Thật-giả chuyện ở Venezuela

Mai Loan

Từ vài tháng qua, đề tài thời sự sôi nổi là chuyện căng thẳng diễn ra tại nước Venezuela với sự đối đầu giữa chính quyền của Tổng thống độc tài Nicolas Maduro và bên kia là lực lượng đối kháng của một thủ lãnh trẻ là Juan Guaido tự xưng là tổng thống và được công nhận bởi chính quyền Hoa Kỳ và nhiều nước khác. Ông Juan Guaido đã huy động được sự trợ giúp của Hoa Kỳ và Colombia, lân bang của Venezuela nhưng đối nghịch với chính quyền Maduro, để có thể đưa được một đoàn xe vận tải chở hàng cứu trợ qua ngả biên giới để phân phát cho dân chúng trong nước, đương nhiên tạo ra một cuộc đối đầu không thể tránh được.

Kể từ vài năm qua, chính quyền Maduro đã gây ra một cuộc khủng hoảng kinh tế to lớn vì sự bất tài trong việc điều hành đất nước cũng như tình trạng tham nhũng tràn lan. Nó dẫn đến tình trạng lạm phát phi mã khiến cho hơn 3 triệu dân trong nước Venezuela lâm vào cơn thiếu thốn đói khổ và phải chạy đi lánh nạn. Những chính trị gia phe đối lập đều bị đàn áp, bị bỏ tù hoặc tra tấn bởi lực lượng công an trung thành với chế độ. Hàng trăm ngàn người xuống đường biểu tình và bị đàn áp dữ dội.
Vào ngày 24 tháng Hai vừa qua, đài truyền hình CNN, từ lâu đã được xem là đài truyền hình tường thuật nhanh nhất về mọi diễn biến nổ ra trên khắp toàn cầu, đã bắn ra mẩu tin cùng với những hình ảnh đi kèm để tường thuật về tình hình sôi động tại Venezuela. Phe của ông Guaido muốn mượn cơ hội này để dùng đoàn xe cứu trợ đưa lực lượng đối kháng từ phía Colombia xâm nhập vào biên giới (đã bị đóng lại từ lâu) để chống lại lực lượng an ninh với hy vọng là những quân nhân và cảnh sát Venezuela sẽ rời bỏ hàng ngũ thay vì tìm cách ngăn cản đoàn xe chở hàng cứu trợ đến giúp. Họ nghĩ rằng điều này sẽ khiến cho một loạt các quân nhân và sĩ quan khác sẽ tìm cách nối gót theo, để sau đó có thể lật đổ được chính quyền Maduro.

Tuy nhiên, lực lượng an ninh của ông Maduro, với sự hợp tác của những băng đảng thảo khấu được thuê mướn bởi chế độ (được gọi là “colectivos”) đã chặn giữ và tấn công đoàn biểu tình ủng hộ ông Guaido, dù rằng những tay biểu tình này cũng được trang bị để ném đá và những quả bom xăng Molotov.
Đột nhiên, một trong bốn chiếc xe tải chở hàng cứu trợ bị bốc cháy, từ đó mới dẫn đến những bản tường trình đầu tiên và những lời cáo buộc về ai là kẻ phải chịu trách nhiệm cho vụ hoả hoạn này.
Bản tin của CNN nói rằng “các phóng viên đã nhìn thấy những quả bom xăng được ném ra từ phía lực lượng cảnh sát của Venezuela đã khiến cho đoàn xe chở hàng cứu trợ bị bốc cháy”. Tuy nhiên sau đó, đài này cũng có thêm lời bình luận rằng “các phóng viên và nhà báo của CNN không biết chắc là việc gây hoả hoạn trên những chiếc chở hàng có phải là do cố ý hay không.”

