SỐ PHẬN CỦA THAN ĐÁ MỸ

Nguyễn Thơ Sinh

Số phận của than đá, tương lai của nó đen hay trắng, hiện nay không ai dám nói chắc. Có người nói tương lai của nó đen như than vì các thế hệ năng lượng sạch liên tục tấn công thị trường năng lượng Mỹ. Than đá (trong khi đó) bị coi là nguyên nhân của nhiều hệ lụy tệ hại, ảnh hưởng nghiêm trọng đến môi trường thiên nhiên. Chuyện này đúng sai hiện nay vẫn chưa ngã ngũ. Chỉ biết khi Mr. Trump ký một sắc lệnh mới “khai tử” công trình bảo vệ môi trường của Cựu tổng thống Obama nhiều người tin rằng tương lai của than đá sẽ được vực lại.

Thực tế than đá những năm gần đây càng ngày càng thu hẹp thị trường. Không phải vì con người vốn luôn bạc bẽo mà vì con người luôn đi tìm những nguồn năng lượng mới, tiện lợi hơn, rẻ hơn, dễ khai thác hơn; thế là năng lượng mặt trời, năng lượng gió, và năng lượng từ khí đốt tự nhiên đã xúm vào “đánh vùi đánh giập” khiến cho than đá “tối mắt tối mũi” không tài nào trở tay kịp.

Sau mấy cú bị hất cẳng khá cay cú của mình (chẳng hạn như lệnh cấm du lịch vào Mỹ với 7 nước Hồi giáo bị tẩy chay, không đủ số phiếu để khai tử Obamacare, thang điểm đánh giá khả năng lãnh đạo tuột giảm mạnh, bị báo chí phanh phui các mối quan hệ với Nga, những rắc rối vạ miệng), Mr. Trump quyết định phải làm một cái gì đó để lấy lòng nhóm dân Mỹ bầu cử cho ông. Mr. Trump đã “bật đèn xanh” đường ống dẫn dầu từ Canada vào Mỹ được tiến hành, đồng thời ông đã “xóa sổ” công trình bảo vệ khí hậu của Cựu Tồng thống Obama thông qua những executive orders – dĩ nhiên những executive orders này không phải là luật và sẽ gặp phải những chống đối. Sẽ có nhiều kiện tụng, sẽ quăng lên quật xuống đến chán chê trước khi các executive orders này trở thành luật.

Than đá là nhiên liệu hóa thạch (fossil fuels), vài người anh em họ của nó là dầu hỏa và khí đốt. Trong một thời gian dài than đá là cột sống của ngành năng lượng. Nhờ đặc tính kết cấu hóa học chủ yếu là nguyên tố carbon nén chặt, than đá là chất đốt cung cấp năng lượng cao so với gỗ; nên trong nhiều thập niên nửa cuối thế kỷ 19 than đá nghiễm nhiên là một khoáng sản quý. Nước nào có nhiều than đá nghiễm nhiên có tiếng nói đầy trọng lượng. Nhưng càng ngày thị trường của than đá thu hẹp lại, đặc biệt từ khi thủy điện và năng lượng hạt nhân ra đời. Nay có thêm năng lượng sạch, năng lượng tái tạo (như sức gió, ánh sáng mặt trời, sóng đại dương…) thị trường của than đá buộc phải thu hẹp lại.

Quyết định của Mr. Trump trong việc khôi phục lại kỹ nghệ khai thác than đá là một tin vui cho dân thợ mỏ. Thực ra quyết định này có đem lại công ăn việc làm cho thợ mỏ hay không chẳng ai rõ. Tuy nhiên người ta có chút cơ sở để tin rằng thị trường than đá sẽ khởi sắc ít nhiều bởi luật cũ của Cựu tổng thống Obama cấm các nhà máy nhiệt điện sử dụng than đá không được thải quá nhiều khí CO (được coi là có liên hệ đến hiệu ứng nhà kính hâm nóng trái đất) vào khí quyển.

