Lễ Tạ ơn ở Canada

Thanksgiving – Lễ Tạ ơn là một dịp lễ rất quan trọng ở cả hai nước trên lục địa Bắc Mỹ: Canada và Hoa kỳ.
Có những điều khá buồn cười là hầu như tất cả dân Canada đều biết Thanksgiving của Mỹ đến sau Thanskgiving của Canada một tháng, nhưng lại không có bao nhiêu người Mỹ biết như thế.
Hàng năm, không ít người ở Canada nhận được thiệp, lời chúc mừng Lễ Tạ ơn từ bạn bè bên Hoa kỳ qua email, qua mạng xã hội trễ cả tháng, vào đúng ngày Thanksgiving của Hoa kỳ!
Có nhiều người Hoa kỳ (tự tôn) và không ít người Canada (không được tự tin cho lắm) cho rằng mọi thứ đều có ở Mỹ trước rồi lan đến Canada. Cái này đúng với nhiều thứ, nhưng không phải là đúng với tất cả, trường hợp Thanksgiving là một.
Thanksgiving của Canada còn có trước cả Thanksgiving của Hoa kỳ gần nửa thế kỷ. Nói cho đúng, nó đã ra đời trước khi Canada được thành lập.

Lịch sử Lễ Tạ ơn Canada
Truyền thống Lễ tạ ơn bắt nguồn từ lễ hội mùa thu hoạch, mừng một vụ thu hoạch bội thu. Tuy nhiên, ban đầu Lễ tạ ơn của người Canada không nhằm mục đích mừng vụ thu hoạch mà thiên về tạ ơn Chúa.
Lễ Tạ ơn đầu tiên của người châu Âu ở Bắc Mỹ được Sir Martin Frobisher tổ chức ở Đông Bắc Cực vào năm 1578 trên một con tàu cùng với thủy thủ đoàn ở một cái vịnh mà sau này được goi là Vịnh Frobisher. Trong buổi lễ có nghi thức Rước lễ – do vị tuyên úy của con tàu, Robert Wolfall, thực hành, và sau đó là đại tiệc với thịt bò muối, bánh mì biscuit và món mushy peas. Họ cảm ơn Chúa đã an toàn đến được một nơi nguy hiểm trùng trùng. Khu vực đó ngày nay là Nunavut, tên của nhà thám hiểm người Anh Frosbisher sau này còn được đặt cho một giống hoa hồng.
Như vậy, Lễ tạ ơn đầu tiên của người Canada đã diễn ra bốn mươi ba năm trước Lễ tạ ơn đầu tiên của người Mỹ mà theo sử sách ghi lại là vào năm 1621.
Bốn mươi tám năm sau, ngày 14 tháng 11 năm 1606, cư dân của New France dưới sự lãnh đạo của Samuel de Champlain đã tổ chức những bữa tiệc tạ ơn lớn, luân phiên tại Port Royal được gọi là Ordre de Bon Temps (“Order of Good Cheer”). Họ mời cả những người bản địa Mi’kmaq. Sự giao hảo này đem lại một lợi ích bất ngờ: những người láng giềng Mi’kmaq đã dạy cho họ món “petites pommes rouges” (táo nhỏ màu đỏ), bây giờ gọi là cranberries (Tiếng Việt dịch là nam việt quất). Tình cờ, cranberries lại giàu vitamin C, có tác dụng giúp tránh bệnh scorbut, một chứng bệnh đã tàn phá khu định cư tại Île Ste. Croix trong mùa đông năm 1604–05. Thế là các bữa tiệc còn là cơ hội để trị và ngăn ngừa bệnh scorbut.
Những món ăn truyền thống của Lễ Tạ ơn tại Bắc Mỹ đã được những người United Empire Loyalist – (người ở thuộc địa Mỹ trung thành với Đế quốc Anh), trước và sau cuộc Nổi dậy của Người Mỹ (American Revolution 1775-83), họ di cư sang British North America, và mang vào Canada, đầu tiên ở Nova Scotia vào thập niên 1750.
Từ năm 1957, Lễ Tạ ơn của Canada diễn ra vào ngày thứ Hai lần thứ hai của tháng 10. Ngày này trùng với Lễ Columbus (Columbus Day) và Ngày của người bản địa (Native Day) ở Hoa kỳ, cũng được tổ chức vào ngày thứ Hai thứ hai trong tháng 10.
Cho tới giữa thế kỷ 20, Lễ Tạ ơn ở Canada được tổ chức không thường xuyên, thường trùng với các sự kiện lớn khác.
