Thị trường lao động Canada – Đâu là cơ hội và những bất cập

Scarbo Cao

Nói đến lực lượng lao động, trước tiên chúng ta phải nhìn vào cấu trúc dân số. Ta hay nghe nhắc đến “dân số già” (aging population). Đây là tình trạng chung của các quốc gia có nền kinh tế phát triển trong vòng hơn 100 năm trở lại đây, Canada cũng không ngoại lệ. Thống kê năm 2017 đánh dấu một “bước ngoặt lịch sử” của dân số Canada khi số lượng người cao niên (trên 65 tuổi) nhiều ngang bằng với số lượng trẻ em (0 đến 14 tuổi). Do sự phát triển của y học, tuổi thọ con người ngày càng tăng, trong khi tỷ lệ sinh của phụ nữ Canada vẫn dao động quanh con số khiêm tốn là 1.6 (tức là trung bình mỗi phụ nữ Canada sinh 1.6 con). Từ năm 2018 trở đi số người già sẽ cứ thế mà vượt lên so với số trẻ em. Theo tốc độ này, Cục Thống kê dự đoán trong khoảng 15 năm nữa, số lượng người trên 65 tuổi sẽ chiếm 25% dân số Canada. Điều đó có nghĩa là lực lượng lao động sẽ bị thiếu hụt trầm trọng. Giải pháp cho sự thiếu hụt này là tăng số dân nhập cư.
Chính sách tăng cường nhập cư của chính phủ, đặc biệt là trong 10 năm gần đây đã phát huy hiệu quả trong việc bổ sung lực lượng dân số trẻ trong độ tuổi lao động. Số dân nhập cư hiện nay chiếm trên 20% dân số Canada. Thực trạng dân số này ảnh hưởng như thế nào đến thị trường việc làm?

Người cao tuổi nghỉ hưu – lực lượng lao động trẻ lấp vào chỗ trống

Mỗi năm có trên 400.000 người Canada đến tuổi nghỉ hưu. Tuy nhiên, theo thống kê năm 2015, có đến 30% trong số đó vẫn tiếp tục làm việc toàn thời gian (full-time). Do đó, lực lượng lao động trong những năm gần đây tưởng rằng sẽ thiếu hụt, nhưng ngược lại: người già vẫn còn làm việc, người trẻ được nhập cư nhiều dẫn đến tình trạng dư thừa lao động. Nhưng đây chỉ là tạm thời, vài năm nữa khi thế hệ “baby boomers” (những người sinh trong thời kỳ bùng nổ dân số sau thế chiến thứ II 1945 cho đến khoảng năm 1965) đều quá tuổi nghỉ hưu và thật sự rút khỏi lực lượng lao động thì nền kinh tế chỉ trông cậy vào lớp trẻ.

Số người cao tuổi tăng – nhu cầu về dịch vụ y tế và các dịch vụ hỗ trợ tăng

Tuổi thọ trung bình người của người Canada hiện nay là 83 tuổi đối với nữ, và 79 tuổi đối với nam, xếp thứ sáu trên thế giới (sau Nhật, Thụy sĩ, Italy, Úc, và Thụy điển). Do vậy nhu cầu sẽ ngày càng tăng cao trong các dịch vụ y tế và hỗ trợ người cao tuổi.
Y tá là nghề đang thiếu hụt trầm trọng. Mặc dù Canada hiện có 300,000 y tá, dự kiến đến năm 2022 vẫn còn thiếu khoảng 60,000 y tá (theo Hiệp hội Y tá Canada – Canadian Nurses Association). Đây là nghề ra trường không sợ thất nghiệp. Các sinh viên có thể chọn học practical nurse (PN) 2 năm tại một trường cao đẳng, hoặc học đại học 4 năm để trở thành registered nurses (RN). Mức thù lao trên thị trường cũng sẽ tương xứng với thời gian đầu tư cho việc học: $24 đến $26 một giờ cho PN và $28 đến $40 một giờ cho RN.
Ngoài các dịch vụ y tế về khám chữa bệnh, các dịch vụ hỗ trợ khác cho người cao tuổi như hoạt động vui chơi với cộng đồng, dịch vụ đi lại, dịch vụ giúp việc nhà, thăm viếng trò chuyện. Tất cả những việc này không hề nhỏ. Để có thể trở thành người điều phối các hoạt động này cho một cộng đồng, một bệnh viện, hay một nhà dưỡng lão, sinh viên có thể học chương trình Social Worker 2 năm. Lương cho công việc này thì khoảng $20 đến $22 một giờ.

