Chuyện phiếu cử tri đoàn và phiếu phổ thông ở Mỹ

Electoral votes – theo định nghĩa nó là Phiếu cử tri đoàn. Popular votes, theo định nghĩa là nó Phiếu phổ thông. Gõ lên mạng Google bạn sẽ thấy khá nhiều giải thích về hai khái niệm này, đặc biệt nếu bạn muốn hiểu cặn kẽ các thông tin từ báo chí Anh ngữ. Còn muốn biết theo cách giải thích xuề xòa, nhiều trang mạng tiếng Việt có những giải thích tương đối cặn kẽ. Tuy nhiên với mùa phiếu sắp đến ở Mỹ, không ít bạn đọc vẫn lấn cấn với hai khái niệm Phiếu cử tri đoàn và Phiếu phổ thông. Vậy đâu là sự khác biệt giữa hai khái niệm này?

Phiếu phổ thông (Popular vote) thực ra là lá phiếu của bạn. Bạn là công dân không bị tước quyền bầu cử. Bạn đăng ký đi bầu. Bạn muốn ứng cử viên Tổng thống đại diện cho tư tưởng của bạn sẽ đắc cử, ở đây nếu không phải Đảng Cộng hòa cũng sẽ là Dân chủ. Và bạn bầu cho ứng cử viên đó. Lá phiếu bạn cầm trên tay và bạn điền vào ô ghi tên ứng cử viên “gà nhà”. Rồi bạn bỏ vào thùng. Lá phiếu đó gọi là Phiếu phổ thông.

Phiếu cử tri đoàn (Electoral vote) là lá phiếu do các dân biểu (tại Hạ viện) và thượng nghị sĩ (của Thượng viện) đang tại chức. Họ có trách nhiệm bầu lá phiếu của mình (trong tư cách đại diện của một dân biểu hay một thượng nghị sĩ cho các cử tri đã bỏ phiếu cho họ) vào mỗi mùa bầu cử tổng thống Mỹ. Vì thế tại Mỹ hiện nay số Phiếu cử tri đoàn gộp lại sẽ là 538 phiếu. Các đại biểu này gọi chung là cử tri đoàn gồm 435 dân biểu tại Hạ viện, 100 thượng nghị sĩ tại Thượng viện (2 thượng nghị sĩ cho mỗi tiểu bang, tại Mỹ có 50 tiểu bang) và 3 đại biểu đến từ Thủ đô Washington. Nhân đây xin nhắc thêm, 3 đại biểu của Washington D.C. chỉ xuất hiện sau khi Tu Chính án 25 được thông qua vào năm 1961, cho phép Thủ đô Washington gởi về 3 đại biểu.

Phiếu phổ thông là lá phiếu ở dạng dân chủ nhất. Nó là phiếu của lòng dân (dựa vào đa số dân chúng Mỹ). Tuy nhiên trên thực tế Phiếu phổ thông thiên về giá trị tinh thần nhiều hơn, không có sức mạnh quyết định trao chìa khóa Bạch cung như Phiếu cử tri đoàn. Thông thường, đa số các ứng cử viên Tổng thống thắng Phiếu phổ thông sẽ thắng luôn Phiếu cử tri đoàn. Tuy nhiên một vài trường hợp “trái khoáy bất ưng” đã xảy ra tại Mỹ. Trong lịch sử bầu cử 232 năm của Mỹ, 5 lần trái khoáy hiếm hoi ấy đã xảy ra, tức ứng cử viên tổng thống Mỹ thắng Phiếu cử tri đoàn nhưng thua Phiếu phổ thông, trong đó lần thứ 5 Tổng thống Trump đắc cử nhờ Phiếu cử tri đoàn năm 2016 dù ông thua Cựu ngoại trưởng Hillary Clinton gần 3 triệu Phiếu phổ thông!