Lễ tạ ơn đầu tiên sau ngày Liên bang Canada được thành lập là vào tháng 4 năm 1872, được tổ chức để mừng sự hồi phục của Hoàng tử xứ Wales sau một trận ốm nặng.
Đến năm 1879, Lễ Tạ ơn chính thức được tuyên bố là ngày lễ quốc gia và được tổ chức vào ngày 6 tháng 11.
Ngày 31 tháng 1 năm 1957, Quốc hội Canada chính thức tuyên bố Lễ Tạ ơn là “ngày tạ ơn chung đối với Thiên Chúa toàn năng vì mùa màng bội thu mà Canada đã được ban cho”.
Lần thay đổi ngày gần đây nhất sang Thứ Hai thứ hai của tháng 10 phần lớn là hệ quả của Thế chiến thứ nhất và thứ hai, với lễ Tưởng niệm Chiến sĩ Trận vong (Memorial Day) ngày 11 tháng 11. Thay đổi ngày của Lễ Tạ ơn là để hai ngày lễ không rơi vào cùng một ngày cuối tuần.
Mặc dù được tổ chức vào thứ Hai, nhưng các gia đình vẫn có thể tổ chức lễ kỷ niệm vào thứ Bảy hoặc Chủ nhật.
Hầu hết người dân Canada chấp nhận việc đổi ngày sang tháng 10, vì khoảng thời gian đó trùng khớp hơn với thời điểm hoàn thành vụ thu hoạch ở phần lớn đất nước.
Ngày nay, truyền thống Lễ tạ ơn đã trở nên phổ biến và được coi là thời điểm để tụ họp gia đình, đánh dấu sự bắt đầu của mùa thu cũng như để mừng mùa màng thắng lợi và để thưởng thức những món ăn ngon trong mùa.

Những điểm khác biệt giữa hai lễ tạ ơn ở trên và dưới Vỹ tuyến 46
Lễ tạ ơn ở Canada đơn giản hơn một chút.
Ở bên Hoa kỳ, Lễ Tạ ơn là một trong những ngày lễ lớn nhất trong năm. Bởi thế đây là ngày của các cuộc diễn hành lớn – như cuộc diễn hành Macy’s Thanksgiving Day, các bữa tiệc lớn và, khỏi phải nói, những trận football lớn.
Nhưng Lễ Tạ ơn ở Canada không được “quành tráng” như vậy. Mặc dù vẫn được tổ chức rộng rãi, và là một ngày lễ theo luật định (status holiday) ở hầu hết đất nước, nhưng người Canada mừng lễ Tạ ơn nhẹ nhàng, thoải mái hơn.
Nói là “hầu hết đất nước” vì ba tỉnh miền Đại tây dương – Nova Scotia, New Brunswick và Prince Edward Island, coi ngày này là optional, phần lớn các doanh nghiệp vẫn mở cửa. Ở tỉnh bang Quebec, nơi ngày lễ có tên là Action de Grâce và nhiều ông bà Quebecois không thèm mừng lễ.
Vào Ngày lễ tạ ơn của Canada, các thành viên của gia đình quây quần và chuẩn bị một bữa ăn lớn. Tâm điểm của bàn ăn là con gà tây quay với nhân nhồi (stuffing) và nước sốt gravy. Bên cạnh đó là những rau quả của mùa thu: khoai tây hay khoai lang, bắp, bí (squash) và đậu green bean. Dĩ nhiên là cả sốt cranberries nữa. Cũng có thể có các món ăn khác; chẳng hạn như người dân Newfoundland có thể thêm món Jigg’s dinner (một nồi hầm gồm thịt bò muối, rau turnip và bắp cải, có thể có cả gà tây) và bánh split-pea pudding. Món tráng miệng phổ biến là bánh bí ngô (pumpkin pie) ở Ontario có thể thay bằng butter tarts. Vì ngày lễ rơi vào thứ Hai, bữa ăn Lễ tạ ơn có thể được tổ chức vào thứ bảy hoặc Chủ nhật.
Ở các tỉnh bang công nhận Lễ tạ ơn là ngày lễ chính thức, hầu hết các văn phòng chính phủ và hoạt động thương mại địa phương sẽ đóng cửa nhưng các phương tiện giao thông công cộng – bus, subway, sẽ chạy theo lịch ngày lễ. Các ngân hàng và Sở giao dịch chứng khoán Toronto cũng sẽ đóng cửa.
Dịp này, dân Canada không đi chơi xa như người Mỹ mà chỉ đi dạo loanh quanh để thưởng thức màu sắc và hương vị quyến rũ của mùa Thu.
