Hoa Kỳ rút khỏi thỏa thuận nguyên tử 2015

Lý Anh

Cộng hòa Hồi giáo Iran ở tây nam Châu Á là nước chế tạo vũ ký nguyên tử, từng bị Tổng thốngthứ 43 của Hoa Kỳ George Walker Bush xếp vào “Trục ma quỷ” (Axis of evil) gồm 3 nước Iraq, Bắc Hàn và Iran. Cộng đồng quốc tếvô cùng quan ngại việc Iran phát triển vũ khí nguyên tử.
Sau hơn một thập kỷ đàm phán, tháng 07/2015, Iran cùng các nước Hoa Kỳ, Anh, Đức, Pháp, Trung Quốcđạt được thỏa thuận khung về chương trình nguyên tử của Tehran với tên gọi là Kế hoạch Hành động chung Toàn diện (The Joint Comprehensive Plan of Action – JCPOA).

Theo thỏa thuận này, Hoa Kỳ dỡ bỏ các lệnh cấm vận nhắm vào Iran. Đổi lại, Iran đồng ý hạn chế chương trình nguyên tử với sự thanh sát nghiêm ngặt khiến nước này không thể chế tạo bom nguyên tử.Cựu TT Hoa Kỳ Barack Obama cho đó là kết quả mang tính lịch sử, góp phần làm cho thế giới an toàn hơn, không khác gì Hiệp ước nguyên tử Mỹ và Nga ký trước đây.Cựu Ngoại trưởng Hoa Kỳ John Kerry là người đứng đầu đoàn đàm phán của 5 nước nói trên, chứng tỏ chính phủ Hoa Kỳ thời đó vô cùng quan tâm đến cuộc đàm phán này.Trong khi đó, Tổng thống Donald Trump lại phê phán thỏa thuận này chưa đúng mức, ngày 08/05/2018, ông tuyên bố Hoa Kỳ rút ra khỏi thỏa thuận này.

Quyết định của Trump

Ngày 08/05, Tổng thống Trumpthông báo Mỹrút ra khỏi thỏa thuận nguyên tử với Iran.Theo ông,thỏa thuận khung về chương trình nguyên tửnăm 2015 thờiObama với sự tham dự của các nước Anh, Pháp, Đức, Nga, Trung Quốc là thỏa thuận một chiều, tồi tệ… Hoa Kỳ sẽ áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế ở mức độ cao nhất vớiIran.Quyết định của ông Trump có nghĩa là chính phủ Iran giờ đây phải quyết định làm theo Mỹ, tức rút ra khỏi thỏa thuận, hoặccố gắng thay đổi những phần còn lại.

Một giới chức Hoa Kỳ được thông báo về quyết định này nói với ký giả hãng thông tấn AP rằng, Tổng thống Donald Trump sẽ áp đặt lại các lệnh cấm vận lên Iran vốn đã được dỡ bỏ theo thỏa thuận năm 2015 chứ không phải lệnh trừng phạt thời hạn chót.
Giới chức phụ tá của Tổng thống Trump thông báo cho người đứng đầu Quốc hội Hoa Kỳ về quyết định công bố ngày 08/05 của Trump. Họ nhấn mạnh, cũng như Hiệp định Tự do Thương mại TPP và Thỏa thuận Paris về chống biến đổi khí hậu, Tổng thống Trump tuyên bố từ bỏ nhưng vẫn có thể tái đàm phán một thỏa thuận tốt hơn.

Phản ứng của người tiền nhiệm
Ông Obama sau khi nghe đương kim Tổng thống Donald Trump tuyên bố Hoa Kỳ rút ra khỏi thỏa thuận này, đã lên tiếng chỉ trích quyết định của ông Trump. Ông Obama cho rằng,quyết định của ông Trump là một sai lầm nghiêm trọng.
Cựu Tổng thốngObama khẳng định, Hoa Kỳ phải tuân theo thỏa thuận này, ông viết: “Chúng ta đều biết những nguy hiểm khi Iran có vũ khí nguyên tử. Nếu những ràng buộc đối với chương trình nguyên tử Iran trong khuôn khổ Kế hoạch Hành động chung Toàn diện (JCPOA) không còn nữa, không bao lâu sau, chúng ta sẽ phảisống chung với nguy cơ Iran có vũ khí nguyên tửhay là tiến hành chiến tranh để ngăn chặn nó.Thực tế rõ ràng là JCPOA có tác dụng. Đó là điều các đồng minh Châu Âu của chúng ta, các nhà nghiên cứu và đương kim Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ đều đồng ý”.