Hiểu nôm na, Phiếu cử tri đoàn thiên về tính cộng hòa, tức lá phiếu cử tri đoàn là tiếng nói chung của nhiều cá nhân dồn phiếu cho một cử tri đại diện cho mình. Và theo luật bầu cử Mỹ, Phiếu cử tri đoàn có một đặc tính khá độc đáo; nếu đảng nào thắng Phiếu phổ thông tại một tiểu bang thì tất cả Phiếu cử tri đoàn của tiểu bang thuộc về đảng thắng cử đó. Vì vậy tình trạng trái khoáy “thắng” Phiếu cử tri đoàn nhưng lại “thua” Phiếu phổ thông” có dịp xảy ra.

Nhân đây xin được mạn phép giải thích thêm, bạn đọc từng nghe về khái niệm các tiểu bang đỏ (Cộng hòa), xanh (Dân chủ) cùng với một số tiểu bang tím (Độc lập, không hẳn đỏ mà cũng không hẳn xanh, khó tiên liệu, thường thay đổi vào phút chót). Thông thường tại các tiểu bang đỏ đa số dân biểu và thượng nghị sĩ (tại Quốc hội Mỹ) theo đảng Cộng hòa nhiều hơn, điều này có nghĩa tại các tiểu bang đỏ vẫn có những dân biểu và thượng nghị sĩ (được bầu vào Quốc hội Mỹ) theo Đảng Dân chủ. Tương tự, tại các tiểu bang xanh vẫn có các dân biểu và thượng nghị sĩ theo Đảng Cộng hòa. Còn tại những tiểu bang tím số dân biểu và thượng nghị sĩ của hai đảng Dân chủ và Cộng hòa gần như tương đương ngang ngửa nhau.   

Tại mỗi mùa phiếu bầu cử tổng thống Mỹ, quá nửa đêm sau ngày bầu cử ai thắng Phiếu phổ thông sẽ biết ngay. Còn Phiếu cử tri đoàn (thông thường dựa vào phiếu phổ thông do các cử tri dồn phiếu cho các dân biểu hoặc thượng nghị sĩ đại diện) được công bố vào ngày thứ hai (Monday) của tuần sau. Các ông nghị, bà nghị tại lưỡng viện quốc hội sẽ bầu để quyết định xem ai sẽ là tổng thống, họ là những elector (phân biệt với voter là những phó thường dân như chúng ta).

Đi thẳng vào vấn đề chính, tại sao có trường hợp 5 lần trái khoáy xảy ra, tức thắng Phiếu cử tri đoàn nhưng lại thua Phiếu phổ thông? Sau đây một vài giải thích cống hiến hầu quý vị. Trước tiên, tại Mỹ các tiểu bang lớn, nhỏ không đồng đều. Những tiểu bang lớn đông dân (như California, Texas, New York, hay Florida) hiện diện bên cạnh những tiểu bang nhỏ ít dân (như Alaska, North Dakota, Delaware…). Khá dễ hiểu, đông dân thường có nhiều Phiếu cử tri đoàn hơn (như California có tới 55 Phiếu cử tri đoàn, Texas có 38 Phiếu cử tri đoàn, Florida và New York mỗi tiểu bang chiếm 29 phiếu) còn mấy tiểu bang nhỏ như Alaska, North Dakota, và Delaware mỗi tiểu bang chỉ có 3 phiếu cử tri đoàn. Nhắc lại, tiểu bang lớn sẽ có nhiều ông nghị, bà nghị hơn, nên sẽ có nhiều Phiếu cử tri đoàn hơn.

Vậy đâu là mấu chốt tạo ra hiện tượng trái khoáy (vốn chỉ xảy ra 5 lần tại Mỹ trong khoảng thời gian hơn 230 năm lịch sử bầu cử Mỹ)?

Thoạt nhìn vào bản đồ phân bổ dân số tại các tiểu bang của Mỹ bạn thấy có tiểu bang lớn, tiểu bang nhỏ. Nhưng nếu quan sát kỹ, tỷ lệ dân số (tính trên đầu người) trên mỗi phiếu đại diện cử tri đoàn tại các tiểu bang không đồng đều như nhau. Lấy ví dụ, tại New York một Phiếu cử tri đoàn đại diện cho 519,000 dân. Hay như tại California, một phiếu đại diện cử tri thay mặt cho 508,000 người. Trong khi đó tại tiểu bang Wyoming một phiếu đại diện cử tri đoàn chỉ thay mặt cho 143,000 người hay tại North Dakota một phiếu đại diện cử tri đoàn thay mặt cho 174,000 người.   