Trong khi Lễ Tạ ơn ở Hoa kỳ gần như đồng nghĩa với môn thể thao quốc gia football, một truyền thống bắt đầu từ thế kỷ thứ 19, ở Canada không có những trận hockey quan trọng. Tuy nhiên, vào dịp này, có trận đấu doubleheader (hai trận đấu liền nhau trên cùng một sân) của Canadian Football League, được gọi là Thanksgiving Day Classic.
Cũng không có cơn sốt shopping sau Lễ Tạ ơn.
Trong khi Black Friday (Thứ Sáu Đen) và Cyber Monday (Thứ Hai Điện tử) đã trở thành một phần quan trọng trong mùa Lễ Tạ ơn ở Hoa kỳ, ở Canada không có cơn sốt mua sắm thực sự vào những ngày đó vì Giáng sinh vẫn còn rất xa.
Nhưng đó là chuyện cách đây cả chục năm, không ai có thể cưỡng lại việc bán hàng tốt lâu dài. Các cửa hàng ở Canada cũng đã bắt đầu tham gia Black Friday và Cyber Monday của tháng 11 trong những năm gần đây. Đặc biệt kể từ năm 2020 và Covid-19, với sự gia tăng mua sắm online, các nhà bán lẻ có thể nắm bắt mọi cơ hội để thúc đẩy hoạt động tiêu dùng trong dịp nghỉ lễ.

Và Lễ Tạ ơn ở Hoa kỳ
Sẵn kể chuyện Lễ Tạ ơn ở Canada, nên kể luôn về Lễ Thanskgiving ở Hoa kỳ.
Sự kiện mà người Mỹ thường gọi là “Lễ tạ ơn đầu tiên” được những di dân tín đồ Thanh giáo – được gọi là “The Pilgrims” tổ chức tại New Plymouth sau vụ thu hoạch đầu tiên ở Tân Thế giới vào tháng 10 năm 1621. Lễ hội này kéo dài ba ngày và có sự tham dự của 90 người Wampanoag – người bản địa và 53 người sống sót sau hải trình của con tàu Mayflower.
Kể từ năm 1789, sau khi có yêu cầu của Quốc hội, Thanksgiving đã được tổ chức liên tục trên toàn quốc, với tuyên bố của Tổng thống George Washington. Nhưng do Tổng thống Thomas Jefferson đã quyết định không tổ chức ngày lễ này, việc mừng lễ đã diễn ra không liên tục cho đến đời Tổng thống Abraham Lincoln. Năm 1863, ông Lincoln tuyên bố một ngày lễ toàn quốc vào ngày thứ Năm cuối cùng của tháng 11 để “Tạ ơn và ca ngợi Cha nhân từ ngự trên trời của chúng ta”.
Đạo luật Holidays Act (Đạo luật các Ngày lễ) được Tổng thống Ulysses S. Grant ký vào ngày 28 tháng 6 năm 1870 đã đưa Thanksgiving trở thành ngày lễ liên bang hàng năm ở Washington D.C.. Rồi đến năm 1885, một đạo luật của Quốc hội đã biến Lễ Tạ ơn và các ngày lễ liên bang khác trở thành ngày nghỉ được trả lương cho tất cả công nhân viên liên bang trên khắp nước. Năm 1939, thời Tổng thống Franklin D. Roosevelt, Thanksgiving được dời lên sớm hơn một tuần để rồi từ năm 1942 trở đi, với một đạo luật của Quốc hội, Thanksgiving không còn bị dời tới dời lui theo quyết định của các tổng thống nữa mà nằm vĩnh viễn ở ngàu thứ Năm lần thứ tư trong tháng 11.
Không khác với bữa ăn Lễ Tạ ơn của Canada, bữa ăn mừng lễ của người Mỹ theo truyền thống phải có các thực phẩm và món ăn bản địa của châu Mỹ. Cũng gà tây, khoai tây (nghiền hoặc khoai lang), stuffing nhân nhồi gà, bí, bắp, đậu green bean, cranberries và pumpkin pie. Ngày này các tổ chức từ thiện thường cung cấp bữa tối lễ Tạ ơn (Thanksgiving Dinner) cho người nghèo, người vô gia cư.
Nhưng Thanksgiving của Hoa kỳ còn có những sinh hoạt rất Mỹ, như những cuộc diễn hành lớn, những trận đấu football ồn ào, ngày mua sắm náo nhiệt Black Friday và gần đây Cyber Day. Thêm vào đó là tục tha chết cho con gà tây – pardon the turkey.