Trong quá khứ khai thác than đá chủ yếu sử dụng công nhân phổ thông. Chỉ cần có sức khỏe và bắp thịt. Bàn tay và cây xẻng xúc than đổ vào các xe goòng vận chuyển bằng trên các tuyến đường ray ngắn. Sau đó khai thác than đá (vì nguồn than lộ thiên bớt dần nên thợ mỏ phải khai thác ở tầng sâu hơn) nên than được vận chuyển lên mặt đất bằng những hệ thống ròng rọc khổng lồ. Mặc dù được huấn luyện kỹ lưỡng, nhiều vụ tai nạn lao động hầm mỏ vẫn liên tục xảy ra. Có thể nói nghề thợ mỏ chẳng hề cao sang, sạch sẽ gì, nhưng trong quá khứ nó là cái nghề kiếm được tiền, kinh tế Mỹ một thời nhờ than đá mà hưng thịnh, có được như ngày hôm nay.

Thị trường than đá tại Mỹ đang thu hẹp lại những năm gần đây bởi nhiều lý do tác động. Tuy vậy dân thợ mỏ bầu cho Mr. Trump không để ý kỹ (cho rằng luật bảo vệ môi trường của Cựu tổng thống Obama đã bóp cổ kỹ nghệ khai thác than đá); thành ra họ rất ghét Đảng Dân chủ vốn luôn cổ xúy sử dụng năng lượng sạch. Trên thực tế thị trường than đá thu hẹp bởi sân chơi năng lượng có nhiều đối thủ mới, trẻ hơn, năng động hơn, nhanh nhẹn hơn.

So với các nguồn năng lượng non trẻ sau này, than đá là ông anh cả sắp đến tuổi nghỉ hưu. Đặc biệt bọn đàn em (là những lựa chọn rẻ hơn, tiện nghi hơn), nhiều nhà máy điện đã nghĩ than đá đang mất dần sức hấp dẫn. Nào là bụi than đen nhẻm, lượng CO thải cao, chi phí vận chuyển cao, lạc hậu, cũ kỹ.

Thực ra giới thợ mỏ càng ngày càng thất thế hơn với nghề. Nhiều loại máy móc và những kỹ nghệ khai thác dây chuyền tự động (automation and mechanism) ra đời. Những thế hệ máy cơ giới đào, xới, xúc, vận chuyển (bán tự động)… giải phóng một nguồn nhân lực khổng lồ chủ yếu sử dụng bắp thịt trước đây. Kỹ nghệ than đá càng ngày càng cần ít nhân công, nếu không nói là liên tục sa thải nhân sự. Thợ mỏ không hiểu điều này, cứ nghĩ Cựu tổng thống Obama là người đã đập bể nồi cơm của họ.

Công tâm mà nói nỗ lực của Cựu tổng thống Obama trong việc “đỡ đầu” những kỹ nghệ năng lượng sạch và năng lượng tái tạo đã đem lại không ít bất công cho than đá. Bởi lẽ than đá không những chẳng được nâng đỡ mà còn bị xem thường, coi nhẹ. Thậm chí nhiều thứ luật lệ dưới danh nghĩ bảo vệ môi trường được đem ra áp dụng, như lượng CO thải ra maximum bị giới hạn khiến nhiều ông chủ nhà máy điện cảm thấy dính vào than đá chỉ có nước phiền.

Với những đối xử kiểu đó than đá gần như đứa con lạc loài. Nhưng nay Mr. Trump đang đứng ra đòi lại công đạo cho nó. Ông đã hủy bỏ những cố gắng của Cựu tổng thống Obama. Mục đích của Mr. Trump quá rõ là thực hiện lời ông đã hứa với nhóm cử tri thợ mỏ bầu phiếu cho ông. Vì thế dù biết tương lai của than đá không thọ lâu, Mr. Trump vẫn cố gắng kéo dài sự thoi thóp cho than đá.

Tuy vậy tương lai than đá vẫn rất bấp bênh vì nhiều công ty có vẻ không muốn mình tụt hậu. Những ai uống bia Mỹ biết về tên tuổi của Budweiser và Bud Light của Công ty Anheuser-Busch đã tuyên bố sẽ không sử dụng năng lượng từ than đá nữa. Chẳng rõ đây có phải chuyện không-ưa-thì-dưa-có-giòi, vì ghét Mr. Trump nên Anheuser-Busch ghét lây sang cả than đá. Mà cũng có thể đây là quyết định mang tính hoàn cảnh, than đá còn thoi thóp là vì nó đã được chính trị hóa – Vô tình trở thành cái ”cần câu” cử tri của Mr. Trump.

