Khi Nhật hoàng muốn thoái vị…

Lý Anh

 

Ngày 08/08/2016, đài truyền hình Nhật Bản phát sóng cuốn băng ghi lại hình ảnh và lời phát biểu của Nhật hoàng Akihito trước dân chúng ngỏ ý muốn thoái vị. Ngài tự nhận sức khỏe của mình không ổn, hy vọng được thoái vị. Nhật hoàng vừa tuyên bố, dư luận Nhật Bản bàn tán xôn xao. Đa số dân chúng Nhật Bản đồng ý để Nhật Hoàng thoái vị. Tuy nhiên, chuyện không đơn giản như vậy…

Nhật Hoàng Akihito muốn “thoái vị”

Hoàng gia Nhật Bản vốn là một hiện tượng đặc biệt trong lịch sử và tồn tại lâu đời hơn bất cứ triều đại nào trên thế giới. Hoàng gia Nhật Bản nhận được trọn vẹn lòng mến yêu và tôn kính của người dân xứ Phù Tang.

Đệ nhị Thế chiến kết thúc, Nhật hoàng Akihito mới 11 tuổi. Dưới sự bảo hộ của Hoa Kỳ, Nhật Bản bắt đầu xây dựng chế độ dân chủ. Trong hoàn cảnh đó, Nhật hoàng Akihito không tiếp thu kiểu giáo dục dành cho đế vương mà được Elizabeth Gray Vining, một người Mỹ làm việc tại thư viện, dạy kèm môn tiếng Anh. Ngài cũng đã tốt nghiệp khoa Chính trị tại Đại học Gakushuin ở Tokyo. Năm 1989 Nhật hoàng Akihito chính thức lên ngôi. Tính đến nay Nhật hoàng Akihito đã trị vì 27 năm.

Ngày 08/08/2016, Nhật hoàng Akihito, 82 tuổi, phát biểu trên truyền hình tỏ ý muốn thoái vị vì sức khỏe yếu. Ngài nói: “Mấy năm trước tôi từng vào bệnh viện mổ xẻ 2 lần. Nay tuổi đã ngoài 80, sức khỏe ngày càng suy nhược, mới bắt đầu suy nghĩ, từ nay khó hoàn thành những công việc nặng nhọc của Hoàng gia, mới tính chuyện nên làm thế nào cho phù hợp với những mong muốn của dân chúng và quốc gia”.

Đoạn cuối cùng trong bài phát biểu của mình, Nhật Hoàng Akihito nhấn mạnh: “Trong Hiến Pháp Nhật Bản, Nhật Hoàng không có quyền năng đối với vấn đề quốc chính. Nhưng cùng với lịch sử lâu dài của chế độ Nhật hoàng Nhật Bản, trong hoàn cảnh nào Hoàng thất cũng sẽ thực hiện nhiệm vụ của mình sát cánh cùng nhân dân, xây dựng một tương lai cho đất nước, giữ vững ổn định. Đó cũng là điều mà tôi muốn giãi bày trong buổi nói chuyện hôm nay”.

Trước đó, trong lịch sử Nhật Bản cận đại, chỉ có 2 lần Nhật hoàng nói chuyện trước dân chúng. Lần thứ nhất, ngày 15/08/1945, Nhật hoàng Hirohito, tuyên bố trước quốc dân Nhật Bản về chuyện đầu hàng đồng minh, kết thúc Đệ nhị Thế chiến. Lần thứ hai, Nhật hoàng Akihito phát biểu trước dân chúng Nhật Bản về thảm họa động đất và sóng thần Tohoku xảy ra ngày 11/03/2011 với những lời lẽ vô cùng xúc động. Bởi vậy, lần này dân chúng Nhật Bản và các nước lân cận vô cùng quan tâm đến những lời phát biểu trên truyền hình của Nhật hoàng Akihito. Truyền thông Nhật Bản cho rằng, những lời phát biểu trên cho thấy rõ những lo lắng của Nhật hoàng Akihito, Ngài không thể đảm nhiệm vị trí này một cách đầy đủ ở tuổi 82 và sau 28 năm trị vì đất nước. Tuy nhiên, khi phát biểu, Ngài không hề nói đến hai tiếng “thoái vị”.

Thoái vị là điều chưa từng có trong lịch sử Nhật Bản. Theo các nhà phân tích, Nhật hoàng tránh nói thẳng việc “thoái vị” bao hàm ý nói chính phủ cần phải cân nhắc việc sửa đổi hiến pháp cho phù hợp.

