Khi người tài bị đấu tố!

Mấy tuần qua, tên của Phó giáo sư-Tiến sĩ Đinh Công Hướng, hiện đang dạy ở Trường Đại học Công nghiệp TP.HCM, thành viên Hội đồng ngành toán Quỹ Nafosted (Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia), được nhắc đến trên khắp các phương tiện truyền thông trong nước, và là đề tài bàn luận của nhiều chuyên viên, thậm chí bị ‘đấu tố” về một vấn đề nghe ra nghiêm trọng và nặng nề, đó là “vi phạm” liêm chính khoa học trong quá trình nghiên cứu.

Nghiên cứu khoa học và liêm chính khoa học

Có thể nói rằng “khoa học” đang đóng vai trò “sống còn” của con người trên trái đất này. Không có khoa học có lẽ con người chúng ta vẫn không biết rằng trong không khí có nhiều loại phân tử khí khác nhau; không thấy những thứ nhỏ hơn khả năng mắt thường thấy được như vi khuẩn, vi rút và thậm chí là DNA; không hình dung được âm thanh, ánh nắng và bức xạ hạt nhận đều di chuyển dưới dạng sóng ở các tần số khác nhau. Để một nghiên cứu khoa học đi đến ứng dụng thực tiễn vào đời sống, đó là một “quá trình” nghiên cứu của nhiều người, thậm chí nhiều thế hệ, sự phối hợp của các nghiên cứu đa ngành.

Lấy một ví dụ, để có vaccine COVID-19 ra đời trong đại dịch vừa qua thì không phải chỉ nhờ vào các nghiêu cứu trong 1-2 năm mà nó dựa vào khối lượng lớn các công trình nghiên cứu của cả lịch sử khoa học về DNA, virus, miễn dịch,… tin học, toán học, hóa học, vật lý cũng đóng vai trò không nhỏ.

Hãy hình dung khoa học như một tòa tháp được xây dựng bằng những viên gạch, mỗi viên gạch là một công trình khoa học làm điểm tựa cho viên gạch tiếp theo đặt lên để xây cao hơn. Tòa tháp sẽ vững chắc và vương cao khi những viên gạch này được tạo ra một cách đúng đắn và chắc chắn, con người sẽ có những tòa tháp cao mà “nới rộng tầm mắt” của mình. Nhưng nếu có một số viên gạch được tạo ra “phẩm chất kém” do “sự lươn lẹo” sẽ có thể làm nguy hiểm cho cả tòa tháp!

Trong khoa học quản trị “phẩm chất của các công trình khoa học” rất quan trọng. Để làm điều này, hiện nay các nhà khoa học đang dựa vào các “nguyên tắc liêm chính” trong nghiên cứu mà người ta thường gọi là “liêm chính khoa học”.

Có khá nhiều các “nguyên tắc” để quy định sự liêm chính khoa học, trong đó có thể kể ra một số nguyên tắc quan trọng hàng đầu để bảo đảm phẩm chất công trình khoa học:

1. Độ tin cậy: Liên quan đến phẩm chất và khả năng thực hiện lại của nghiên cứu. Nếu một nghiên cứu được thực hiện một cách gian dối, ngụy tạo số liệu thì khó mà có thể thực hiện lại được bởi các nhà khoa học khác và vì thế sẽ làm tổn hại đến thời gian, tiền bạc và công sức của các nhà khoa học khác; không thể dùng nó để phát triển thêm kiến thức khoa học. Thậm chí có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng con người hoặc môi trường sinh thái nếu nghiên cứu này liên quan đến ứng dụng.

2. Tính trung thực: Liên quan đến tính minh bạch và khách quan của nghiên cứu. Các số liệu, điều kiện nghiên cứu phải được ghi nhận rõ ràng, minh bạch. Việc thiết kế thí nghiệm, thu số liệu và phân tích phải được thực hiện khách quan, không thiên vị, để đưa ra những kết luận phù hợp.

3. Tôn trọng: Đối với môi trường con người, văn hóa và sinh thái. Vấn đề này thường được nói đến đạo đức trong nghiên cứu (ethical), nghiên cứu phải không được vượt quá giới hạn đạo đức con người ví dụ như giảm thiểu tối đa các đau đớn ở các nghiên cứu trên động vật, không được nhân bản con người trong phòng thí nghiệm.