Dân nhập cư nhiều, đô thị đông đúc – Lực lượng lao động vừa thừa vừa thiếu

Với tốc độ phát triển chóng mặt của những thành phố lớn mà Toronto là điển hình, không những các dịch vụ về y tế mà rất nhiều ngành nghề khác cũng mở ra nhiều cơ hội cho người lao động. Tuy nhiên, người cần thuê lao động thì luôn than phiền sao khó tìm được nhân công hiệu quả như ý muốn. Người tìm việc cũng chật vật không kém: Sao không tìm được công việc đúng chuyên môn, sao việc này không có được mức lương cao như mong muốn?

Theo Viện nghiên cứu Dân số Canada (Population Institute Canada), dân số Toronto hiện tại khoảng 2.8 triệu người, toàn GTA là 6.4 triệu người, tăng gần 3 lần so với hơn 20 năm trước, và mức tăng này chủ yếu là nhờ vào chính sách nhập cư của chính phủ. Lực lượng dân số này đang và sẽ lấp vào chỗ trống trong thị trường lao động; đồng thời, chính họ cũng tạo ra nhu cầu việc làm tại các thành phố lớn.
Các ngành nghề không bao giờ lỗi thời, và luôn có nhu cầu cao ở những thành phố đông dân chính là: dịch vụ bán hàng, dịch vụ kế toán, tư vấn tài chính, kỹ sư nhu liệu, quản lý dự án, kỹ sư xây dựng, v.v… Nhu cầu việc làm có nhiều nhưng sinh viên tốt nghiệp, và những người nhập cư có sẵn bằng cấp chuyên môn đôi khi gặp khó khăn để tìm được việc làm vì các ngành này được nhiều người chọn học, nên mức độ cạnh tranh khá cao. Tuy nhiên, nếu kiên trì theo đuổi, đây là những ngành nghề luôn “hot” và hứa hẹn mức thu nhập rất tốt.
Nhìn từ phía người thuê lao động và nhà tuyển dụng, họ luôn than phiền sao khó tìm được nhân viên như ý, trong khi tỷ lệ thất nghiệp cả nước là 5.8% (con số cập nhật tháng 5/2018), và còn con số chưa thống kê được những người có bằng cấp đang làm việc không đúng chuyên môn của mình. Báo chí và các nhà nghiên cứu cũng có nhiều khảo sát và phân tích về vấn đề này. Lực lượng lao động nhập cư có bằng cấp chuyên môn và kinh nghiệm ở các nước khác cần có thời gian để cập nhật bằng cấp tại Canada và dĩ nhiên họ chưa thể có ngay kinh nghiệm địa phương như nhà tuyển dụng mong muốn. Tương tự đối với sinh viên mới tốt nghiệp, rất khó khăn tìm được một employer chấp nhận thuê một người chưa có kinh nghiệm. Vậy ở đâu cho họ việc làm, những người chưa có kinh nghiệm hoặc kinh nghiệm chưa phù hợp? Bán lẻ, thu ngân, dây chuyền sản xuất… nói chung là những nghề lao động phổ thông. Đó chính là bến đỗ của lực lượng lao động có chuyên môn đang thất nghiệp; cộng với lực lượng lao động phổ thông có sẵn, và cộng thêm với sinh viên tìm việc part-time, họ trở thành một đội ngũ lao động hùng hậu không bao giờ thiếu cho các ông chủ trong ngành bán lẻ, và sản xuất. Một sự thừa thãi khập khiễng và lãng phí trong thị trường lao động của đất nước.