Ông Obama cảnh báo, không có bằng chứng rõ ràng những vi phạm của Iran mà xóa bỏ thỏa thuận có thểđẩy nhanh cuộc chạy đua vũ trang hay xung đột trong khu vực. Rút khỏi thỏa thuận nguyên tử với Iran sẽ phá hoại uy tín của Hoa Kỳ trên trường quốc tế.
Cựu Ngoại trưởng Hoa Kỳ John Kerry cũng than phiền về quyết định của Tổng thống Donald Trump. Ông nói: “Quyết định của ông Trump làm suy yếu an ninh nước Mỹ, cô lập chúng ta với đồng minh Châu Âu, khiến Israel gặp nguy cơ cao hơn, tạo thêm sức mạnh cho phe diều hâu ở Iran, giảm ảnh hưởng toàn cầu của chúng ta trong việc giải quyết những hành vi sai trái của Iran trong khi gây hại cho khả năng đàm phán các thỏa thuận quốc tế các chính phủ Mỹ trong tương lai”.

Phản ứng của quốc tế
Quyết định rút ra khỏi thỏa thuận nguyên tử với Iran của Tổng thống Trump giáng mạnh vào các đồng minh của Hoa Kỳ, cô lập nước Mỹ trên trường quốc tế.

Tổng thư ký Liên Hiệp Quốc Antonio Guterres cho biết, ông thất vọng trước quyết định của Trump. Ôngkêu gọi năm nước ký kết còn lại tuân thủ thỏa thuận. Ông lặp lại rằng thỏa thuận năm 2015 là một thành tựu quan trọng trong nỗ lực không phổ biến vũ khí nguyên tử. Thỏa thuận này đóng góp cho hòa bình, an ninh khu vực và thế giới.

Các nước Châu Âu ủng hộ mạnh mẽ thỏa thuận nguyên tử 2015. Họ xem đó là cách tốt nhất để kiềm chế tham vọng nguyên tử của Iran.
Federica Mogherini, giới chức cấp cao về ngoại giao và chính sách an ninh củaLiên minh Châu Âu cho rằng, thỏa thuận nguyên tử Iran là trụ cột của an ninh quốc tế. Bà kêu gọi các bên tham gia ký kết tiếp tục tôn trọng thỏa thuận này. Bà nói:“Thỏa thuận nguyên tử với Iran vô cùng quan trọngđối với an ninh khu vực, Châu Âu và toàn thế giới”.

Là người giám sát việc thực hiện thỏa thuận nguyên tử 2015. Bà Federica Mogherini quan ngại trước việc Hoa Kỳ loan báo các lệnh trừng phạt mới. Bà cho biết sẽ tham vấn các nước Châu Âu về lệnh trừng phạt này để đánh giá tác động của chúng.
Văn phòng Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cho hay, ba nước Pháp, Anh, Đức băn khoăn về quyết định từ bỏ thỏa thuận nguyên tử với Iran của Tổng thống Trump. Họ gọi đây là mối đe dọa đối với nỗ lực toàn cầu kiềm chế vũ khí nguyên tử. Tổng thống Emmanuel Macron đăng trên Tweet “Quy ướckhông phổ biến vũ khí nguyên tử đang bị quyết định của ông Trump đe dọa”.
Văn phòng Tổng thống Pháp cho biết, tối ngày 08/05, ông Macron đã điện đàm với Thủ tướng Đức Angela Merkel và Thủ tướng Anh Theresa May về những bước kế tiếp sau quyết định của ông Trump.

Ngoại trưởng Anh Boris Johnson đã đến Hoa Thịnh Đốnnỗ lực cứu vãn thỏa thuận nguyên tử vào phút chót. Một giới chức Anh ẩn danh nói với ký giả AP, Luân Đôn vẫn giữ vững và tuân thủ thỏa thuận nguyên tử các nước Hoa Kỳ, Anh, Đức, Pháp, Trung Quốc đã ký với Iran.
Vài giờ trước khi ông Trump đưa ra thông báo, các nước Châu Âu đã họp để nhấn mạnh sự ủng hộ của họ đối với thỏa thuận nguyên tử Iran.

Trong thông cáo chung ngày 08/05, nguyên thủ các nướcAnh, Pháp, Đức nhấn mạnh ba nước này vẫn cam kết với thỏa thuận nguyên tử Iran 2015 dù Mỹ rút lui. Đồng thời kêu gọi Hoa Thịnh Đốn chớ cản trở các nước khác thực thi thỏa thuận này.
Các quan chức cấp cao của Anh, Pháp, Đức đã gặp ông Abbas Araghchi, Thứ trưởng Ngoại giao phụ trách về chính trị của Iran tại Brussels.