Nhiều cơ quan truyền thông quốc tế khác cũng tường thuật giống như đài CNN, chẳng hạn như phóng viên của tờ The Telegraph đưa tin: “Những hàng cứu trợ cho người dân Venezuela đã bị đốt cháy, có lẽ là từ những người cảnh sát và quân nhân trung thành với ông Maduro.” Bản tin của đài BBC cũng ghi rõ: “Đã có những bản báo cáo về những chiếc xe tải chở hàng cứu trợ bị bốc cháy, và ông Guaido đã nói rằng đây là một sự vi phạm vào Công Ước Geneva.”
Những bản tin đầu tiên như vậy đương nhiên rất ăn khớp với những gì mà mọi người trước đó gần như đều nghĩ là do bàn tay của chế độ độc tài tại Venezuela: đó là những thành phần cảnh sát và quân đội, theo lệnh của TT Maduro, đã cho đốt cháy đoàn xe chở hàng cứu trợ đến giúp đỡ vì sợ đó là cơ hội xâm nhập của lực lượng đối kháng có thể phối hợp với Hoa Kỳ để mong tìm cách lật đổ chế độ, dù rằng trong nước đã có hàng triệu người dân phải chịu sống trong cảnh đày đoạ, thiếu thốn.

Không phải chỉ có giới truyền thông khắp nơi, mà ngay cả các viên chức cao cấp trong chính quyền Hoa Kỳ cũng đã lập tức lên tiếng để phản đối về hành động đốt cháy đoàn xe tải chở phẩm vật cứu trợ. Đầu tiên là nghị sĩ liên bang Marco Rubio ở Florida, một tiểu bang đông dân có nhiều cử tri gốc Latino, đã lên án mạnh mẽ chính quyền của ông Maduro về vụ này.
Rồi liền sau đó không lâu là những viên chức hành pháp cao cấp khác như ông John Bolton, Cố vấn An ninh Quốc gia ở Toà Bạch Ốc, rồi đến Ngoại trưởng Mike Pompeo và ông Mark Green, tổng giám đốc của USAID, cơ quan viện trợ kinh tế của chính phủ Hoa Kỳ, đều đồng loạt bắn ra những mẩu tin ngắn trên mạng Twitter để chỉ trích và kết án hành động vô nhân đạo của chính quyền Maduro.

Phó Tổng thống Mike Pence cũng nhảy vào phê bình rằng “kẻ độc tài tại thủ đô Caracas đang nhảy múa” trong lúc những kẻ thảo khấu dưới quyền của y đang “đốt cháy thực phẩm và thuốc men cứu trợ”.
Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ cũng bắn ra một đoạn phim video ngắn để cáo buộc ông Maduro đã ra lệnh cho đốt cháy các đoàn xe cứu trợ này. Rồi liền sau đó, phía đối kháng theo ông Guaido cũng lập tức phát tán những hình ảnh về đoàn xe cứu trợ bị bốc cháy, được lập đi lập lại trên nhiều màn ảnh truyền hình hoặc các websites truyền thông trên toàn cầu, để coi đó như là bằng chứng hiển nhiên về sự tàn ác của chế độ Maduro.
Thế nhưng có một chi tiết lấn cấn khiến nhiều người phải giật mình khi biết được sự thật: Đó là chính những kẻ chống đối trong đoàn biểu tình thuộc phe của ông Guaido, chứ không phải là lực lượng an ninh của ông Maduro, dường như mới chính là thủ phạm gây ra vụ bốc cháy đoàn xe chở hàng cứu trợ này, cho dù là vì vô tình hay có chủ ý.
Trong một bài phân tích mới đây đi kèm với một đoạn phim video ngắn dài gần 6 phút của tờ nhật báo New York Times, ba nhà báo Nicholas Casey, Christoph Koettl, Deborah Acosta và hai phụ tá khác đã cùng tổng kết các dữ kiện thu lượm được và kiểm chứng đầy đủ trong cuộc điều tra sâu rộng và kỹ lưỡng để có thể đi đến kết luận như trên, cho dù là cái kết luận sai lầm từ những bản thông tin lúc ban đầu đã được phát tán rộng rãi và đã in sâu trong tâm trí của nhiều người.

Bài báo này thật ra cũng không phải để bênh vực cho chế độ Maduro khi viết rằng chính ông tổng thống của Venezuela cũng đưa ra những lời cáo giác sai lầm, trong đó có việc chính quyền của ông từ bấy lâu nay cũng luôn miệng nói rằng không hề có tình trạng thiếu thốn thực phẩm ở Venezuela.
Tuy nhiên, một trong những lời cáo giác của ông Maduro đã được chứng minh là sự thật khi duyệt lại những hình ảnh video thu thập trong vụ hỏa hoạn này: đó là theo ông Maduro, chính những kẻ phá hoại được mua chuộc bởi ông Ivan Duque (tổng thống Colombia) mới là thủ phạm gây ra vụ hoả hoạn này.
Ngay sau khi xảy ra vụ đoàn xe cứu trợ bị bốc cháy và những thông tin cùng với hình ảnh được phát tán rộng rãi khắp nơi, chính quyền Colombia đã nhanh chóng hỗ trợ cho lời cáo buộc rằng chính TT Maduro là người đứng sau lưng vụ hỏa hoạn này.

