Bệnh sởi đang trở lại những nơi đã từng loại trừ được sởi

Tuần trước, cơ quan y tế Vancouver Coastal Health (VCH) của tỉnh bang British Columbia, Canada, ra thông báo về việc thêm một ca mới của bệnh sởi vừa được ghi nhận ở khu vực Lower Mainland. Thông báo của VCH cho hay người bệnh, cư ngụ trong khu vực trách nhiệm của Fraser Health Authority, bị nhiễm bệnh sởi từ một nước khác, và đã đến nhiều nơi ở BC trong khi mang bệnh.
VHC khuyến cáo những người đã có mặt ở một số địa điểm vào một số thời điểm nhất định trong hai ngày 13 và 14 tháng 4 (phi trường quốc tế Vancouver, trên chuyến bay JL018 của Japan Airlines Flight từ Tokyo đến Vancouver, tại khách sạn Ramada by Wyndham Hotel ở Coquitlam, Lougheed Town Centre ở Burnaby) cần theo dõi xem có các triệu chứng bệnh hay không và xem lại hồ sơ chủng ngừa của mình.
Đây là ca sởi thứ 27 được ghi nhận ở B.C.
Ở Hoa Kỳ, hôm 18 tháng 4, thành phố New York (NYC) đã ra lệnh đóng cửa thêm 4 trường học và phạt vạ thêm 3 người vì vi phạm lệnh khẩn cấp y tế của sở y tế công cộng thành phố.
Lệnh này, ban hành hôm 9 tháng 4, buộc những người lớn và trẻ em từ 6 tháng trở lên đang sinh sống, làm việc hoặc đi học ở trong khu vực có các mã bưu chính 11205, 11206, 11211 và 11249 phải đi chủng ngừa sởi, quai bị và sởi Đức (rubella) – bằng vắc xin MMR trong vòng 48 giờ.
NYC cho hay sẽ bị phạt 1000 đô la nếu đến ngày 12 mà không tuân thủ lệnh chủng ngừa.
Dịch sở đã bùng phát tại NYC từ tháng 10 năm 2018. Tính đến giữa tháng 4, đã có 329 ca sở được xác nhận, thêm 44 ca từ sau ngày có lệnh khẩn cấp. Đa số bệnh nhân là trẻ dưới 18 tuổi.
Mặc dù chưa có người chết, sở y tế NYC nói có 25 trường hợp đã phải vào nhà thương và 6 trường hợp phải điều trị trong khu vực chăm sóc đặc biệt.
Sởi đã được báo cáo ở hơn 20 tiểu bang, Trung tâm kiểm soát và phòng ngừa dịch bệnh (CDC) Hoa kỳ cũng đã công bố số liệu cập nhật cho các trường hợp mắc bệnh sởi trong nước. Đã có 555 trường hợp được xác nhận tại 20 tiểu bang từ đầu năm đến nay – gần 100 trường hợp so với tuần trước, thậm chí đã tấn công cả vào văn phòng của công ty Google ở Silicon Valley.
Con số này chỉ thua kỷ lục được ghi nhận vào năm 2014 trong cùng thời gian – 667 trường hợp. Năm đó, số trường hợp mắc bệnh sởi cao hơn tất cả các các năm tính từ năm 2000, năm mà Hoa kỳ công bố đã loại trừ được chứng bệnh này. Với chiều hướng này, kỷ lục trên đang sắp sửa bị phá.
Nhưng những gì bệnh sởi đang gây ra ở Canada và Hoa kỳ không đáng sợ bằng những tai họa mà chứng bệnh một thời đã bị xóa sổ này gây ra trên toàn thế giới.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thuộc Liên hiệp quốc ghi nhận cho đến giữa tháng 4, đã có hơn 112,000 ca sởi ở 170 quốc gia được báo cáo cho WHO trong năm 2019. Năm ngoái, trong cùng một thời gian, chỉ có 28.000 ca ở 163 quốc gia. Mức gia tăng này là gần 300%
WHO cho rằng rất có thể còn nhiều trường hợp đã không được báo cáo.
Nhưng cơn bùng phát của bệnh sởi ở Bắc Mỹ không đáng sợ so với những gì đang xảy ra ở đảo quốc Madagascar.
