Liệu có NAFTA mà không có Canada?

Mai Loan

Ngay trong thời gian tranh cử tổng thống, ứng cử viên Donald Trump đã lên tiếng chỉ trích những hiệp ước đa phương giữa Hoa Kỳ và các quốc gia khác đã ký kết từ nhiều năm trước đó xuyên qua các nhiệm kỳ của các vị tổng thống tiền nhiệm thuộc cả hai đảng đều là tồi tệ, bất lợi cho Hoa Kỳ trong khi các nước khác lại hưởng lợi. Và nếu được đắc cử ông sẽ tìm cách thay thế nó bằng cách thương thảo lại nhằm đem lại quyền lợi và công ăn việc làm cho người dân Mỹ, theo đúng với chủ trương “Make America Great Again” mà ông hô hào. Và ông Trump cũng sẵn sàng hủy bỏ nó nếu cần để chứng tỏ quyết tâm của mình.

Nhiều người cho rằng đó có lẽ chỉ là những lời hứa hẹn khi tranh cử.

Nhiều người cũng lý luận rằng sau khi đắc cử, có lẽ TT Trump sẽ phải đối mặt trước những thử thách to lớn, và không đơn giản như khi đứng ngoài chính quyền để chỉ trích, và từ đó sẽ thấy là những quyết định đòi hủy bỏ các hiệp ước hoặc thỏa thuận đã có từ trước sẽ không dễ dàng vì sẽ dễ rơi vào tình trạng “lợi bất cập hại”. Lý do chính là vì một Hoa Kỳ tự ý đơn phương giải quyết mọi việc theo ý mình sẽ không còn là giải pháp tối ưu trên rất nhiều hồ sơ và vấn nạn hiện nay, mà Hoa Kỳ cần phải có sự hợp tác từ rất nhiều các nước đồng minh khác để có thể duy trì sức mạnh và vị thế hàng đầu của mình.

Tuy nhiên, TT Trump đã bất chấp tất cả những lời khuyên can này, kể cả từ những cố vấn thân cận trong chính quyền, để tự mình quyết định theo ý riêng do bởi tính tự cao tự đại của ông khi nghĩ rằng mình là một lãnh đạo thông minh và khác người chưa từng thấy. Ông nghĩ rằng mình có thể theo đuổi những sáng kiến riêng của mình vì chỉ có mình ông là vị tổng thống duy nhất trong lịch sử có thể làm được những chuyện có tính cách thay đổi chấn động chưa từng thấy.

Vì thế nên Hoa Kỳ dưới lệnh của TT Trump đã đơn phương rút ra khỏi những hiệp ước lớn như Hiệp ước về Khí thải được ký kết tại Paris năm 2015 COP (bất chấp sự kiện tất cả 195 quốc gia còn lại trên thế giới đều tuân thủ theo nó), Hiệp ước về hạch tâm với Iran JCPOA (bất chấp tất cả 5 cường quốc khác và Liên Hiệp Quốc cũng như Liên Hiệp Âu Châu đều vẫn ủng hộ), Hiệp ước Hợp tác Xuyên Thái Bình Dương TPP (bất chấp sự phản đối của 11 nước còn lại khiến họ đi đến quyết định tiếp tục đi tới mà không cần sự có mặt của Hoa Kỳ) v.v… Và giờ đây là đến phiên Hiệp ước NAFTA, quy tụ sự liên hiệp và hợp tác chặt chẽ hơn nữa về mậu dịch và kinh tế giữa 3 nước vùng Bắc Mỹ là Mễ Tây Cơ, Hoa Kỳ và Gia Nã Đại, cũng bị ông Trump hăm he là sẵn sàng hủy bỏ nếu như ông không đạt được một thoả thuận mới mà ông cho rằng sẽ có lợi hơn cho Hoa Kỳ.