Việc “thoái vị” không chỉ cá nhân của Ngài muốn là được, mà còn phụ thuộc nhiều vào vấn đề truyền thống lịch sử, vào hiến pháp qui định.

Nhiều nhà phân tích Nhật Bản cho rằng, bài phát biểu của Nhật Hoàng đã thể hiện trách nhiệm của một vị hoàng đế đối với hạnh phúc của nhân dân, sự ổn định của đất nước. Đây là một điều tuyệt vời. Tuy nhiên, cũng nên hiểu rằng, Nhật Bản là nước quân chủ lập hiến, hiến pháp nước này không có điều khoản nào ghi rõ Nhật hoàng có quyền thoái vị.

 

Dư luận về lời phát biểu của Nhật hoàng

Sau khi Nhật hoàng phát biểu, TTg Nhật Bản Shinzo Abe đã trả lời phỏng vấn báo chí. Ông Abe nói: “Bài phát biểu của Nhật hoàng thể hiện trách nhiệm lớn đối với quốc dân. Bởi vậy, Chính phủ càng phải nỗ lực làm thế nào để thực hiện nguyện vọng của Nhật hoàng về vấn đề tuổi tác và trách nhiệm của mình”.

Nhiều nhà bình luận cho rằng, TTg Shinzo Abe muốn nói cần có những bước tiếp theo trong việc sửa đổi hiến pháp hòa bình nhanh chóng để có thể thực hiện những vấn đề liên quan tới Hoàng gia Nhật Bản.

Trong một cuộc thăm dò dư luận do truyền thông Nhật Bản thực hiện, cho thấy, đa phần công chúng ủng hộ mong muốn thoái vị của Nhật hoàng Akihito. 85% số người được hỏi nói rằng họ ủng hộ việc sửa đổi luật Hoàng gia để thực hiện việc đó. Daisuke Kodaka, 34 tuổi, một nhân viên làm việc tại công ty mỹ phẩm Tokyo, nói. “Chúng ta luôn nói về Nhật hoàng với tinh thần tôn kính, nhưng lại trói buộc Ngài như một nô lệ. Nhật hoàng là biểu tượng của chúng ta nhưng lại không được hưởng quyền như người bình thường. Chúng ta nên công nhận quyền lợi của Ngài“.

Yuri Kobayashi, một nhân viên làm việc bán thời gian từ Funabashi, thành phố gần Tokyo, cho biết, cô nhận ra làm hoàng đế không phải là công việc dễ dàng. Yuri Kobayashi nói: “Tôi nhận ra rằng Nhật hoàng đã cố gắng hết sức. Tôi muốn Ngài được nghỉ ngơi“.

Takeshi Hara, giảng dạy tại Đại học Shimane, Nhật Bản, cho biết: “Lịch sử Nhật Bản đã có nhiều hoàng đế thoái vị. Hơn một nửa số quốc vương trong lịch sử Nhật Bản đã rời ngôi, thường để nghỉ ngơi tại các tu viện Phật giáo. Chỉ đến thế kỷ 19, khi các nhà lãnh đạo Nhật Bản khởi động phong trào thần thánh hóa Thiên hoàng thì việc thoái vị mới trở thành không thể. Nhật hoàng Hirohito, cha của Nhật hoàng Akihito, là vua cuối cùng ủng hộ việc thần thánh hóa Thiên hoàng”.

Trong một bài bình luận, nhật báo The News York Times đặt câu hỏi: “Tại sao Nhật hoàng lại bày tỏ mong muốn thoái vị vào lúc này?”. Rõ ràng Nhật hoàng Akihito đang ngày càng lo ngại về tương lai của hệ thống hoàng tộc. Ông lên ngôi vua vào năm 1989, sau khi truyền thông dành sự quan tâm mạnh mẽ đến sức khỏe của cha ông trong vài tháng, và ông cho rằng trong suốt thời gian đó, “xã hội đi vào bế tắc”. Ngài kế vị ngai vàng khi đang để tang cha mình và theo Ngài, đó là “sự căng thẳng rất nặng nề”. Bằng việc thoái vị, Nhật hoàng hy vọng rằng các hoàng đế trong tương lai sẽ không phải chịu áp lực đó.

Có thể Nhật hoàng Akihito nhận ra rằng, đến một lúc nào đó, Nhật Bản cần phải cho phép phụ nữ nối ngôi vua, giống như thế kỷ thứ 6. Ngài có thể muốn thúc đẩy mọi người nghiêm túc xem xét lại hệ thống hiện tại như một cách mở đường cho sự thay đổi này.