Sau đó, chính quyền Colombia còn gửi thêm một đoạn phim video thu hình những gì xảy ra trong vụ hoả hoạn trên chiếc cầu ngăn chia biên giới giữa hai nước đến nhiều viên chức chính quyền Hoa Kỳ và các phóng viên, nhà báo của Colombia, theo lời xác nhận của những người này với tờ New York Times.
Tuy nhiên, đoạn phim này lại không phải là một cuộn băng được thu hình đầy đủ từ đầu đến cuối, mà nó đã được “cắt, ráp” (edited) để cho thấy một vài chỗ đã được khoanh tròn lại cho người xem thấy rõ những người thuộc lực lượng an ninh của Venezuela đang ném những quả lựu đạn cay để giải tán đoàn biểu tình chống đối đứng đằng sau các chiếc xe tải cứu trợ ở phía bên Colombia. Những quả lựu đạn cay này, khi chạm vào vật cứng nào thì sẽ nổ tung ra. Sau đó là những hình ảnh tiếp theo trong đoạn phim cho thấy chiếc xe tải bị bốc khói, khiến người xem đều nghĩ rằng đó là do những cảnh sát viên của Venezuela đã gây ra.
Đoạn phim video này do chính quyền Colombia phân phát ra đã bị cắt bớt một đoạn dài 13 phút trước khi xảy ra thời điểm quan trọng khi chiếc xe tải bắt đầu bốc cháy. Dù đã được tờ New York Times nhiều lần yêu cầu đưa ra toàn bộ cuộn phim thu hình từ đầu đến cuối và không cắt xén, nhưng các viên chức của TT Duque của Colombia đã từ chối. Tuy vậy, những nhà báo chuyên nghiệp này cũng đã tìm được toàn bộ đoạn phim này từ những nguồn riêng.
Nếu xem kỹ đoạn phim video này (https://www.nytimes.com/2019/03/10/world/americas/venezuela-aid-fire-video.html ) người ta có thể thấy trong số những kẻ chống đối ném bom xăng, có một thanh niên mặc áo đen đã nhiều lần tung ra những chai bom xăng Molotov. Nhưng rồi một trong hai chai bom xăng đó có miếng vải bịt ở đầu chai tẩm xăng đang bốc cháy lại bị tụt ra và rớt trên chiếc xe tải khiến gây ra đám cháy. Chỉ vài phút sau đó vụ hoả hoạn đã bùng lên dữ dội.
Nhiều nhà báo khác có mặt tại hiện trường đã chứng kiến từ đầu và đã tiến đến gần hơn để nhìn lại cho rõ một lần nữa để có thể biết đích xác nguồn gốc của chai bom xăng đã đi như thế nào trước khi xảy ra vụ bốc cháy.
Nhưng kết luận sai lầm này sau đó đã được hầu hết các viên chức cao cấp của Hoa Kỳ đều đồng thanh coi đó là sự thật mà không hề kiểm chứng hoặc kèm theo những bằng chứng cụ thể khó chối cãi.
Theo nhà báo Glenn Greenwald, chủ biên của diễn đàn The Intercept, những kết luận sai trái đó về một nguồn tin đồn chưa được kiểm chứng chính xác, nhưng lại được hỗ trợ thêm bởi những hình ảnh từ đoạn phim đoàn xe tải bị bốc cháy, đã làm thay đổi toàn bộ cục diện. Từ đó, những lời cáo buộc chính quyền Maduro đã ra lệnh đốt cháy đoàn xe tải chở hàng cứu trợ đã được lập đi lập lại nhiều lần như là một sự kiện hiển nhiên trên tất cả các diễn đàn truyền thông tại Hoa Kỳ, từ đài CNN cho đến đài Fox News, các tờ báo New York Times, Washington Post v.v…
Ngay sau đó, tất cả những chính trị gia nào chưa lên tiếng về hồ sơ Venezuela hoặc là còn ngần ngại chưa muốn bầy tỏ sự ủng hộ cho việc thay đổi chế độ đã bắt đầu đưa ra những lời lẽ có nội dung đồng tình cho chính sách thay đổi này. Những khuôn mặt diều hâu lúc nào cũng thích nghĩ đến giải pháp sẵn sàng dùng biện pháp mạnh bắt đầu lên tiếng khuấy động cho chính sách cứng rắn kiểu hiếu chiến nhưng không bao giờ chịu bình tâm để nghiên cứu và duyệt lại xem tất cả những bằng chứng đưa ra lúc ban đầu có thực sự đúng như vậy hay không.
Khi được các ký giả của tờ New York Times cho biết về đoạn phim mới với đầy đủ chi tiết cho thấy những kết luận ban đầu không còn đúng sự thật, một phát ngôn viên của nghị sĩ Marc Rubio đã từ chối đưa ra kết luận ai là thủ phạm gây ra vụ hoả hoạn này, và thay vào đó bằng một thông cáo nói rằng “ông Maduro phải chịu hoàn toàn trách nhiệm về sự tàn phá hàng cứu trợ nhân đạo.”