Khách quan mà nói, những hậu quả tai hại hay tốt đẹp của những quyết định táo bạo của TT Trump có lẽ phải chờ đợi một thời gian sau đó thì mới được mọi người thấy rõ và hết còn biện minh theo quan điểm chủ quan của mỗi người đứng dưới góc cạnh nào. Tuy nhiên, điều đó cũng không ngăn cản những tranh luận sôi nổi và đôi khi gay gắt từ phía hai bên chống đối hoặc ủng hộ.

Trong số những chuyên viên và người chống đối có những vị trong ban chủ biên của tạp chí The Economist, một tuần báo nổi tiếng lâu đời và rất có uy tín trong giới bảo thủ tại Anh cũng như tại Hoa Kỳ. Trong bài nhận định mới nhất về vụ thương thảo liên quan đến việc tái cứu xét Hiệp ước NAFTA hiện nay, bài báo mở đầu bằng việc nhắc lại một câu nói của ông Gary Cohn, cố vấn kinh tế cao cấp nhất của TT Trump cho đến khi ông chức hồi tháng 3 vừa qua để bầy tỏ sự phản đối quyết định của ông Trump muốn đánh thuế quan lên hai mặt hàng nhôm và thuế, từ đó dẫn đến tình trạng đối đầu căng thẳng hiện nay và có thể kéo dài đến một trận chiến mậu dịch rộng lớn trên toàn cầu khi Hoa Kỳ sẽ đối phó với tình trạng “tứ bề thọ địch”, bất kể là bạn như Liên Hiệp Âu Châu, Gia Nã Đại và Mễ Tây Cơ cũng như thù là Trung Cộng cũng đều bị ông Trump gom vào một mối là những nước bị nhắm đến để đối đầu xem họ có thể đương cự với Hoa Kỳ hay không.

Bài báo thuật lại một câu trích dẫn trong cuốn sách mới nhất của nhà báo Bob Woodward nói về hậu trường chính quyền Trump với những hỗn loạn và đấu đá nội bộ chưa từng thấy giữa các phụ tá cao cấp trong nội các và Toà Bạch Ốc cũng như những lời phê bình chẳng lấy gì làm tốt đẹp của những phụ tá này đối với TT Trump.

Cuốn sách mới nhất của ông Bob Woodward kể lại lời của ông Gary Cohn, Cố vấn Kinh tế Cao cấp ở Toà Bạch Ốc, đã phản ứng như thế nào khi biết rằng TT Trump đang sẵn sàng ký một sắc lệnh để rút ra khỏi Hiệp ước NAFTA này. Ông Cohn nói rằng: “Tôi có thể ngăn chặn điều đó. Vì tôi chỉ cần rút lại cái bức thư đó khỏi bàn làm việc của ông ta.” (khiến cho TT Trump không có cơ hội và cũng quên bẵng luôn chuyện này).

Điều này, theo ban chủ biên tuần báo The Economist, cho thấy là cái hiệp ước hợp tác mậu dịch tự do lớn nhất từ trước đến nay quả là rất bấp bênh khi nằm dưới triều của TT Trump khi mà ông luôn bình phẩm nó với những từ ngữ tệ hại như là “một trong những thoả thuận tệ hại nhất từ trước tới nay.” (one of the worst deals ever)
Nếu như ông Gary Cohn đã có thể ngăn chặn TT Trump phá hủy cái hiệp ước này, nhưng ông Trump vẫn còn có khả năng thọc gậy bánh xe để làm cho nó trục trặc. Vào ngày 27 tháng 8 vừa qua, ông Trump loan báo tin Hoa Kỳ và Mễ Tây Cơ đã đồng ý về một thoả ước song phương về mậu dịch. Sau đó là đến phiên thương thảo với phía Gia Nã Đại kéo dài đến 4 ngày để mong đạt được một thoả thuận khác (và từ đó sẽ kết hợp thành một thoả ước chung cho 3 quốc gia).
Tuy nhiên đã không có thoả thuận nào đạt được sau 4 ngày đàm phán và TT Trump đã loan báo với Quốc Hội Hoa Kỳ trong ngày 31 tháng 8 rằng ông có ý định “muốn nhập vào một thoả thuận mậu dịch với Mễ Tây Cơ, và với Gia Nã Đại nếu như nước này đồng ý, trong một phương cách có tuần tự.” Ai muốn hiểu nghĩa câu nói này thế nào là quyền tự do của họ, nhưng mọi bên có thêm thời gian đến ngày 29 tháng 9 để tiếp tục thương thuyết hầu đi đến sự đồng thuận nào đó. Bà Chrystia Freeland, Ngoại trưởng Gia Nã Đại, đã có câu trả lời khá chừng mực trước thái độ phủi tay của đồng minh mậu dịch lớn nhất của Gia Nã Đại khi lên tiếng ca ngợi về thiện ý của những đối tác Hoa Kỳ trong các cuộc đàm phán và họ sẽ tiếp tục thương thảo.