Năm nay, quốc gia nằm trong biển Ấn độ, cách bờ đông của Phi châu này chới với với vụ bùng phát dịch sởi lớn nhất trong lịch sử. Cho đến nay, Madagascar đã có hơn 115 ngàn ca sởi được ghi nhận và hơn 1200 ca tử vong.

Sởi làm chết người!
Đúng thế, người ta có thể chết vì cái chứng bệnh mà người Việt trước đây thường coi là bệnh của trẻ con, chỉ làm ngứa ngáy, sốt nóng vài ngày rồi qua.
Theo CDC, khoảng 1 trong số 1.000 trẻ em mắc bệnh sởi sẽ bị viêm não. Điều này có thể dẫn đến các cơn co giật và khiến trẻ bị điếc hoặc bị thiểu năng trí tuệ.
Ngoài ra, 1 hoặc 2 trong số 1.000 trẻ em Mỹ mắc bệnh sởi sẽ chết vì bệnh này. Trên toàn thế giới, căn bệnh này có thể gây tử vong ở 1 hoặc 2 trên 100 trẻ em.
Một nữ tiếp viên 43 tuổi của hãng hàng không El Al (Israel), hoàn toàn mạnh khỏe trước khi bị lây sởi, đã phát chứng sưng óc (encephalitis) và hôn mê sau khi vào bệnh viện. Bà này có thể đã bị lây nhiễm sởi trên đường bay đi và về giữa Tel Aviv và New York.
Chẳng phải chỉ ở các nước nghèo, thiếu thốn phương tiện vệ sinh và y tế. Năm 2018, sởi giết chết 72 người ở Âu châu.
WHO cho biết trong năm 2017, năm gần đây nhất với ước tính có được, bệnh sởi đã giết chết khoảng 110.000 người trên toàn thế giới.
Con số này thấp hơn rất nhiều so với một vài thập niên trước, nhưng WHO đã cảnh báo trong một báo cáo năm ngoái rằng những lỗ hổng trong phạm vi chủng ngừa trên toàn thế giới đang cho phép số ca bệnh tăng đột biến trên toàn cầu.

Sởi và chủng ngừa
Vào giữa thế kỷ thứ 18, năm 1757, ông Francis Home, một bác sĩ người Tô cách lan, đã chứng minh rằng bệnh sởi là do một tác nhân truyền nhiễm trong máu của bệnh nhân gây ra.
Năm 1912, sởi đã trở thành một căn bệnh đáng chú ý trên toàn quốc tại Hoa Kỳ. Các nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe và phòng thí nghiệm của Hoa Kỳ được lệnh phải báo cáo tất cả các trường hợp sởi được chẩn đoán. Trong thập niên đầu tiên từ khi việc báo cáo bắt đầu, trung bình mỗi năm có 6.000 ca tử vong liên quan đến sởi.
Cũng như ở nhiều nước, trước khi có vắc-xin, gần như tất cả trẻ em ở Hoa kỳ đều mắc bệnh sởi trước tuổi 15. Ước tính mỗi năm có khoảng 3 đến 4 triệu người ở Hoa Kỳ bị nhiễm bệnh, và trong số các trường hợp được báo cáo, có chừng 400 đến 500 người chết, 48.000 người phải vào bệnh viện và 1.000 người bị viêm não do bệnh sởi.
Năm 1954, John F. Enders và Bác sĩ Thomas C. Peebles đã thu thập các mẫu máu từ một số học sinh bị bệnh trong đợt bùng phát bệnh sởi ở Boston, Massachusetts. Họ đã thành công trong việc phân lập virus bệnh sởi trong máu của em David Edmonston, một học sinh 13 tuổi trong nhóm đó.
Năm 1963, John Enders và các đồng nghiệp đã biến chủng virus sởi Edmonston-B của họ thành một loại vắc-xin và được cấp giấy phép sản xuất tại Hoa Kỳ. Năm 1968, một loại vắc-xin sởi cải tiến và còn yếu hơn, được nhà vi sinh học Maurice Hilleman và các đồng sự phát triển, bắt đầu được phân phối. Vắc-xin này, chủng Edmonston-Enders là loại vắc-xin sởi duy nhất được sử dụng ở Hoa Kỳ từ năm 1968. Vắc-xin sởi thường được kết hợp với quai bị và ban Đức (MMR: Measles + Mumps + Rubella), hoặc kết hợp với quai bị, rubella và varicella (thủy đậu) – MMRv.
