THAN BÁN DẠO

Trước kia dân thành phố đun nấu bằng bếp dầu hôi hay lò củi. Các bà nội trợ mua củi thước tức là củi chặt khúc xếp ngang một thước, cao một thước. Khi mang về có khi phải nhờ người chẻ nhỏ ra mới dùng được. Khu nào cũng có người chẻ củi thuê. Sau này một phần đun củi khói dữ quá, một phần không còn nhiều gỗ tạp làm củi nữa nên dân thành phố xoay qua dùng bếp điện, bếp dầu hôi.

Bếp điện hay bị cháy dây may so, bếp dầu hôi xông mùi dầu quá nên dần dần người ta chuộng bếp gas. Mặc dù thường xảy ra nhiều vụ cháy nổ gây chết người, nhất là bếp gas mini dùng nhiều lần hay các cơ sở sang chiết ga lậu không an toàn, bếp gas vẫn ngày càng thông dụng. Ngay cả miền quê, để bếp núc sạch sẽ hơn, nhiều gia đình cũng dùng bếp gas thay vì bếp củi, bếp trấu cổ truyền, cho dù những nguyên liệu rẻ tiền này có sẵn chung quanh.

Khi mọi người đã quen với bếp gas thì gas tăng giá. Năm ngoái gas tăng từng tháng. Trong một thời gian ngắn từ tết Tây, gas tăng giá bốn lần, tăng 100.000 đồng và chỉ một lần hạ giá… 10.000 cho vui. Hiện nay giá khoảng 450.000 tức gần nửa triệu đồng cho một bình gas mười hai ký. Giá gas tăng khiến một số gia đình không kham nổi, thói quen đun nấu phải thay đổi. Vì thế mọi người lại quay sang các loại bếp khác.

Bếp điện không giống xưa nữa mà là bếp từ. Mua một bếp từ mới vài trăm ngàn đến vài triệu và còn tiền điện mỗi tháng. Điện cũng tăng giá mắc hơn xài gas nữa, bếp từ lại đòi hỏi dùng nồi chảo thích hợp nên không phổ biến. 

Chẳng lẽ lại bỏ bếp điện xài lò đất nung ba ông táo  như xưa sao? Kế bên nhà tôi có ông Tư già sửa xe. Từ xưa tới nay gia đình ông đều nấu nướng bằng loại lò sắt cuốn lại thay vì đất nung. Cái bếp đó có lẽ của ông ta tự chế ra và không thấy nhà ông dùng gas hay lò điện gì cả.

Bà Tư ngồi đặt bếp lò ngay trước nhà chụm củi nhìn xa xưa quá, cạnh chiếc xe đạp cũ kỹ gác bỏ dựa tường, nơi đó ông Tư mua gỗ tạp về sắp dựa tường trữ sẵn cả vài thước. Các thứ cây ván người ta làm nhà bỏ ra, ông đều lượm về hay mua rẻ chặt ngang từng khúc để đút vào lò cho dễ. Rất hiếm nhà đun củi vì thật ra củi hiện nay không phải dễ kiếm mua.  

Dân miền Bắc chuộng than tổ ong. Đó là than cám trộn với mùn cưa và bùn phơi khô đóng thành bánh có nhiều lỗ tròn trông như tổ ong. Loại này khi đốt phát ra khí độc nên có người mùa lạnh đóng cửa đốt than tổ ong sưởi đã bị ngột khí chết.

Than tổ ong từng thông dụng một thời. Ở những chung cư kiểu cũ, người ta chẳng ngại gì mà không bê các bếp than tổ ong ra đun nấu ngoài hành lang khói mù mịt. Miền Nam thường là hàng ăn cũng dùng than tổ ong. Lý do loại than này âm ỉ nên đun nấu hàng nhiều tiếng thì lợi. Tuy nhiên đa số gia đình thích than thường hơn. Hàng quán tính giá thức ăn cao hơn bù vào chứ không dùng than nhem nhuốc quá. Gần đây có quán lẩu hiếm hoi đặt than vào cù lao giữ nước dùng nóng, thay vì dùng bếp điện, bếp cồn, dọn ra cho khách, nhìn mới hoài cổ vui mắt làm sao.

Tuy nhiên thỉnh thoảng vẫn thấy xuất hiện chiếc xe ba gác nhỏ bán than rong giống như rau cỏ trái cây bán rong, hàng muối, hàng chổi… bán rong. Người bán vừa thong thả đạp xe len lỏi vào các con hẻm nhỏ vừa cất tiếng rao hàng. 

Anh bán than có đến năm mươi dư, dáng người cao gầy, gân guốc đang rũ mấy cái bao đệm lớn, bụi than bay túa ra đường. Trong xe chất ngay ngắn đủ loại những khúc than lớn nhỏ.

Tôi nhìn kỹ đống than trong thùng xe:

– Tôi muốn mua vài ký than vụn để bỏ vào các chậu lan ở nhà. Và cân một bao than để nướng thịt. Có phải than đước Cà Mau không? 

Than đước tốt nhất trong các loại than vì cứng chắc, cháy lâu và ít khói. Mùi khói cũng thơm, không khó chịu như các loại than khác.