Theo tạp chí The Economist nhận định, phía chính quyền Gia Nã Đại cũng không còn có nhiều lựa chọn ngoài việc cắn răng chấp nhận một sự thật rất bất lợi cho họ. Trong vụ tranh chấp này, Gia Nã Đại có lẽ là quốc gia bị thiệt hại nặng nhất. Một cuộc nghiên cứu về hồ sơ này của một ngân hàng chuyên giải quyết những tranh chấp quốc tế có tên là Bank for International Settlements đưa ra kết quả cho thấy là nếu như Hiệp ước NAFTA bị hủy bỏ, nền kinh tế Gia Nã Đại sẽ bị co cụm vì thiệt hại lên đến 2.2%, so với Mễ Tây Cơ sẽ bị thiệt hại khoảng 1.8% trong khi Hoa Kỳ bị thiệt hại nhẹ nhất vì mức tổng sản lượng kinh tế chỉ bị co cụm khoảng 0.2%.
Chi tiết nhỏ giúp người ta hiểu rõ vì sao mà TT Trump rất cương quyết giữ vững thái độ cứng rắn trong vấn đề tranh chấp mậu dịch hiện nay (vì ông nghĩ rằng mình sẽ thắng và các nước khác sẽ thua Hoa Kỳ), và tự tin rằng khối cử tri ủng hộ ông sẽ thấy là ông có lý và từ đó sẽ càng tiếp tục ủng hộ ông cuồng nhiệt hơn nữa. Nhưng đồng thời nó cũng khiến cho những chuyên gia trong ngành cũng rất có lý khi lên tiếng chống đối và cho rằng những quyết định của ông Trump chỉ mang lại những thiệt hại lâu dài cho mọi người.

Điều này cũng khiến người ta hiểu vì sao TT Trump lại được đánh giá một cách rất chính xác là vị tổng thống chỉ biết giải quyết ngắn gọn từng hồ sơ một, không cần nhìn đến tổng thể cũng như lợi hại trong lâu dài. Với biệt danh “transactional president”, ông Trump coi tất cả mọi hồ sơ lớn nhỏ là một vụ giao dịch mà ông phải giải quyết miễn sao có lợi riêng cho ông là được, bất chấp hậu quả ra sao đối với mọi người khác, do bởi thói quen của ông là một tay buôn lâu năm.

Ông Trump tự hào về khả năng đánh hơi thị trường, biết nhận định tình hình và ưu khuyết điểm của đối phương nhằm khai thác để mang về quyền lợi cho riêng mình.

Nhưng các chuyên gia khác thì cho rằng điều này không thể được áp dụng trong cương vị của một vị tổng thống là người phải có trách nhiệm cưu mang đến mọi người dân trong một nước đó, chứ không phải chỉ biết chú trọng đến những người nghèo đói, kém may mắn khác. Một khi ông Trump lên làm tổng thống, ông phải gánh lấy trách nhiệm là giải quyết tất cả mọi hồ sơ an cư lạc nghiệp cho mọi người dân trên cả nước chứ không thể đơn giản nghĩ đến những hồ sơ riêng rẽ miễn sao nó đem lại thắng lợi cục bộ, trong khi người dân ở những lãnh vực khác có thể bị thiệt hại nặng nề.