Football: Xem football vào Lễ tạ ơn đã trở thành truyền thống của hàng triệu gia đình trên khắp nước Mỹ. Hai đội dường như luôn thi đấu vào dip lễ này là Lions và Cowboys.
Mặc dù không có hợp đồng chính thức nào buộc hai đội này phải thi đấu vào mỗi Lễ Tạ ơn nhưng đó đã là một truyền thống lâu dài. Lions bắt đầu chơi vào Lễ tạ ơn vào năm 1934, trong khi đội Cowboys chỉ mới bắt đầu các trận đấu trong Lễ tạ ơn vào năm 1966.
Các đội football của các trường đại học cũng có các trận đấu giao hữu trong Lễ tạ ơn.
Diễn hành: Trong số các cuộc diễn hành trong ngày lễ Tạ ơn diễn ra ở nhiều nơi trên khắp nước Mỹ, năm cuộc diễn hành lớn nhất là Macy’s Thanksgiving Day (New York City), Thanksgiving Parade (Chicago), America’s Thanksgiving Parade (Detroit); Dunkin’ Donuts Thanksgiving Day Parade ở (Philadelphia) và H-E-B Thanksgiving Day Parade (Houston).
Vĩ đại và nổi tiếng nhất trong số đó là Macy’s Thanksgiving Day Parade, truyền thống nay đã gần 100 tuổi. Người ta ước lượng rằng hàng năm có khoảng 3,5 triệu người trực tiếp dự xem cuộc diễn hành và hơn 50 triệu người xem qua màn hình TV. Các xe hoa, ban nhạc, đội diễn hành, bong bóng bay… trải dài nhiều giờ trên một lộ trình dài 2.5 dặm từ Upper West Side đến Midtown của New York City.
Black Friday: Theo History.com và Business Insider, trước trận đấu football của Lục quân- Hải quân ở Philadelphia vào thứ Bảy sau Lễ Tạ ơn vào thập niên 1950, thường có một lượng lớn người mua sắm và khách du lịch đến thành phố này.
Cơ quan công lực địa phương gọi ngày thứ Sáu đó là “Black Friday”. Ngày đó, Cảnh sát Philadelphia không được phép nghỉ và phải làm thêm giờ để giải quyết những đám đông lớn gây ra kẹt đường và các vấn đề giao thông. Bên cạnh đó, họ còn phải đương đầu với bọn trộm cắp, những kẻ gặp thời cơ khi có đám đông lớn. Năm 1961, các nhà bán lẻ ở Philadelphia đã cố gắng đổi tên ngày này thành “Big Friday” nhưng Black Friday đã chết tên.
Theo tạp chí Reader’s Digest, phải đến cuối thập niên 1980 từ “Black Friday” mới được phổ biến rộng rãi trên toàn nước Mỹ. Nhưng không phải với nghĩa ngày vất vả của cảnh sát mà là một ngày vui vẻ của giới kinh doanh. Trong khi các nhà bán lẻ thường chịu lỗ gần như suốt năm, lượng người mua sắm trong dịp lễ Thanksgiving tăng vọt đánh dấu ngày đầu tiên họ có lãi thực sự. Theo truyền thống kế toán, các khoản lỗ được ghi bằng mực đỏ và lãi được ghi bằng mực đen, vì vậy, vào ngày sau Lễ Tạ ơn, sổ sách của các công ty đã có màu mực đen, và ngày thứ Sáu có lãi trở thành Thứ Sáu Đen.
Doanh số bán hàng ngày Black Friday năm 2022 đã lên đến 9, 2 tỷ Mỹ kim.
Thật không may, Black Friday cũng đồng nghĩa với bạo lực. Năm 2018, New York xếp thứ 18 trong danh sách các tiểu bang có nguy cơ xảy ra bạo lực vào ngày Black Friday cao nhất của Reviews.org.
Cyber Monday: Theo Reader’s Digest, từ Cyber Monday được bà Ellen Davis, Phó Chủ tịch Nghiên cứu và Sáng kiến ​​Chiến lược của National Retail Federation (Liên đoàn Bán lẻ Quốc gia /NRF), đưa ra vào năm 2005 sau khi thấy ​​doanh số bán hàng online tăng vọt vào thứ Hai sau Lễ Tạ ơn trong nhiều năm. Vẫn theo tờ báo, NRF nghi ngờ nguyên nhân của sự tăng vọt này là do có nhiều người đặt hàng qua mạng ở sở làm, nơi họ không bị gia đình và bạn bè săm soi. Cũng có thể là họ lợi dụng tốc độ internet nhanh hơn trên các máy tính của nơi làm việc.
