Làm chủ một tiệm Subway: dễ mà khó

Phan Hạnh

Một bài tường thuật đăng trên tờ New York Times ngày 20 Tháng 6 năm 2019 nêu lên tình trạng các nhân viên thanh tra của công ty doanh nghiệp thức ăn nhanh Subway kiếm chuyện bắt bẻ gây khó dễ đối với các chủ chi nhánh (franchisees), buộc lòng họ phải rời khỏi địa điểm doanh nghiệp mà họ đang điều hành.
Nhiều người chủ chi nhánh các tiệm Subway bị hạch sách quá đáng này đã đồng lòng cùng lên tiếng. Họ nói thanh tra của Công ty Subway cố tình bắt bẻ từng chi tiết vi phạm vệ sinh nhỏ, chẳng hạn như dấu tay trên kính cửa sổ.
Hệ thống Công ty Subway có hơn 24.000 cửa hàng ở Hoa Kỳ và chi phí khởi động tương đối thấp so với nhiều hệ thống doanh nghiệm nhượng quyền (franchise) khác. Người nào muốn làm chủ một tiệm Subway chỉ cần đóng cho Công ty một món tiền tiên khởi là 15.000 đô la, tương đối hấp dẫn đối với một di dân mới nhập cư muốn có cơ hội kinh doanh độc lập.
Vấn đề ở chỗ là Công ty Subway phát triển quá vội vã nên đang gặp phải trở ngại. Restaurant Business, một tổ chức chuyên thăm dò kinh doanh tiệm ăn cho biết trong năm 2018, Công ty Subway đóng cửa hơn một ngàn chi nhánh ở Hoa Kỳ. Thêm nữa, mức độ thu nhập trung bình của những tiệm chi nhánh Subway cũng sụt giảm đáng kể, chỉ vào khoảng 400.000 đô la một năm. Trong khi đó, các đối thủ cạnh tranh với Subway như Jimmy John’s, Firehouse Subs và Jersey Mike’s tăng 80%.

Đây là những dấu hiệu rõ ràng chứng tỏ hệ thống Công ty Subway phát triển quá lớn và quá sức nên quay ra cấu xé lẫn nhau tự ăn thịt mình. Nhưng, vì là một công ty tư nhân không bị buộc phải tiết lộ về tài chính, thật khó biết chính xác điều gì đang thực sự xảy ra sau một vài năm kinh doanh đầy biến động, ví dụ như việc phát ngôn viên Jared Fogle của Công ty Subway bị bắt về tội liên quan đến ấu dâm năm 2015. Đồng thời, sự cạnh tranh trong ngành bán bánh mì săng ổ dồn thịt gia tăng mạnh mẽ (trong đó phải kể cả bánh mì ổ Việt Nam). Kể từ năm 2018, nhiều tiệm Subway không còn bán ổ bánh mì thịt dài một bộ Anh (footlong sandwich) với giá 5 đô la nữa vì không có lời.
Bài báo của New York Times minh họa một bức tranh hoàn hảo về cách Công ty Subway có thể quản lý hệ thống nhượng quyền cồng kềnh của họ. Thật khó để cãi lại rằng một khi Công ty Subway cho phép mở thêm chi nhánh gần với một tiệm đã có sẵn, đương nhiên mức thu nhập và lợi nhuận sẽ giảm bớt do tình trạng va chạm quyền lợi, phe ta cạnh tranh với phe ta.
Đó là động lực khiến cho Công ty Subway khắt khe kiếm chuyện bắt nạt đối với các chủ chi nhánh để loại họ ra khỏi hệ thống.
Manoj Tripathi luôn có cảm giác như thể ai đó có một mối thù truyền kiếp với tiệm bánh mì sandwich Subway nằm trong một trung tâm thương mại ở Bắc California. Là chủ nhân của tiệm này gần 20 năm rồi, ông luôn cố gắng hết sức mình để giữ cho tiệm trong tình trạng hoàn hảo.
Nhưng thời gian gần đây, dường như có ai đó muốn tìm cách để hại ông. Điều đó bắt đầu xảy ra vào giữa năm 2017 khi các viên thanh tra của Công ty Subway tháng nào cũng bảo tiệm ông có vi phạm: trên cửa kính có dấu tay, xà phòng rửa tay không đúng hiệu cho phép, dưa chuột cắt lát quá dày… Ông nói đó chỉ là những thứ nhỏ nhặt, nhưng với mỗi lần bị thanh tra khiển trách đó, Tripathi cảm thấy như cửa tiệm sắp sửa vuột khỏi tay ông. Nếu số lần vi phạm đạt đến một mức nào đó, Công ty Subway có thể chấm dứt hợp đồng và quyền kiểm soát công việc kinh doanh tiệm ông.