Hãy lấy thí dụ kể trên về cuộc nghiên cứu của cơ quan Bank of International Settlements để hiểu rõ một cách cụ thể hơn. Trong tình huống một cuộc chiến tranh mậu dịch xảy ra khi hiệp ước NAFTA bị dẹp bỏ, Hoa Kỳ chỉ bị thiệt hại chút đỉnh cho nền kinh tế của mình là 0.2% trong khi Mễ Tây Cơ bị nặng hơn (1.8%) và Gia Nã Đại là thiệt hại nhất (2.2%). Với não trạng đó, ông Trump có quyền nghĩ (và nghĩ khá đúng) là hai nước Gia Nã Đại và Mễ Tây Cơ trước sau gì cũng thua, hay đúng hơn thiệt hại là nhiều hơn so với Hoa Kỳ, nhất là khi nền kinh tế của Mỹ lại vốn giầu mạnh sẵn nên có thể chịu đựng lâu dài hơn. Như thế chính quyền ở hai nước này cuối cùng có lẽ sẽ chấp nhận thua cuộc hoặc chịu nhượng bộ ông hoàn toàn cho dù là họ có tức tối hay giận dữ.

Tuy nhiên, nếu như cuộc tranh chấp diễn ra thực sự, người ta sẽ thấy một hậu quả tai hại cho cả 3 nước, đúng như lời cảnh cáo và báo động của hầu hết các chuyên gia cũng như các viên chức hoạch định chiến lược. Với nền kinh tế mỗi năm khoảng 20,000 tỷ Mỹ-kim, một sự thiệt hại cho Hoa Kỳ sẽ là khoảng 40 tỷ Mỹ-kim. Còn nền kinh tế của Gia Nã Đại khoảng 1,653 tỷ Mỹ-kim, mức thiệt hại (2.2%) sẽ tương đương khoảng 36 tỷ Mỹ-kim, và nền kinh tế của Mễ Tây Cơ khoảng 1,150 tỷ Mỹ-kim sẽ bị thiệt hại (1.8%) khoảng gần 21 tỷ Mỹ-kim.

Như vậy, nói chung nền kinh tế của 3 nước này bỗng dưng có thể bị thiệt hại tổng cộng 97 tỷ Mỹ-kim chỉ vì cái tâm lý muốn tỏ ra mình mạnh hơn các nước khác và bắt họ phải tuân theo ý mình. Nhưng vô tình nó khiến cho hàng chục hay hàng trăm ngàn người dân tại cả 3 nước bị mất việc, và hàng chục ngàn cơ sở thương mại bỗng nhiên phải dẹp tiệm chỉ vì là nạn nhân của một cuộc chiến thương mại vô duyên vô cớ này. Đó chỉ là một sự thiệt hại riêng về mặt kinh tế, chưa kể đến những hậu quả có thể nghiêm trọng hơn nếu như tình hình căng thẳng đối đầu như vậy sẽ dẫn đến những thái độ thù nghịch hay đối chọi khác trong đường dài.

Ngược lại, nếu như cứ để yên hiệp ước NAFTA như hiện nay thì nền kinh tế của 3 nước này vẫn tiếp tục phát triển vững mạnh như trong hơn hai thập niên qua, cho dù rằng hiệp ước NAFTA này không hề hoàn hảo và tốt đẹp như mọi người mong muốn. Chẳng hạn như nó khiến cho các nghiệp đoàn công nhân lắp ráp xe hơi ở Mỹ bất bình vì các hãng xưởng chuyển việc sản xuất sang Mễ Tây Cơ để trả lương rẻ. Việc này có thể khiến cho vài ngàn công nhân tại các tiểu bang ở miền bắc nước Mỹ bị mất việc, nhưng bù lại các đại công ty như GM, Ford và Chrysler tiếp tục vững mạnh để đầu tư vào những ngành khác, và giá thành xe hơi cũng giảm xuống có lợi cho toàn thể hơn 300 triệu người dân trên nước Mỹ, khiến cho nền kinh tế nói chung tiếp tục vững mạnh hơn, cung cấp thêm công ăn việc làm cho một số đông nhân công lớn hơn nhiều trong xã hội.