Năm 2005, khi cái tên Cyber Monday ra đời, doanh số bán hàng ngày này là 484 triệu đô la, và rồi từ đó nó đã phất lên nhanh như điện tử.
Mặc dù được quảng cáo là “Ngày mua sắm online lớn nhất trong năm”, nhưng phải đến năm 2014 Cyber ​​Monday mới xứng đáng với danh hiệu đó. Năm đó, Cyber Monday đạt doanh thu hơn 2 tỷ đô la.
Trong năm 2022, theo Adobe Analytics, doanh số bán hàng ngày Cyber Monday là 11,3 tỷ đô, trở thành ngày bán hàng qua mạng lớn nhất trong lịch sử.
Tha con gà tây: Chẳng những dân Mỹ mà người ở nhiều nơi trên thế giới cũng thấy thích thú với truyền thống vui vui này của Bạch ốc.
Có nhiều thuyết về sự bắt đầu của tục lệ “ân xá con gà tây”. Một số người cho rằng truyền thống này ở Bạch ốc do Tổng thống Abraham Lincoln khởi đầu vào năm 1863 và ngưởi viết bản tin về màn tha chết là Noah Brooks, một phóng viên Bạch ốc.
Gần đây hơn, những người tạo ra huyền thoại ở Bạch ốc lại cho rằng truyền thống “ân xá” cho gà tây bắt đầu với Tổng thống Harry S. Truman. Tuy nhiên, Thư viện & Bảo tàng Truman bác bỏ thông tin này. Vào tháng 12 năm 1948, khi Truman nhận được hai con gà tây, ông đã nói chúng sẽ “có ích” cho bữa tối Giáng sinh. Rõ ràng là không có chuyện ân xá.
Theo tài liệu của The Whitehouse Historical Association, nhà buôn gia cầm Horace Vose ở Rhode Island bắt đầu gửi những con gà tây béo tốt đến Bạch ốc để tặng cho tổng thống Mỹ vào những năm 1870. Không biết các đệ nhất gia đình có ăn thịt mấy con gà này không, nhưng việc tặng quà này đã trở thành một quảng cáo hiệu quả cho trại gà của Vose.
Đến đầu thế kỷ 20, việc tặng gà tây cho tổng thống Mỹ đã trở thành hành động thể hiện lòng yêu nước, tinh thần đảng phái và niềm vui. Ai cũng có thể tặng một con gà tây cho tổng thống.
Phải đến năm 1963, thời Tổng thống John F. Kennedy mới có những thông tin rõ ràng về chuyện “tha con gà”. Năm đó, tờ Washington Post đã sử dụng cả hai chữ “pardon” (tha tội) và “reprieve” (ân xá) trong bài báo về việc không làm thịt con gà tây gia đình tổng thống được tặng. Ông Kennedy nói: “Hãy để nó sống.”
Năm 1973, đệ nhất phu nhân Patricia Nixon đã gửi con gà tây gia đình bà được tặng đến Oxon Hill Children’s Farm, một trang trại cho trẻ em đến chơi. Năm 1978, đệ nhất phu nhân Rosalynn Carter, cũng gửi chú gà tây đến Evans Farm Inn để sống trong một vườn thú nhỏ. Sau năm 1981, việc gửi “con gà tây quà tặng” đến hưu trí ở một trang trại đã trở thành thông lệ dưới thời Tổng thống Ronald Reagan.
Lễ tha gà tây còn trở thành nguồn châm biếm, hài hước của các phóng viên. Thủ tục chính thức trong “lễ ân xá cho gà tây” được bắt đầu vào năm 1989. Lần đó, Tổng thống George H. W. Bush, cùng với các nhà hoạt động vì quyền động vật đứng gần đó, đã nói: “Nhưng hãy để tôi đoan chắc với các bạn, và chú gà tây to lớn này, rằng anh ta sẽ không xuất hiện trên bàn ăn tối của bất cứ ai, không phải anh chàng này – hiện tại anh ta đã được Tổng thống ân xá – và cho phép anh ta sống những ngày còn lại ở một trang trại dành cho trẻ em cách đây không xa.”
Chuyện Mỗi Tuần kỳ này hồi đầu chỉ muốn kể về ngày lễ Tạ ơn Canada nhưng coi bộ cũng đã quá dài dòng về Thanksgiving của Mỹ.
Thứ Hai tuần tới, bạn đọc Thời Báo ở Canada sẽ mừng lễ.
Và đến Thứ Năm 23 tháng 11, đến lượt bạn đọc ở Mỹ.
Chúc các bạn một Lễ Tạ ơn đầm ấm và vui vẻ!
Đỗ Quân