Ngoài các nguyên tắc chính kể trên, để giúp bảo đảm “phẩm chất của công trình khoa học” thì liêm chính trong khoa học có thể nới rộng hơn khi bàn về việc “đạo văn” khi sử dụng lại các câu từ, cách hành văn mà người trước đó sử dụng.

Trong trường hợp ông Hướng thì liên quan đến việc để tên địa chỉ của nơi thực hiện nghiên cứu không thuộc nơi ông ta thực sự làm việc.

Ông Hướng bị “tố” dù rằng khi còn là giảng viên Trường Đại học Quy Nhơn nhưng có tất cả 42 công trình nghiên cứu khoa học, trong đó có 13 công trình đứng tên Trường Đại học Tôn Đức Thắng và 4 công trình đứng tên Trường Đại học Thủ Dầu Một. 

Cả hai đại học vừa kể đã trả tiền cho ông Hướng để có thể xuất hiện trên các bài nghiên cứu của ông Hướng như nơi ông đang làm việc trước khi bài được gửi đến một số tạp chí khoa học quốc tế, nhằm nâng cao tên tuổi, uy tín của trường.

Vi phạm liêm chính hay là người liêm chính?

Lạ một điều, hành vi của ông Đinh Công Hướng theo khái niệm “liêm chính khoa học” có thể bị coi là có hành vi giả mạo, gây nhầm lẫn với và động cơ vụ lợi nhưng lại nhận được sự thông cảm của số đông.

Phó giáo sư-Tiến sĩ Đinh Công Hướng thừa nhận trong thời gian làm việc ở Đại học Quy Nhơn, ông đã bán công trình nghiên cứu (thực ra là phối hợp nghiên cứu và được trả thù lao) cho một số trường đại học.

Thầy Hướng “bán” sau khi đã hoàn thành vượt mức nhiệm vụ nghiên cứu mà Đại học Quy Nhơn quy định; sau khi đã thừa hàng ngàn giờ nghiên cứu so với định mức; công trình “bán” này, thầy tự mình nghiên cứu, không dùng phòng lab của Đại học Quy Nhơn, không dùng cơ sở vật chất được tài trợ; và Đại học Quy Nhơn không cấm việc nhà khoa học làm việc cho họ cộng tác nghiên cứu hưởng thù lao từ cơ sở đào tạo hoặc tổ chức khác.

Về lý do “bán” chất xám, thầy Hướng giải thích: “Tôi làm vậy để kiếm tiền”. Ông cho biết mình cần tiền lo cho gia đình; muốn công trình nghiên cứu của mình có ích.

Người ta thông cảm với người trí thức phải vật lộn cuộc sống, muốn thay đổi cho tốt đẹp hơn bằng chính trí lực của mình, như ông Hướng trần tình: “Đời mình lớn lên từ củ khoai, củ sắn. Mình được như thế này, chỉ mong muốn đời con mình sẽ cải thiện. Để kiếm tiền, cải thiện kinh tế tôi cũng chỉ biết lấy từ năng lực, chất xám của mình. Tôi dùng chất xám của mình để kiếm thêm thu nhập, tạo dựng cuộc sống”.

Ngoài việc có thể gây nhầm lẫn năng lực nghiên cứu khoa học của những nơi đã mua công trình của ông, thì những gì ông bán là của mình. Không trộm cắp, miệt mài làm việc, kết quả được thừa nhận là hữu ích; không sử dụng tài nguyên hoặc cơ sở vật chất của đơn vị nơi mình đang làm việc để thực hiện công trình cho nơi khác…

Sau khi có người tố cáo “vi phạm liêm chính”, ông Hướng đã xin rút tên khỏi Hội đồng chuyên ngành về Toán của NAFOSTED (Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia) vì việc hợp tác với Đại học Tôn Đức Thắng và Đại học Thủ Dầu Một “đã làm ảnh hưởng đến hội đồng”.

Tất cả những điều đó, cộng với sự chân thành và áy náy của ông, lại khiến cho số đông nghĩ về một người liêm chính.

Người tài được đãi ngộ thế nào?

Không thể phủ nhận việc ông Hướng có thực tài. Dựa trên thống kê của MathSciNet (cơ sở dữ liệu thư mục trực tuyến ngành toán của Hiệp hội Toán học Hoa Kỳ), các cơ quan truyền thông chính thức tại Việt Nam ghi nhận: ông Đinh Công Hướng có tất cả 42 tác phẩm nghiên cứu khoa học. 13/42 tác phẩm nghiên cứu này ghi nhận Đại học Tôn Đức Thắng là nơi tác giả Đinh Công Hướng làm việc khi đó và 4/42 tác phẩm nghiên cứu ghi nhận Đại học Thủ Dầu Một là nơi tác giả Đinh Công Hướng làm việc.