Phản ứng của Iran

Nhiều người dân Iranhết sức lo lắng về quyết định của Trump ảnh hưởng đến nền kinh tế đang gặp khó khăn của họ. Trong khi đó, Tổng thống Iran Hassan Rouhani tìm cách trấn an công chúng. Ông mỉm cười khi xuất hiện tại một triển lãm dầu mỏ và nhấn mạnh rằng: Iran sẽ tiếp tục hội nhập với thế giới. Ông nói: “Chúng ta sẽ gặp khó khăn trong vòng hai ba tháng, nhưng sẽ vượt qua”.
Trước đó, Iran có những phản ứng trước các lệnh trừng phạt có thể bị ông Trump áp đặt trở lại. Trong nhiều tuần qua, Ngoại trưởng Iran nói rằng, Hoa Kỳ áp đặt trở lại các lệnh trừng phạt sẽ khiến thỏa thuận trở thành vô hiệu lực. Tehran không còn lựa chọn nào khác ngoài việc từ bỏ thỏa thuận.
Ngày 08/05, Tổng thống Hassan Rouhani tuyên bố Iran vẫn giữ cam kết với thỏa thuận, bất chấp quyết định của Tổng thống Trump. Ông Rouhani nói.“Chúng ta đạt được các tiêu chỉ trong thỏa thuận qua việc hợp tác cùng các thành viên đã ký kết, thỏa thuận vẫn được giữ nguyên”.
Trong một tuyên bố nảy lửa trên truyền hình, ông Rouhani lên án Mỹ là nước không bao giờ thực hiện cam kết của mình. Cáo buộc Hoa Kỳ luôn có ý nghĩ thù địch.

Truyền hình nhà nước Iran nhận xét quyết định của ông Trump“bất hợp pháp và phá hoại các thỏa thuận quốc tế”.
Ngoại trưởng Iran, Mohammad Javad Zarif cảnh báo Tổng thống Donald Trump rằng, nếu ông thực hiện lời đe dọa hủy bỏ thỏa thuận hạt nhân năm 2015, sẽ phải “đối mặt hậu quả” không mấy “dễ chịu” cho nước Mỹ.
Ngày 11/05, Tổng thống Trump đe dọa hủy bỏ thỏa thuận nguyên tử với Iran bằng cách từ chối ký tên khi bỏ các biện pháp trừng phạt. Ngoại trưởng Zarif cho hay, nếu Mỹ rút lui, Iran sẽ từ chối ở lại thỏa thuận cùng Châu Âu.

Một lựa chọn đang được Tehran tích cực xem xét là rút hoàn toàn ra khỏi thỏa thuận, trở về làm giàu uranium. Các đề xuất khác cũng đang được quốc hội Iran thảo luận,liên quan đến nhiều biện pháp “quyết liệt” hơn.
Những người ủng hộ chỉnh sửa lại thỏa thuận hy vọng Donald Trump chọn cách tiếp cận từ từ để có thể thay đổi lập trường và tiếp tục tuân theo thỏa thuận nếu ông có thể đạt được các biện pháp hạn chế bổ sung với Iran.
Theo thỏa thuậnnguyên tử 2015, các lệnh trừng phạt nhằm vào Iran sẽ được giảm nhẹ, đổi lại nước này không chế tạo bom nguyên tử. Tuy nhiên, Tehran nói rằng, Iran không nhận được những gì xứng đáng dù đã tuân thủ thỏa thuận. Tổng thống Rouhani nhấn mạnh: “Chúng tôi tôn trọng cam kết của mình nhưng muốn nói với toàn thế giới rằng, chúng tôi sẽ không đàm phán với bất kỳ ai về vũ khí và quốc phòng”.
Tổng thống Rouhani không nói rõ sẽ phản ứng thế nào nếu Mỹ từ bỏ thỏa thuận nguyên tử 2015. Tuy nhiên, theo Ali Akbar Velayati, cố vấn chính sách đối ngoại của lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei, Tehran sẽ rút khỏi thỏa thuận nếu Hoa Thịnh Đốn từ bỏ.

Những nước chỉ trích thỏa thuận nguyên tử Iran 2015 bao gồm Israel, một số nước Ả Rập, nhiều thành viên Đảng Cộng hòa ở Mỹ. Họ cho rằng, thỏa thuận 2015 là món quà cho Tehran, trong vài năm tới sẽ dọn đường cho nước này trở thành quốc gia trang bị vũ khí nguyên tử.
Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu, người lâu nay vẫn phản đối quyết liệt thỏa thuận nguyên tử Iran, là một trong số ít các nhà lãnh đạo quốc tếlập tức hoan nghênh quyết định rút ra thỏa thuận nguyên tử với Iran của Tổng thống Donald Trump.

Lý Anh

Tin tức khác...