Tổng số trao đổi về mậu dịch của Gia Nã Đại chiếm đến gần 65% nền kinh tế của nước này, trong đó phần lớn là những trao đổi với bạn hàng lớn nhất lại là lân bang ở phía nam của mình. Vào năm ngoái, Hoa Kỳ mua vào đến 67% tổng số hàng hoá xuất cảng từ Gia Nã Đại, trong khi số lượng hàng của Mỹ chỉ chiếm khoảng 51% số lượng nhập cảng vào Gia Nã Đại. Sau khi đã ra lệnh áp đặt thuế quan lên các mặt hàng như báo giấy, thép, nhôm và các tấm thu năng lượng mặt trời, giờ đây TT Trump còn lên tiếng hăm doạ là có thể áp đặt thêm thuế quan lên các hàng hoá và xe cộ của Gia Nã Đại xuất cảng sang Mỹ.

Tuy nhiên một nhà báo khác lại chỉ rõ những khiếm khuyết trong phương cách điều đình của TT Trump. Trong một bài viết đăng trên diễn đàn Yahoo Finance, nhà báo Rick Newman nêu lên một sự kiện đáng chú ý: Đó là mặc dù Mễ Tây Cơ đã chịu đồng ý dưới áp lực của TT Trump về một thoả thuận song phương với Hoa Kỳ. Nhưng Gia Nã Đại thì vẫn chưa chịu, trong khi TT Trump cứ mặc nhiên đi tới, bởi vì ông đã tự buộc mình khi đưa ra thời hạn là phải thông báo cho Quốc Hội Mỹ biết trước cuối tháng 9 này.

Phải chăng ông Trump nghĩ rằng Gia Nã Đại trước sau gì cũng phải nhập cuộc cho dù là hiện nay các viên chức cao cấp của họ từ bà Ngoại trưởng Freeland cho đến Thủ tướng Justin Trudeau đều vẫn cứng rắn để nói rằng “chẳng thà không có thoả ước còn hơn là có 1 thoả ước tồi tệ” (no deal is better than bad deal).

Cứ tạm chấp nhận lập luận của nhiều người cho rằng chẳng thà có một thoả ước nào đó cũng còn khá hơn là không có thoả ước, vì điều đó có thể dẫn đến tình trạng hỗn loạn, tranh chấp triền miên v.v… Nhưng ngay cả trong thoả thuận mới đạt được với phía Mễ Tây Cơ, khi đi vào chi tiết, người ta sẽ thấy có nhiều điều trở ngại lớn, bởi vì nó sẽ khiến cho giá thành của xe hơi bán ra trong nước Mỹ sẽ tăng cao hơn. Khi buộc Mễ Tây Cơ từ nay sẽ phải tăng tiền lương cho công nhân ở Mỹ trong ngành lắp ráp xe hơi phải được trả lương tối thiểu là $16/giờ, coi như TT Trump chỉ giúp cho giới lao động ở Mễ được trả lương cao hơn. Trên lý thuyết điều này sẽ giúp các hãng chế tạo xe của Mỹ sẽ không còn hứng thú chuyển công việc lắp ráp sang Mễ, và từ đó sẽ tuyển mộ thêm nhân công tại Mỹ. Như lập luận của các chuyên gia đã giải thích ở trên, điều này có thể đem lại công ăn việc làm cho vài công nhân lắp ráp xe tại một số tiểu bang như Ohio, Michigan nhưng hậu quả tai hại lớn hơn nhiều là giá thành của xe sẽ cao hơn, khiến cho đại đa số người dân trên nước Mỹ và nền kinh tế nói chung sẽ bị thiệt hại hơn, nhất là khi người dân có thể sẽ co cụm lại trong quyết định muốn thay đổi xe mới.