Năm 1978, CDC đặt mục tiêu loại trừ bệnh sởi khỏi Hoa Kỳ vào năm 1982. Mặc dù mục tiêu này không đạt được, việc sử dụng rộng rãi vắc-xin sởi đã làm giảm đáng kể tỷ lệ bệnh. Đến năm 1981, số ca mắc sởi được báo cáo ít hơn 80% so với năm trước. Tuy nhiên, một đợt bùng phát bệnh sởi năm 1989 ở trẻ em trong độ tuổi đi chủng ngừa đã khiến ACIP (Ủy ban Cố vấn về Thực hành Chủng ngừa), AAP (Hội Y sĩ Nhi khoa Hoa Kỳ) và AAFP (Hội Y sĩ Gia đình Hoa kỳ) khuyến cáo nên tiêm một liều vắc-xin MMR thứ hai cho tất cả trẻ em. Sau khi khuyến cáo này được áp dụng cùng với những cải tiến về vắc-xin MMR, các trường hợp mắc sởi được báo cáo đã giảm nhiều hơn nữa.
Đến năm 2000, sau khi không có sự lây truyền bệnh liên tục trong hơn 12 tháng, Hoa Kỳ tuyên bố đã loại trừ được bệnh sởi.
WHO cho biết các vụ bùng phát dịch hiện đang diễn ra tại Cộng hòa Dân chủ Congo, Ethiopia, Georgia, Kazakhstan, Kyrgyzstan, Madagascar, Myanmar, Philippines, Sudan, Thái Lan và Ukraine, gây ra nhiều ca tử vong – chủ yếu là ở trẻ em. Tỷ lệ tiêm chủng ở các quốc gia này thường thấp, một phần do không đủ vắc-xin.
Tại sao một chứng bệnh đã bị loại trừ nay trở lại?
Bệnh sởi hoành hành ở các nước nghèo, dân trí không cao, điều kiện vệ sinh kém và dịch vụ y tế không đầy đủ là chuyện dễ hiểu. Nhưng khi nó bùng phát ở các nước tiền tiến, như Âu châu và Hoa kỳ thì nó trở thành một câu hỏi?
Có vài nguyên nhân.
Thứ nhất, người từ các quốc gia nơi sởi vẫn còn là một bệnh phổ biến đem sang, và người từ các quốc gia tiền tiến đó mang bệnh về.
Nhưng người ở các quốc gia Bắc Mỹ và Âu châu đã được bảo vệ bằng tiêm chủng rồi cơ mà?

The Anti-vaxxers
Trong danh sách “10 mối đe dọa đối với sức khỏe toàn cầu năm 2019” năm 2019 mà Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vửa công bố, bên cạnh virus Ebola, HIV, vi khuẩn kháng kháng sinh, ô nhiễm và các bệnh không lây nhiễm như béo phì, tiểu đường và bệnh tim là mối nguy “vaccine hesitation” – do dự không chịu / không dùng vắc-xin.
WHO định nghĩa “do dự với việc dùng vắc-xin”, là “ngần ngại, trì hoãn trong việc chấp nhận hoặc từ chối không dùng các loại vắc-xin mặc dù các dịch vụ tiêm chủng đã có sẵn”. Nói cách khác, người ta thắc mắc không biết có nên tiêm vắc-xin, hay liệu trẻ em có nên tiêm vắc-xin hay không, mặc dù có nhiều bằng chứng khoa học cho thấy hiệu quả của vắc-xin trong việc phòng bệnh, mặc dù không có các giải pháp phòng bệnh khác để thay thế cho vac-xin, và mặc dù các chuyên viên mọi nơi trên thế giới đều thúc giục đi tiêm phòng. (Giống như “shower hesitancy”, do dự khi tắm” là không muốn đi tắm, hoặc cho con tắm, mặc dù những người xung quanh đang bịt mũi và để sẵn xà bông và khăn tắm ở đó.)