Thế thì tại sao một người có thực tài như ông Hướng lại rơi vào tình huống trớ trêu như vậy? Ở Cộng hòa XHCN Việt Nam có không ít người như ông Hướng!

Ông Hướng và những tiến sĩ từ nước ngoài về được các đại học tuyển dụng, trả cho mức lương từ 15 triệu đến 20 triệu (chưa tới 1,000 Mỹ kim) một tháng là những ví dụ về đãi ngộ trí thức làm… thầy. 

Trí thức có thực học, thực tài muốn làm việc cũng chẳng khá hơn!

Năm 2019, có một câu chuyện làm dư luận rúng động: Phạm Quốc Thái, 26 tuổi, cựu sinh viên từng theo học chương trình “Kỹ sư tài năng” thuộc Khoa Kỹ thuật xây dựng của Đại học Bách khoa TP.HCM, từng là một trong sáu người được Intel – một tập đoàn công nghệ của Mỹ – chọn trao học bổng, trị giá 65,000 Mỹ kim để theo học chương trình đào tạo Thạc sĩ tại Đại học Arizona, phải vừa làm việc cho Ban Quản lý An toàn thực phẩm của TP.HCM, vừa chạy xe ôm nhưng không đủ… sống.

Trước đó, sau khi tốt nghiệp đại học, Thái nộp hồ sơ xin học bổng và được cả chính phủ Ý lẫn Intel cùng chọn để trao học bổng. Thái bỏ học bổng do chính phủ Ý cấp để đi theo chương trình mà Intel vạch ra: Hỗ trợ chính quyền TP.HCM thực hiện “Chương trình Đô thị thông minh” bằng cách chọn trao sáu học bổng – đài thọ cho sáu người mà Intel tin là sau khi hoàn tất chương trình tu nghiệp, cả sáu sẽ giúp chính quyền TP.HCM trong “Chương trình Đô thị thông minh”. Tốt nghiệp, Thái quay về Việt Nam, trình diện chính quyền TP.HCM và được phân công về… Ban Quản lý An toàn thực phẩm. Nơi này giao cho Thái “nhập liệu”.

“Nhập liệu” – tên gọi loại việc vốn xa lạ với nhiều người – chỉ là chuyển dữ liệu từ giấy tờ vào máy tính, còn nói theo kiểu bình dân, “nhập liệu” là… đánh máy vi tính. Vào thời điểm các cơ quan truyền thông chính thức “phát giác” ra Thái, Thái đã làm công việc “nhập liệu” hơn nửa năm. Thu nhập một tháng tròm trèm… 2,8 triệu đồng (hơn 100 Mỹ kim), thua cả phụ hồ! Bởi không thể bỏ việc vì đã cam kết sẽ phục vụ chính quyền TP.HCM ít nhất ba năm, để không chết đói, không thành vô gia cư vì không trả được tiền thuê nhà, buổi tối, Thái chạy… xe ôm. Công việc duy nhất mà Thái làm, có liên quan đến chuyên môn là tham dự một chương trình do một tổ chức ngoại quốc tài trợ – mỗi cuối tuần, theo xe buýt đến Tây Ninh, truyền bá kiến thức khoa học cho dân chúng vùng xa!

Theo báo chí trong nước, Phạm Quốc Thái không phải là trường hợp cá biệt. Anh chỉ là một ví dụ. Trong kế hoạch trợ giúp TP.HCM thực hiện “Chương trình Đô thị thông minh”, Intel đã chi khoảng 400,000 Mỹ kim để đào tạo sáu thạc sĩ các chuyên ngành: Công nghệ thông tin, Vật liệu xây dựng, Giao thông Vận tải, Môi trường,… Tuy nhiên khi quay về, chỉ có hai trong sáu người là may mắn – được sắp đặt vào những vị trí đúng chuyên môn!

Thế đó, câu chuyện của thầy Đinh Công Hướng, hay Phạm Quốc Thái, chỉ là một vài trong vô số ví dụ liên quan đến thân phận của những người có thực học, thực tài tại Việt Nam!

Tịnh Khê

(tổng hợp)