Phía của ông Juan Guaido cũng luôn mạnh miệng cho rằng các xe tải chở hàng cứu trợ đã bị đốt cháy bởi lực lượng an ninh và những bọn thảo khấu được thuê mướn bởi ông Maduro. Tuy nhiên khi được báo New York Times phỏng vấn rằng liệu có thể có sự sai lầm hay không về thông tin liên quan để xác định ai là thủ phạm gây ra hoả hoạn, một phát ngôn viên là Edward Rodriguez chỉ nói một cách yếu ớt rằng ông ta “không có thông tin đích xác” và yêu cầu mọi người nên phỏng vấn bà Gaby Arellano là vị dân biểu đặc trách về vụ phân phát hàng cứu trợ.
Ngay sau khi xảy ra vụ đoàn xe tải bị bốc cháy, bà Arellano đã biện luận rằng chính những quả lựu đạn cay khi rơi trúng vào các thùng chứa phẩm vật trên xe tải đã nẹt lửa và gây ra hoả hoạn và từ đó dẫn đến vụ bốc cháy lớn sau đó.
Tuy nhiên, nhiều nhà báo và chuyên gia đã chứng minh rằng điều đó đã không hề xảy ra. Một phóng viên chiến trường lâu năm là Max Blumenthal đã tường thuật trên trang mạng Grayzone rằng ông ta đã chứng kiến hàng ngàn những quả lựu đạn cay được phóng ra tại vùng Palestine nhưng chưa hề có cái nào bốc cháy khi đụng vào vật cứng.
Ngoài ra cũng còn có những mẩu “tweet” khác của nhà báo Dan Cohen sau khi xảy ra vụ hoả hoạn để phản bác những lời cáo buộc lúc ban đầu và cho thấy những tay phá hoại trong phe chống đối, gọi là “guarimbero”, đã thi nhau chế tạo những chai bom xăng trước đó và tiếp tục ném vào những chiếc xe tải đang bị bốc cháy, với những hình ảnh trên trang mạng pic.twitter.com/VsvMDo2XaS hoặc là trang mạng pic.twitter.com/4IgTt2u4pJ. Đáng tiếc là những thông tin này đã không được đa số các cơ quan truyền thông lớn tại Hoa Kỳ chú ý vào lúc đó, và mãi đến hơn hai tuần sau đó mới chịu loan báo sau khi đã tìm hiểu như trường hợp của tờ New York Times
Một khi biết được sự thật và thấy rằng những điều mình đã tường thuật mới đây không còn hoàn toàn đúng nữa, những người làm báo chân chính bao giờ cũng mau chóng đưa lên tiếng nói để sửa chữa những sai lầm và thú nhận những sơ sót, khiếm khuyết của mình. Đó là cung cách hành xử của tất cả những tờ báo lớn và kỳ cựu tại Hoa Kỳ cũng như trên thế giới như tờ New York Times đã làm lần này. Cho dù là việc đính chính đã trễ đến hơn hai tuần lễ, nhưng trễ cũng còn hơn không.

exas, ngày 18 tháng 3/2019
Mai Loan
Houston, T

Tin tức khác...