Ông Tripathi kể là hồi tháng Chín năm rồi, có một cô thanh tra tên Rebecca Husler đến xem xét tiệm ông. Ông đinh ninh rằng tiệm mình sạch bóng, không có điều chi để bị phàn nàn. Thấy có một bóng đèn trần không sáng, ông vội chạy đi mua bóng đèn mới để thay. Nhưng không kịp nữa rồi. Cô thanh tra Husler đã đánh dấu đó là một vi phạm mà lại là vi phạm cuối cùng. Đúng như nỗi lo sợ canh cánh phập phồng, Công ty Subway thu hồi tiệm ông. Theo chính lời thanh tra Rebecca Husler đã thố lộ sự thật trong một cuộc phỏng vấn, cô nhận được chỉ thị của xếp trên là phải “vạch lúa tìm sâu”, phải kiếm cho ra lỗi để có cớ chính đáng lấy lại tiệm của Tripathi.
Thanh tra Husler thú nhận với nhà báo rằng cô làm nhiệm vụ cũng giống như là một sát thủ vậy. Sau gần một năm làm ‘sát thủ” cho Công ty Subway, cô nói cô rất lấy làm tiếc đã gây tai vạ cho một số chủ chi nhánh Subway trong Vùng Vịnh gần San Francisco, kể cả đối với vợ chồng Tripathi.

Subway là công ty thức ăn nhanh lớn nhất thế giới nếu tính theo số lượng cửa hàng, với hơn 24.000 chi nhánh chỉ riêng ở Hoa Kỳ. Công ty Subway được như vậy nhờ một phần lớn vào những người nhập cư kinh doanh. Không giống như tại các chuỗi nhà hàng bề thế hơn và cần vốn cao hơn (như McDonald và Burger King được điều hành bởi các tổ hợp công ty đầu tư), chủ sở hữu các tiệm Subway chủ yếu là những cá nhân hoặc một gia đình. Khoản phí ban đầu để sang một tiệm Subway chỉ có 15.000 đô la, so với 45.000 đô la cho tiệm McDonald. Đổi lại, các chủ tiệm phải đóng nạp cho Công ty trung ương tỷ lệ doanh thu là 8%, tương đối là cao hơn so với nhiều chuỗi thương hiệu khác. Đồng thời, Chủ chi nhánh Subway cũng bị ràng buộc với các khoản phí và quy định khác.

Hệ thống tiệm bánh mì thịt thương hiệu Subway có từ năm 1968, là một trong số các doanh nghiệp ngành thức ăn nhanh phát triển mạnh nhất trên thế giới. Đến giữa năm 2017, tổng cộng có khoảng 42 ngàn tiệm Subway ở 100 quốc gia. Trong nửa thế kỷ, Subway hoạt động với chủ trương công ty và các chủ chi nhánh cùng có lợi, giúp nhiều người di dân thế hệ đầu tiên ở Mỹ tạo dựng đời sống thành công nơi miền đất hứa. Trị giá của công ty Subway từng đạt đến mức 12,3 tỷ Mỹ kim.
Năm 2015, vào thời điểm người đồng sáng lập Subway là Fred DeLuca qua đời, công ty bắt đầu gặp khó khăn. Suzanne Greco, em gái của DeLuca, thay thế đảm nhận vị trí giám đốc điều hành, kế thừa một công ty mà nhiều người cảm thấy đã phát triển quá nhanh và mạo hiểm. Năm 2016, lần đầu tiên, số tiệm Subway đóng cửa nhiều hơn là số tiệm mới mở. Những tiệm điều hành kém, ế khách, ít lời đóng cửa đã đành, những tiệm đang bán có lợi như tiệm của cợ chồng Tripathi cũng bắt đầu cảm thấy bị công ty nhắm mục tiêu.
Đối với nhiều người chủ chi nhánh như Tripathi, hoạt động nội bộ của công ty là một điều bí ẩn. Là một công ty tư nhân, Subway ít khi tiết lộ đầy đủ tình trạng tài chánh. Nhất là gần đây, Công ty phát hành một tài liệu dài hơn 600 trang với điều khoản ấn định rằng trong thời hạn của thỏa thuận nhượng quyền, họ có thể sửa đổi các quy tắc bất cứ lúc nào, với bất kỳ điều kiện nào và ở bất kỳ mức độ nào. Điều đó càng làm khổ cho những người chủ gốc di dân không đủ khả năng thông hiểu cặn kẽ tài liệu thỏa thuận đó.