Những người này, được gọi là “anti-vaxxer”, họ có thể chống tiêm chủng vì lý do y học, đạo đức hay tôn giáo, và …nhân quyền.
Về lý do y học, hiện tượng (hay phong trào?) từ chối tiêm chủng phát sinh do nỗi sợ hãi về các chất độc hại trong vắc-xin và nghi ngờ rằng các đại công ty dược phẩm thiếu lương tâm chỉ muốn bán sản phẩm. Có những người khác tin rằng nếu dùng quá nhiều vắc-xin cho trẻ nhỏ, hệ thống miễn dịch của chúng có thể bị ảnh hưởng, hoặc khả năng miễn dịch tự nhiên, đạt được bằng cách bị nhiễm bệnh và vượt qua được, là tốt hơn.
Rồi cũng cần phải nói đến vụ bài báo khoa học “rởm”, được gọi là vụ gian dối Wakefield, trên tạp chí y khoa The Lancet của Anh quốc. Sự kiện này được coi là một trong những gọi là vụ gian dối nghiêm trọng nhất trong lịch sử y khoa.
Năm 1998, một bác sĩ người Anh, ông Andrew Wakefield đã xuất bản một “case series” (một loại nghiên cứu y khoa với một loạt các đối tượng để tìm bằng chứng tương quan nguyên nhân và hậu quả) trên tạp chí y khoa danh giá the Lancet. Bài báo dựa trên “công trình” của ông và và 12 cộng sự viết rằng sau khi chích vắc-xin MMR, mười hai trẻ em đã có các triệu chứng bệnh đường ruột và bệnh tự kỷ (autism) hoặc các rối loạn phát triển khác.
Thế nhưng công trình nghiên cứu “rởm” với quy mô nhỏ – 12 mẫu, được nhiều người chý ý và rồi…tỷ lệ chích ngừa bắt đầu giảm xuống vì các cha mẹ sợ đem con đi chích, chúng sẽ mắc bệnh tự kỷ!
Trước khi công bố kết quả của Wakefield, tỷ lệ tiêm chủng MMR ở Anh là 92%; sau bài báo, tỷ lệ này giảm xuống dưới 80%. Năm 1998, ở Anh có 56 trường hợp sởi; đến năm 2008, có 1.348 trường hợp, với hai trường hợp tử vong.
Năm 2010, The Lancet đã rút lại toàn bộ công bố của Wakefield và Bác sĩ Wakefield đã bị Hội đồng Y khoa Anh quốc khai trừ và bị cấm hành nghề y ở Anh. “Công trình nghiên cứu” được Tạp chí Y học Anh tuyên bố là gian lận vào năm 2011.
Nhưng không cần tới tạp chí y khoa The Lancet, một tập sách nhỏ vớ vẩn cũng tạo ra “vaccine hesitancy” và làm tăng thêm số anti-vaxxer.
Một số lớn các trường hợp bệnh sởi năm nay ở New York City được ghi nhận trong khu vực có nhiều người Do thái Chính thống giáo. Những nhà hoạt động y tế phát giác rằng hàng trăm phụ huynh trong khu vực này không cho con đi chích ngừa vì những bài viết trong một tạp chí biên tập bởi và dành cho các phụ huynh Do thái Chính thống giáo.
“The Vaccine Safety Handbook” (sổ tay an toàn vắc-xin ) in giấy láng, dầy 40 trang có chứa đầy những giả thuyết về các âm mưu và các dữ liệu không chính xác, do một nhóm mang tên Các Phụ huynh Giáo dục và vận động cho Sức khỏe Trẻ em, viết tắt là PEACH, tạp chí đặt nghi vấn về những nguy cơ đã được xác định rõ ràng của các bệnh như sởi và bại liệt, thách thức hiệu quả của vắc-xin trong việc loại bỏ những căn bệnh đó và so sánh việc chính phủ Hoa Kỳ hô hào tiêm chủng với các trò tàn bạo y khoa của Đức Quốc xã.
Tạp chí PEACH cho rằng vắc-xin được chế tạo thành từ các độc tố và rằng thuốc tiêm chủng là hiểm họa lớn nhất cho y tế công cộng, có liên hệ với bệnh tự kỷ, rối loại chú ý (ADHD), chứng trẻ chết bất ngờ (SIDS), sẩy thai và nhiều bệnh ác tính khác.