Cà Mau có các xóm chuyên hành nghề hầm than. Khắp nơi đều có khu vực hầm than: Bình Thuận, Bình Định, … Xưa kia, những nơi gần rừng có khi tụ tập hàng trăm lò đốt than. Khi cây bị đốn còn lại gốc, người nghèo bứng gốc ấy về hầm than. Chỉ cần đi từ sáng tới chiều được một xe củi đẩy về. Bây giờ đốn hạ cây nhiều quá, rừng bị đẩy lùi. Đi thật xa hàng tuần, người thợ chưa kiếm đủ xe củi về hầm than.

Đốt than đều là dân nghèo khó. Khói lò than hít vào độc, rừng cây bị tàn phá, giá một ký than hầm xong bán cho thương lái rất rẻ nhưng do không có vốn liếng, đất đai, không nghề chuyên môn nên họ vẫn phải bám vào nghề hầm than để mưu sinh.

Rừng Cà Mau bị dân chúng đua nhau vào ăn ong, bắt rùa, nhất là đốt than. Các khu rừng phòng hộ đều bị tấn công. Vào mùa đông, giá than lại tăng lên khiến người ta càng hăng hái phá rừng lấy gỗ đốt than. 

Anh bán than nói:

– Cha mẹ tôi làm nghề hầm than kiếm ăn. Về sau họ mất rồi, tôi không biết làm gì sống. Có thời gian trôi dạt làm công nhân ở các khu công nghiệp nhưng cũng chỉ vừa đủ sống, không dư dả. Nghề hầm than quen thuộc nhưng đã qua thời thịnh. Bán than kiếm lời khá hơn hầm than nhưng cuộc sống thành phố đắt đỏ quá. Tính ra cũng vậy…

Ngày trước tôi đi bộ qua rừng cao su Dầu Tiếng. Nơi này có cướp thường rình chặn bộ hành. Có lần tôi gặp hai tên cướp. Tôi không sợ và cũng chẳng mang gì theo nên chúng không làm gì

Lúc đó rừng rậm hoang dã, người bị đưa lên kinh tế mới tưởng chừng không có đường về. Có khi đói cũng thành cướp. Chúng tụ năm, ba tên ở bìa rừng. Người đi chợ phải rủ nhau thành nhóm, thủ sẵn dao rựa đề phòng rồi mới dám đi. Ai cũng biết chúng thường ngồi trên xe trâu phục sẵn bên đường mòn.

Sau này dân Dầu Tiếng vào làm sở cao su nên cuộc sống cũng đỡ khó nhọc. Nhà cửa trường trại mọc lên nhiều.

Tôi cầm khúc than đen nhánh, hỏi:

– Đây là than keo hay than tràm?

Anh bán than trả lời:

– Ồ, nhìn than thì biết ngay. Toàn củi tốt cả. Chúng tôi quen với những người trông coi sở cao su Dầu Tiếng. Các loại cao su lớn già, ít nhựa, họ cưa bán củi hay bán cho các trại gỗ ở Sài Gòn đóng bàn ghế. Tôi quen mua họ các gốc cao su, mà các loại cây khác để hầm than phần nhiều là gỗ nung.

Cũng có khi vườn cây ăn trái bị phá bỏ, vườn nhãn cỗi chẳng hạn, chủ lò than đến mua nguyên vườn về làm nguyên liệu hầm than. 

Tôi cười:

– Tôi thấy cây than to như thế này, phần gỗ rất mắc, vả lại nhà nước cấm phá rừng để bán gỗ. Tôi nghi anh quá!

Anh ta cười xòa:

– Có nhiều nơi rừng bụi mịt mù, mình chặt vài cây ăn thua gì? Kiểm lâm cũng thông cảm cho dân nghèo!

– Anh hầm than toàn cây gỗ tốt và lớn nếu số gỗ này đem bán cho xưởng gỗ ở Sài Gòn bộn tiền

– Chở gỗ lậu hay bị bắt lắm. Còn đẩy xe than chạy từ Tây Ninh, Dầu Tiếng về thì không ai để ý cả.

Vừa nói anh ta chọn than bỏ vào bao cân cho tôi hai mươi ký than chắc và năm ký than vụn.

– Than tốt mười lăm ngàn một ký, than vụn sáu ngàn.

Anh bán than nói:

– Thật ra nghề bán than này vẫn có chỗ đứng. Nhiều người đốt than, nhiều người chở than đi bán. Nhiều công ty, shop điện tử ra đời chuyên bán than đá, than xô… Tôi cũng giao mối cho mấy cửa hàng tạp phẩm ở chợ chuyên sấy cá khô chỉ lấy giá quen.

Bán than rong toàn nam giới, không thấy phụ nữ làm nghề lấm lem bụi bẩn này. Anh bán hàng xuống thành phố mướn nhà ở Bến xe miền đông ở một mình. Cứ hết một xe than, anh lại quay về Dầu Tiếng lấy chuyến khác.

Giá gas, giá điện cứ tăng, rừng cứ cạn nhưng anh bán than sống cũng tạm qua ngày.

Tú Hà