Trước khi qua đời, DeLuca đã bị buộc tội sử dụng các chiến thuật bắt nạt khiến nhiều chủ chi nhánh phải phấn đấu đòi lại khoản tiền đầu tư, dẫn đến các vụ kiện, tranh chấp pháp lý, điều tra của chính phủ và khiếu nại liên tục. Phản đối dai dẳng nhất và mạnh nhất của họ là nhắm vào những người của Công ty có chức vụ gọi là “Đại lý Phát triển” (Development Agent) rất hắc ám với sứ mạng cải tổ rộng lớn. Phần nhiều các Đại lý này cũng thuộc thành phần các chủ chi nhánh Subway. Điều này cho thấy thiếu sự minh bạch, thiên vị và xung đột quyền lợi.

Công ty Subway đang thi hành kế hoạch tái cấu trúc và hiện đại hóa trị giá 80 triệu đô la để cải thiện thực đơn và dịch vụ khách hàng, cập nhật các công nghệ hướng tới khách hàng và thiết kế cửa hàng. Công ty cũng có kế hoạch cung cấp cho hơn 5.000 nhà khai thác khoản vay 10.000 đô la để giúp trang trải chi phí tu sửa. Tuy nhiên, không có công tác nào được coi là quan trọng nếu những “franchisee”, người được nhượng quyền, không đồng ý với những đòi hỏi và điều kiện của Công ty đưa ra.
Nhiều người chủ chi nhánh tiệm Subway chịu khuất phục trước áp lực của Công ty và đầu hàng. Manoj Tripathi thì không. Là một người nhập cư từ Ấn Độ, sau hai mươi năm làm việc ở Mỹ, ông nhảy vào đầu tư Subway, làm chủ 38 tiệm vào năm 2015, trở thành một trong những chủ nhượng quyền lớn nhất ở khu vực California East Bay.
E sợ rằng có thể mất thêm các tiệm khác do mình làm chủ, vào năm 2016, vợ chồng Tripathi đã đệ đơn kiện Công ty Subway và một Đại lý Phát triển tên Patel tại tòa án California, cáo buộc Patel đã dùng nhiều kỹ thuật kiểm tra mờ ám và báo cáo sai trái để đóng cửa tiệm chi nhánh Subway của họ.
Theo một bản tin của tờ New York Post, trong năm 2017, Công ty Subway khởi xướng 702 hành động trọng tài chống lại những người được nhượng quyền. Trong cùng năm đó, so sánh với McDonald chỉ có một vụ và Dunkin ‘(hệ thống tiệm bánh donut và cà phê) có hai vụ.
Sở dĩ vợ chồng Tripathi can đảm thử thách chống lại Công ty Subway vì họ nghĩ họ có đủ khả năng để thắng. Trước khi qua Mỹ, Manoj Tripathi là một kỹ sư chuyên nghiệp có bằng kinh doanh. Sadhana, vợ ông, có bằng tiến sĩ hóa học, cho biết họ hầu như có thể đọc và hiểu từng dòng chữ của tài liệu pháp lý. Nhiều người đồng nghiệp chủ các tiệm Subway khác của họ có thể không đủ khả năng ngôn ngữ để hiểu. Ông Tripathi cho biết vợ chồng ông cố gắng phấn đấu dai dẳng với Công ty Subway, nhưng dường như họ cũng đang cảm thấy thấm mệt. Bà Tripathi nói “Chúng tôi đã làm việc tận lực, đã hy sinh đời sống riêng trong gia đình cho sự nghiệp. Chúng tôi đã trải qua rất nhiều nỗi gian nan, nhưng bây giờ nó không còn đáng để theo đuổi nữa.”

Phan Hạnh
(Theo Subway got too big. Franchisees paid a price trên New York Times| ngày 29-6-2019 và nhiều nguồn tin khác)

Tin tức khác...