Câu hỏi được đặt ra: Liệu các kỹ nghệ năng lượng khác như năng lượng mặt trời sẽ gặp trở ngại gì khi Mr. Trump xum xoe niềm nở với than đá. Liệu đây có nên là mối ưu tư cho các thế hệ năng lượng non trẻ. Dĩ nhiên các chính sách ưu đãi hỗ trợ cho các ngành năng lượng này không còn rôm rả sốt dẻo như trước đây. Tuy nhiên không hẳn vì thế mà than đá sẽ giành lại trọn vẹn thị trường trước đây của mình.

Được biết nội trong vòng hơn hai năm vừa qua, tại Mỹ năng lượng gió và năng lượng mặt trời đã sản xuất và cung cấp hơn 50% nguồn điện cho lưới điện quốc gia. Đã thế giá khí đốt tự nhiên (natural gas) mỗi ngày một rẻ đi. Than đá vì thế dẫu có được Mr. Trump chống lưng vẫn không thể trở lại thời hoàng kim cách đây nhiều thập niên. Ngay cả năng lượng hạt nhân (được các nước đang phát triển như Việt Nam niềm nở đón nhận hiện đang mất dần vị trí hấp dẫn với dân Mỹ. Đã thế, than đá chẳng là cái “đinh han” gì, chuyện lật ngược thế cờ là không thể, bất quá than đá chỉ lay lất kéo dài thêm những ngày tháng hẩm hiu thân phận của một ả đào tuổi xế chiều.

Giữa lúc đó các tay anh chị trong làng kỹ nghệ năng lượng có tên tuổi như NextEra Energy Inc., Duke Energy Corp.và NRG Energy Inc. hiện đang xắn tay áo để nhập cuộc với năng lượng mới. Ước tính trong năm tới, năng lượng gió và năng lượng mặt trời sẽ tăng thêm 51% nữa. Giá điện sẽ rẻ hẳn xuống. Mà than đá thì không thể sử dụng để chế tạo ra điện với giá rẻ được. Vì thế than đá (nếu có khả năng khua múa) chắc phải trông vào thị trường xuất khẩu. Nhưng với khả năng sản xuất các tấm pin năng lượng mặt trời rẻ như bèo (do China và Ấn Độ hăm hở cung cấp), than đá xem ra chưa chắc gì đã có cơ hội kiếm chác tại thị trường xuất khẩu nước ngoài.

Như vậy các nhà đầu tư tại kỹ nghệ năng lượng mới sẽ không mấy quan tâm đến việc Mr. Trump đỡ đầu cho than đá. Nhưng các nhà vận động bảo vệ môi trường sẽ khó chịu. Họ không muốn CO tiếp tục thải vào khí quyển ồ ạt. Họ tin rằng than đá là nguyên nhân một lượng lớn CO thổi vào bầu trời. Vì thế họ khó chịu. Dĩ nhiên sẽ có những trào lưu phản đối. Nhưng Mr. Trump sẽ chỉ cười khẩy: I am the President. Your are not.

Không biết than đá sẽ tươi tỉnh được bao lâu. Rất có thể nó sẽ chỉ tươi tỉnh và thịnh thời khi Mr. Trump còn tại nhiệm. Và những ai tin rằng Mr. Trump thực sự quan tâm đến thợ mỏ có lẽ quá ngây thơ. Bởi lẽ những gì ông làm hôm nay chưa chắc nhóm thợ mỏ đã có lợi. Nghề này đã chết. Nó đã bị máy móc giành giật công việc. Chỉ có giới chủ mỏ là còn lay lắt kiếm ăn được, nhưng đáng thương thay, một số khá đông cánh thợ mỏ vẫn hy vọng Mr. Trump sẽ đem lại bát cơm cho họ. Giữa lúc đó một số thợ mỏ thức thời hơn sẽ nhận ra đây chỉ là thắng lợi tinh thần khi ngành than – một ký ức gắn liền thuở nào với gia đình họ – đang tắt thở dần (và họ không muốn điều đó xảy ra quá nhanh). Chỉ thế thôi.

 

Nguyễn Thơ Sinh

 

 

Tin tức khác...