Trong thời gian sắp tới, vị thế của Gia Nã Đại có thể tiếp tục mạnh hơn, và TT Trump có lẽ sẽ gặp áp lực cần có một thoả ước hơn là phía Gia Nã Đại. Lý do là vì với luật lệ liên bang hiện nay, một thoả ước mới về NAFTA cần phải được Quốc Hội Hoa Kỳ chuẩn thuận, và một thoả ước gồm 3 nước có thể được chấp thuận với tỉ lệ biểu quyết đa số trên 50% ở Thượng Viện là đủ. Còn nếu như đó chỉ là 1 thoả thuận song phương, thì nó đòi hỏi phải có ít nhất 60 phiếu ở Thượng Viện chấp thuận thì mới được thông qua. Trong tình cảnh hiện nay phe Cộng Hoà chỉ chiếm được một đa số mong manh, các vị nghị sĩ phe Dân Chủ có thể dễ dàng dẹp tan tham vọng của TT Trump muốn thông qua một thoả ước với Mễ Tây Cơ mà không có sự gia nhập của Gia Nã Đại.

Ấy là chưa kể các viên chức và chính trị gia ở Gia Nã Đại cũng biết theo rõi tình hình chính trường nước Mỹ để biết rằng chỉ còn 2 tháng tới là cuộc bầu cử giữa mùa cho một quốc hội mới sẽ diễn ra. Và lần này, xác suất thành công của phe Dân Chủ có thể giành được thắng lợi để nắm quyền ở Hạ Viện không còn là một viễn tượng mơ hồ nữa. Đến chừng đó, coi như cả một nghị trình và tham vọng của đảng Cộng Hoà cũng như của TT Trump coi như phải đình hoãn lại cho đến khi cuộc bầu cử năm 2020 sẽ diễn ra.

Sau cùng, cũng không quên nhắc đến một chi tiết khá lý thú khác để cho thấy là giấc mộng của ông Trump muốn ép Gia Nã Đại phải nhượng bộ để chấp nhận một hiệp ước mới về NAFTA nhiều phần là rất khó đạt được cũng chỉ vì những lời lẽ có phần quá ngạo mạn, xem thường những đối tác trong một cuộc thương thảo. Đó là vụ tai tiếng về những lời lẽ của TT Trump tiết lộ trong chốn riêng tư với các nhà báo của cơ quan truyền thông Bloomberg và sau đó đã được tung ra trên tờ Toronto Star, trong đó ông Trump nói rằng Gia Nã Đại không còn có lựa chọn nào khác, và phải chấp nhận thỏa ước này, hoàn toàn theo đúng những đòi hỏi từ phía của chúng ta (tức là Hoa Kỳ).

Từ trước tới nay, có lẽ chưa có bao giờ một người khi bước vào một cuộc đàm phán lại đưa ra những lời lẽ có phần trịch thượng và “hạ nhục” như vậy về phía đối tác, nếu mong muốn đạt được một thoả ước có lợi cho đôi bên. Và ngay cả TT Trump cũng phải xác nhận đó là những lời bình phẩm mang tính cách “hạ nhục” (insulting) nhưng ông lại biện minh rằng đó là những lời lẽ trong chốn riêng tư mà thôi.

Nếu gọi đó là nghệ thuật của điều đình, giống như tựa đề một cuốn sách của ông Trump là “The Art of the Deal” thì có lẽ người ta cần phải xét lại cái hiệu quả của nghệ thuật đó như thế nào.

Mai Loan
Houston, Texas, ngày 10/9/2018

Tin tức khác...