Nói về thiếu. Có những ngành nhu cầu việc làm rất cao, mức lương cũng rất cao, nhưng luôn thiếu lao động. Điển hình là ngành xây dựng. Thợ lành nghề trong ngành xây dựng đặc biệt thiếu. Ông Ron Olson, Chủ tịch Canadian Home Builders’ Association – CHBA (tạm dịch “Hiệp hội Xây dựng nhà”) phát biểu với báo National Post: “Trước đây chúng tôi chỉ cần 3 đến 4 tháng để xây xong một căn nhà single-house từ lúc động thổ đến lúc hoàn tất, bây giờ phải mất từ 9 tháng đến 1 năm. Còn một dự án condo thì ít nhất phải 2 đến 3 năm mới xong, do thiếu nhân công.” Ông cho biết thêm tình hình thiếu hụt nhân công trong ngành xây dựng đã đến mức báo động. Tính đến năm 2020, Canada sẽ thiếu 1 triệu thợ. Không những thế, hiện tại đa số những người thợ trong ngành xây dựng đều ở độ tuổi trung niên: các thợ xây, thợ làm cửa trên dưới 50 tuổi, các thợ hàn trung bình ở độ tuổi 56.

Sự mất cân bằng về cung cầu của thị trường lao động biểu hiện rõ nhất ở đây, ngay những lúc tỷ lệ thất nghiệp tăng cao, các ông chủ vẫn không tìm đủ thợ mặc dù sẵn sàng trả lương rất hậu. Công nhân ngành xây cất kiếm được từ 40,000 đến 80,000 thậm chí nhiều hơn đối với thợ lành nghề khi nhà thầu có công trình vào tiến độ cao điểm. Thử kể ra đây những người thợ mà một ông chủ cần để xây xong một công trình: thợ hồ, thợ mộc, thợ sơn, thợ điện, thợ hàn, thợ sàn nhà, thợ mái nhà, thợ ống nước…
Chính sách định hướng và hỗ trợ đã có, nhưng chưa thấy hiệu quả

Chính sách di dân theo diện skilled-worker đã được sử dụng như một công cụ sàng lọc rất cụ thể, nhằm bổ sung lao động cho những ngành nghề hiện đang thiếu. Tuy nhiên, những ngành thiếu lao động vẫn thiếu, và tỷ lệ thất nghiệp vẫn “bền vững” ở mức 5.8% trong 5 tháng qua. Chính phủ có vẻ dễ dàng hài lòng, luôn tự hào báo cáo rằng tỷ lệ này là mức thấp nhất từ năm 1976 đến nay. Có đáng hài lòng không khi con số 5.8% đó có nghĩa là Canada hiện có 1,150,000 người trong độ tuổi lao động, đầy đủ sức khỏe để làm việc, nhưng không có việc làm? Một sự lãng phí rất lớn! Sao ta không phấn đấu để giảm tỷ lệ thất nghiệp xuống thấp hơn nữa. Thử tham khảo tỷ lệ thất nghiệp tại các cường quốc khác: Anh 4.2%, Mỹ 3.8%, Đức 3.4%.
Để tăng lượng cung lực lượng chuyên môn cho thị trường lao động, các trường đã mở chương trình đào tạo đủ các ngành nghề. Trong danh mục của 26 trường cao đẳng công lập (Public Colleges) củ
tỉnh bang Ontario, có thể tìm thấy 116 chương trình đào tạo cho các nghề trong lĩnh vực xây dựng. Về phần chính phủ liên bang, để tạo điều kiện cho sinh viên mới tốt nghiệp, đã đầu tư $221 triệu vào công ty môi giới việc làm Mitacs trong dự án mỗi năm giới thiệu 10,000 công việc thực tập có lương (paid internship), từ nay cho đến năm 2020.
Chính sách, hành động, giải pháp cũng đã có. Nhưng sao vẫn có quá nhiều cơ hội việc làm còn bỏ ngõ, trong khi hơn một triệu người không có việc làm? Phải chăng những chính sách hỗ trợ chưa được chính xác, triệt để? Việc thực hiện chưa được quản lý sát sao? Hay cần phải chờ thêm thời gian để thấy được hiệu quả? Mong đó chỉ là vấn đề thời gian. Mong những người có trách nhiệm không quên chăm sóc cho một thị trường lao động khỏe mạnh, không quên rằng tỷ lệ thất nghiệp thấp chính là một trong 3 yếu tố quan trọng nhất của một nền kinh tế phồn vinh, bên cạnh chỉ số lạm phát thấp và GDP cao.

Scarbo Cao

Tháng 6/2018

Tin tức khác...