Trước khi Nhật hoàng Akihito phát biểu trên truyền hình vào ngày 08/08, ngày 13/07, đài Phát thanh Quốc gia Nhật Bản NHK (Japan Broadcasting Corporation) đưa tin rằng, Nhật hoàng Akihito muốn thoái vị. Thông báo được đưa ra chỉ vài ngày sau khi đảng cầm quyền Dân chủ Tự do (LDP) đánh bại phe đối lập trong cuộc bầu cử Thượng viện. Với đảng liên minh là Komeito, LDP giành được hai phần ba số ghế trong quốc hội – mức cần thiết để đưa đề xuất sửa đổi hiến pháp ra trưng cầu dân ý.

Bản Hiến pháp hiện nay được soạn thảo khi Nhật Bản còn được điều hành bởi quân đội Hoa Kỳ sau Đệ nhị Thế chiến, với tên gọi “Hiến pháp hòa bình”, có hiệu lực từ năm 1947, Hiến pháp hòa bình xóa bỏ quyền phát động chiến tranh của Nhật và xác định Thiên hoàng là “biểu tượng quốc gia cho sự hòa hợp dân tộc”, chỉ có vai trò trong các nghi thức chứ không giữ bất cứ quyền lực chính trị nào. Bản hiến pháp này chưa trải qua lần chỉnh sửa nào kể từ khi được thông qua.

Ông Norihiro Kato, nhà phê bình văn học và giáo sư danh dự tại Đại học Waseda, Nhật Bản, cho rằng, công chúng không thể không suy đoán rằng mong muốn thoái vị của Nhật hoàng liên quan đến quyết tâm sửa đổi hiến pháp hòa bình của chính phủ TTg Shinzo Abe, đặc biệt là khi một trong những thay đổi được đề xuất sẽ xác định lại vai trò của Nhật hoàng, thay đổi từ một hình ảnh hoàn toàn mang tính biểu tượng trở lại làm nguyên thủ quốc gia, giống như Hiến pháp Meiji năm 1890. Hiện chưa thể suy đoán tác động thực tế của những thay đổi đó.

Giáo sư Kato cho rằng, cách giải thích thuyết phục hơn là Nhật hoàng Akihito đã phật lòng bởi những nỗ lực thay đổi hiến pháp của chính phủ Abe, không chỉ chính trị hóa vai trò của Nhật hoàng mà còn bãi bỏ điều khoản hòa bình cấm Nhật Bản tham gia vào các cuộc chiến tranh. Điều đó khiến Nhật hoàng Akihito cố gắng làm chậm tiến độ của họ, có lẽ cho đến sau khi kết thúc nhiệm kỳ của ông Abe năm 2018. Nói cách khác, Nhật hoàng Akihito có thể muốn làm dấy lên một vấn đề hiến pháp cấp bách hơn: Do tuổi tác và địa vị của ông, vấn đề thoái vị của ông phải được ưu tiên hàng đầu.

Ông Kato nói: “Không thể nói cách giải thích nào chính xác, tuy nhiên, có một điều chắc chắn là kể từ khi Nhật hoàng Akihito lên ngôi, ông đã nỗ lực thể hiện sự tôn trọng đối với hiến pháp và thể hiện rõ cam kết của mình đối với hòa bình và hợp tác quốc tế.

Nếu ông thành công trong nỗ lực cho phép các hoàng đế Nhật Bản thoái vị – đảo lộn quan niệm lâu đời rằng hoàng đế là thiêng liêng và bất khả xâm phạm – ông sẽ chứng minh được rằng các hoàng đế ngày nay giống như mọi công dân khác, họ tuân thủ theo luật pháp và những lý tưởng dân chủ của trật tự thời hậu chiến“.

Một số nhà phân tích cho rằng, có thể chính phủ của TTg Abe đã bí mật gây áp lực cho NHK để đài này đưa tin về mong muốn thoái vị của Nhật hoàng. Pháp luật hiện hành không cho phép vua thoái vị, vì vậy hiến pháp cũng không có quy định về vai trò của Nhật hoàng đã rời ngôi. Lời yêu cầu hàm ẩn của Nhật hoàng Akihito có lẽ chỉ có thể được giải quyết bằng cách sửa đổi hiến pháp. Như vậy có thể tạo cơ hội cho chính quyền Abe thúc đẩy những sửa đổi khác …

Trên đây là một số ít trong khá nhiều bình luận về ước nguyện được “thoái vị” của Nhật hoàng Akihito. Chúng ta cùng chờ xem Nhật hoàng có thực hiện được ước nguyện đó hay không?

Lý Anh

 

Tin tức khác...