Hoặc một ví dụ khác, tiểu bang Hawaii chỉ có 1.36 triệu dân nhưng có đến 4 phiếu đại diện cử tri đoàn trong khi đó tiểu bang Oregon đông dân gấp 3 lần (3.8 triệu dân) chỉ được 7 phiếu đại diện cử tri. Tại sao có hiện tượng này? Như ta đã biết, mỗi tiểu bang của Mỹ tự động có hai ghế thượng nghị sĩ. Còn số dân biểu dựa vào dân số (nhiều hay ít) của tiểu bang đó. Vì thế tại những tiểu bang đông dân như California gần 40 triệu người vẫn chỉ có 2 thượng nghị sĩ. Trong khi đó ít dân như tiểu bang Wyoming chỉ có 586,107 người vẫn nghiễm nhiên được hưởng 2 ghế thượng nghị sĩ.   

Để bạn đọc dễ hình dung, tạm gọi Phiếu phổ thông là số hạt đậu (mỗi hạt đậu là một lá phiếu của một công dân đi bầu). Còn phiếu cử tri đoàn là số lon đậu (mỗi lon đậu là một phiếu cử tri đoàn đựng bên trong những hạt đậu là các cử tri). Từ những con số thảo luận phần trên, một lon đậu của California đựng tới hơn nửa triệu hạt (đầy lon) trong khi một lon đậu tại Wyoming chỉ có khoảng 143,000 hạt đậu (1/3 lon). Để ung dung thắng cử bước vào Bạch Cung, một ứng cử viên tổng thống Mỹ chỉ cần đủ số “lon đậu” chứ không quan tâm đến số “hạt đậu” trong mỗi lon (đầy hay vơi). Như vậy, số lon đậu mới thực sự là quyết định chung cuộc chứ không phải số hạt đậu đựng trong mỗi lon! Thành ra tuy được nhiều lon đậu vơi vẫn “sướng hơn” được ít lon đậu đầy (dù khi đổ ra đếm, kẻ được nhiều lon đậu vẫn được ít hạt đậu hơn). Nhưng ai thèm quan tâm đến chuyện được nhiều hạt đậu hay ít, người ta chỉ quan tâm đến số lon đậu mà thôi!

Tuy nhiên, nói thì nói vậy, mỗi ứng cử viên tổng thống vẫn thích thắng cử tại những tiểu bang lớn vì tại đây số lon đậu nhiều hơn. Đó là lý do nhiều ứng cử viên tổng thống dọn đường cho mình bằng cách “gieo tình cảm” với những tiểu bang lớn. Tiếc một điều là các tiểu bang lớn thường có chủ (như New York và California là lãnh địa của Đảng Dân chủ) trong khi đó Texas và Florida do Đảng Cộng hòa nắm ưu thế. Các tiểu bang tím có số lon đậu tương đối khá nghiễm nhiên trở thành đối tượng để hai ứng cử viên tranh thủ tình cảm, bỏ vốn, bỏ sức đầu tư mới hy vọng câu phiếu tại những tiểu bang này.   

Với tình hình mùa phiếu đang tăng dần vận tốc, Mr. Joe Biden và Tổng thống Trump tìm mọi cách tranh thủ lấy lòng dư luận chung. Bản đồ phân bổ Phiếu cử tri gần như đã định đoạt, người ta chỉ còn hy vọng vào quyết định của những tiểu bang tím với kết quả “gió quẩn” (vốn chỉ biết được vào phút chót).