Và các bài viết này còn gợi ý dẫn tới các giải pháp thay thế cho vắc xin như ăn kiêng, thảo dược, vi lượng đồng căn (homeopathy)…
Không phải chỉ có tạp chí của nhóm PEACH, Facebook và các trang mạng xã hội cũng đầy rẫy các diễn đàn trong đó người ta trao đổi và phổ biến các nguy hại của vắc-xin và chỉ nhau những cách thay thế.
Thậm chí, họ còn tổ chức cả những “bữa tiệc lây nhiễm”, nơi những trẻ lành mạnh được đem đến chơi với các trẻ mắc bệnh, để chúng nhiễm bệnh và kích hoạt hệ miễn nhiễm tự nhiên!
Với những người chống về mặt đạo đức hay tôn giáo, họ chống vì một số thương hiệu vắc-xin sử dụng gelatin có nguồn gốc từ bò hoặc heo, làm một chất ổn định (stabilizer). Thế là ở các quốc gia và cộng đồng có tỷ lệ cao người Hồi giáo hoặc người Do Thái chính thống, tỷ lệ chích ngừa giảm xuống.
Và cuối cùng, những người chống vắc-xin vì lý do…nhân quyền. Họ khẳng định họ có quyền làm chủ thân thể họ và quyết định về con cái họ.
Một nghiên cứu gần đây của Úc đã tìm hiểu nguồn gốc đạo đức của thái độ anti-vaxx trong các bậc cha mẹ hoạt động trên các trang web nuôi dạy con cái. Các phụ huynh này được xếp thành ba nhóm: người chấp nhận vắc-xin, người không có ý kiến, và người từ chối. So với những người chấp nhận vắc-xin, những người từ chối và những người không có ý kiến đã cho thấy họ đặt nặng vấn đề quyền tự do cá nhân cao hơn và không tin tưởng chính quyền nhiều hơn.
Họ cũng coi trọng “sự thuần khiết”, ghê tởm sự ô uế cơ thể hoặc đầu óc và những hành động ‘không tự nhiên’. Việc Úc ra luật “no jab, no pay” (không chích ngừa thì không trợ cấp con) đã làm cho nhóm này thêm bực dọc và quả quyết hơn khi không cho con họ đi chích ngừa.
Đúng là thế giới có nhiều chuyện ngược đời.
Trong lúc có người ngã bệnh hoặc chết vì không có đủ vắc-xin để dùng thì cũng có những người chết hay ngã bệnh vì nhất định không dùng vắc-xin mặc dù thuốc chủng sẵn đó và người ta cho xe đến tận nhà mời đi tiêm chủng.
Ghi chú thêm: Việt Nam hiện là quốc gia có bùng phát dịch sởi. Theo báo cáo của Bộ Y tế VN, chỉ trong dịp Tết Âm lịch vừa qua đã có thêm 700 người mắc bệnh sởi và dịch đã có mặt ở 43 tỉnh thành. Ông Cục trưởng Cục Y tế Dự phòng của VN cho hay năm 2019 là năm nằm trong chu kỳ dịch và số người chưa được tiêm chủng tăng thêm khiến tỷ lệ miễn dịch trong cộng đồng thấp và đó là lý do dịch sởi dễ bùng phát.
Nếu bạn “có nhu cầu” đi Việt Nam, cần chú ý: những người ra đời trước khi có vắc-xin sởi (thập niên 1950 trở về trước, hầu hết đều miễn nhiễm với sởi vì hầu như thời đó, ai cũng từng mắc bệnh sởi. Những người ra đời sau, và đã được chủng, tốt nhất là nên đi chủng thêm một liều. CDC nói vắc-xin MMR an toàn, nếu bạn có thể đã miễn dịch với bệnh sởi, quai bị hoặc rubella, chủng thêm một liều không có hại.
Vụ bùng phát sởi ở một số trường học tại British Columbia trong tháng trước là do một gia đình (không phải là người gốc Việt) đưa con đi Việt Nam du lịch mang về Canada.

Đỗ Quân (tổng hợp)

Tin tức khác...