghệ nhân đến từ các tỉnh, thành phố phía Bắc như Hải Dương, Hải Phòng, Thái Bình, Hưng Yên, Hà Nam, Ninh Bình, Vĩnh Phúc, Phú Thọ, Hà Nội.

Vị Khê đúng là làng nghề chuyên về cây cảnh, một làng nghề đã đứng vững qua nhiều trăm năm từ đời nhà Trần. Với đà phát triển về du lịch hiện nay, vai trò của làng cây cảnh Vị Khê càng trở nên đắt giá. Du khách nước ngoài không khỏi ngạc nhiên thán phục sự khéo tay và óc thẩm mỹ của người Việt khi viếng thăm Vị Khê.

 

 Trần Công Nhung

 

________________________________

(1) Con Người đúng nghĩa bao giời cũng mơ ước gầy dựng một đời sống cao đẹp ý nghĩa. Tuy nhiên nơi cõi Ta Bà còn có ma (mafia), quỉ dữ, nên con người không những khó thực hiện hoài bão của mình, trái lại còn bị ám hại thê thảm.

(2) Theo ngọc phả đình Vị Khê, nghề trồng hoa cây cảnh làng Vị Khê có từ thế kỷ XIII (1211) do Thái úy Tô Trung Tự truyền dạy. Gần 800 năm trôi qua với biết bao biến cố nhưng làng hoa cây cảnh Vị Khê vẫn tồn tại và phát triển. Hằng năm làng tổ chức Lễ hội truyền thống hoa – cây cảnh, để tưởng nhớ, tôn vinh công lao của ông Tổ nghề Tô Trung Tự – người đã truyền dạy nghề trồng hoa cây cảnh cho dân địa phương làm kế sinh nhai lâu dài. Hiện nay với hơn 4.000 nhà tham gia trồng cây cảnh, 70% thu nhập của Vị Khê từ cây cảnh, có nhiều bộ cây đã được bán với giá cả trăm triệu đồng, đã đem lại cho cuộc sống người Vị Khê ngày càng khá giả.

556-h7 556-h2 556-h3 556-h4

Tin sách

Sách Quê hương qua ống kính bộ 16 tập (discount 50%).

Từ 18/10 phát hành 2 tác phẩm mới: Vào Ðời (350 trang), Tình Tự Quê Hương (250 trang) xin liên lạc tác giả:

Email: trannhungcong46@gmail.com

Tel. (657)296-8727

hoặc gửi thư về:

1209 SW. Hopi St.

Blue Springs, MO. 64015 (USA)

 

Tin tức khác...