Từ những giải thích nêu trên, bạn thấy các tiểu bang tím và nhiều tiểu bang nhỏ càng gần đây càng tạo được những tiếng nói quan trọng bởi diễn biến chính trị kinh tế xã hội tại Mỹ đang phát triển theo hướng khác hẳn với công thức truyền thống. Hơn lúc nào hết, chỉ cần sơ sểnh một chút, hoặc vô ý chủ quan, đi sai một nước cờ, mất đi một vài tiểu bang có số Phiếu cử tri đoàn “cỡ vừa” thôi cũng sẽ đủ thay đổi cục diện cuộc đua. Lấy ví dụ mùa phiếu 2016, Cựu ngoại trưởng Hillary thất cử vì nhiều tiểu bang tím lúc đó tin rằng Tổng thống Trump sẽ đem lại bát cơm cho họ. Tại đây số hạt đậu tuy không nhiều, nhưng số lon đậu lại rất đáng kể.

Vâng. Góp gió thành bão. Với con số 538 Phiếu cử tri đoàn (538 lon đậu), một ứng cử viên chỉ cần thắng 270 Phiếu cử tri đoàn là có thể ung dung bước vào Bạch Cung. Với mùa phiếu 2016, Tổng thống Trump thắng 306 phiếu lon đậu còn Cựu ngoại trưởng Hillary chỉ thắng được 232 phiếu lon đậu. Thành ra dù thắng Mr. Trump gần 3 triệu hạt đậu, bà vẫn phải ngậm bồ hòn chứng kiến giấc mộng dọn vào Bạch Cung lần thứ 2 bị phá vỡ!   

Quyền được đi bầu là quyền thiêng liêng của một công dân Mỹ. Chỉ người có quốc tịch, là công dân Mỹ bạn mới có được cái quyền đó. Vì thế được đi bầu là được cơ hội cất lên tiếng nói của mình. Đừng nản lòng nếu như tại quận hạt hay tại tiểu bang bạn đang sống lon đậu không phải là lon đậu Đảng Cộng hòa như bạn mong muốn (hay ngược lại). Nhưng hãy tin tưởng, biết đâu nhiều người cùng cất tiếng nói vì quyền lợi chính đáng, tình thế sẽ thay đổi. Như trường hợp nhiều người cảm thấy vũng bùn tại Thủ đô Washington cần được tát cạn như lời Mr. Trump hứa hẹn (drain the swamp), họ nô nức đi bầu, cuối cùng cán cân tình thế đảo ngược, ông nhận được nhiều lon đậu vì hiệu ứng góp gió thành bão từ các tiểu bang nhỏ, đặc biệt tại các tiểu bang tím gộp lại.

Bạn đọc thân mến, từ những kiến thức cơ bản về khái niệm Phiếu cử tri đoàn (số lon đậu) và Phiếu phổ thông (số hạt đậu), chúng ta càng khâm phục hệ thống bầu cử tại Mỹ nhiều hơn. Không hẳn là trống đánh xuôi, kèn thổi ngược; song đây là cách các bậc tiền bối đã nhìn thấy trước và muốn ngăn chặn ảnh hưởng áp đảo của các tiểu bang lớn (như California và Texas hay Florida và New York) trong việc khuynh đảo cán cân công lý đối với các tiểu bang nhỏ như Alaska, Wyoming, hay Delaware.

Theo các bậc tiền bối khai sinh nước Mỹ, bản đồ địa lý tập trung dân số (population map) tại một số tiểu bang lớn và bản đồ chính trị phân bổ các tiểu bang (states map) cần được cân bằng, đó là lý do kế sách Phiếu cử tri đoàn (lon đậu) quan trọng hơn Phiếu phổ thông (số hạt đậu) được đem ra sử dụng để giúp tiếng nói giữa các tiểu bang được công bằng hơn.

Hy vọng với lối giải thích so sánh giữa Phiếu cử tri đoàn (lon đậu) và Phiếu phổ thông (hạt đậu), bạn sẽ thấy thú vị hơn mỗi lần đi bỏ phiếu bốn năm một lần, dù chưa hẳn lá phiếu của bạn sẽ ảnh hưởng trực tiếp, song ít nhất, bất luận với kết quả ra sao, bạn sẽ không quá bất ngờ vì đã hiểu phần nào luật bầu cử, một sinh hoạt xã hội chính trị với những pha bất ngờ của một “cuộc chơi” đầy thú vị trên đất Mỹ.

Nguyễn Thơ Sinh