Lý Anh

Ngày 08/11, TTg Ấn Độ Narendra Modi lên truyền hình tuyên bố, hai đồng bạc giấy trị giá 500 rupee (tương đương 7,5 Mỹ kim) và 1.000 rupee (15 Mỹ kim) sẽ bị rút khỏi hệ thống tài chính của nước này. Theo đó, kể từ nửa đêm 08/11, hai loại tiền này không còn giá trị lưu hành trên đất nước Ấn Độ. Tin này loan ra, dân chúng Ấn Độ hoang mang, xã hội hỗn loạn…

Tại sao phải đổi tiền?

 Những phân tích trong bài Why India scrapped its two biggest bank notes? (Tại sao Ấn Độ loại bỏ tiền trị giá lớn?) đăng trên chuyên mục The Economist Explains, tạp chí The Economist nói rõ nguyên nhân Ấn Độ phải đổi tiền. Bài báo viết:

“Trong một tuyên bố bất ngờ trên truyền hình vào tối ngày 08/11/2016, TTg Ấn Độ Narendra Modi đã khiến dư luận xôn xao. Lý do vì, kể từ nửa đêm 08/11, phần lớn số tiền trong ví của người Ấn Độ sẽ không còn được chấp nhận tại các cửa hàng. Hai tờ giấy bạc có giá trị lớn nhất là 500 và 1000 Rupee đã bị “phi tiền tệ hóa” (demonetised), thuật ngữ của các nhà kinh tế chỉ việc đưa đồng tiền ra khỏi lưu hành. Từ giờ đến cuối năm, người dân Ấn Độ sẽ phải đến các ngân hàng đổi tiền mặt của họ thành các tờ tiền mới in hoặc gửi chúng vào tài khoản. Sau thời hạn đó, các tờ giấy bạc trị giá 500 và 1000 rupee của họ chỉ là những mảnh giấy lộn. Người dân và các doanh nghiệp có thể sẽ đối mặt với hàng tuần hay hàng tháng gián đoạn khi loại tiền tệ mới được phát hành rộng rãi. Tại sao Ấn Độ phải làm như vậy?

Chính phủ giải thích rằng, một phần nguyên nhân của sự thay đổi này do những lo ngại về đồng tiền giả ở Ấn Độ ngày càng gia tăng, cung cấp tài chính cho hoạt động buôn bán ma túy và quân khủng bố (có thể ám chỉ vào Pakistan). Nhưng tác động chính của quyết định này nhắm vào “tiền đen”, tức tiền mặt từ các nguồn không công khai, lưu thông bên ngoài hệ thống tài chính. Có khoảng 20% tiền tệ thuộc nền kinh tế Ấn Độ không chính thức. Một vài trong số đó là các nông dân nghèo, phần lớn là những người được miễn thuế. Nhưng những người giàu có được cho là đang ngồi trên một đống của cải bất chính lớn. Mặc dù phần lớn số tiền đó nằm trong các tài khoản ngân hàng tại các nước ngoài quen thuộc, một phần của nó lại được giữ dưới dạng các tờ tiền Ấn Độ có giá trị lớn. Các hoạt động mua vàng hay bất động sản cao cấp từ lâu đã được thực hiện ít nhất một phần với hàng vali tiền mặt bất hợp pháp…

Ấn Độ hỗn loạn vì đổi tiền

Sau quyết định bất ngờ của TTg Modi về việc hủy bỏ lưu hành các tờ giấy bạc trị giá 500 và 1000 Rupee, nền kinh tế Ấn Độ lâm vào tình trạng hỗn loạn. Hai loại tiền này chiếm hơn 80% lượng tiền lưu hành tại nền kinh tế lớn thứ 3 Châu Á. Chính phủ Ấn Độ giải thích việc đổi tiền nhằm đối phó nạn tham nhũng và kiểm soát chặt chẽ hơn “tiền đen”, tức loại tiền có từ tham nhũng và được cất giấu để trốn thuế. Trong khi đó chỉ 1% người dân Ấn Độ đóng thuế thu nhập.

Chính phủ Ấn Độ chỉ cho phép người dân có thể đổi tối đa 4.000 Rupee mỗi ngày; được rút từ ngân hàng và máy ATM không quá 10.000 Rupee mỗi ngày và không quá 20.000 Rupee mỗi tuần. Mỗi người dân có thể được đổi tổng cộng 250.000 Rupee (tương đương khoảng 3.700 Mỹ kim) từ đồng 500 và 1.000 Rupee sang các tờ tiền trị giá nhỏ hơn mà không phải nộp thuế.

Sau khi tin đổi tiền loan ra, nhiều người đã xé hoặc đốt “tiền đen” để tránh bị truy tố. Giờ đây chính phủ Ấn Độ đang đau đầu vì phải đối mặt với việc xử lý tiền cũ, bởi việc chuẩn bị và tiến hành đổi tiền vấp phải sự chỉ trích mạnh mẽ.

Quyết định đột ngột của Chính phủ Ấn Độ nói trên không chỉ khiến nhiều người có thu nhập thấp, tiểu thương và dân thường vốn phụ thuộc vào nền kinh tế tiền mặt bị ảnh hưởng nặng nề, ngay cả các doanh nghiệp cũng khốn đốn. Nền kinh tế lớn thứ 3 Châu Á có nguy cơ rơi vào một cuộc khủng hoảng nghiêm trọng do thiếu tiền mặt. Chính phủ Ấn Độ thừa nhận rằng, sự hỗn loạn sẽ kéo dài nhiều tuần do những chậm trễ trong việc in ấn đồng tiền mới và những trục trặc kỹ thuật đối với máy rút tiền tự động (ATM) do toàn bộ máy ATM phải cài đặt lại chương trình cho phù hợp loại tiền vừa in ra. Chính phủ của Thủ tướng Modi cho biết, do sợ lộ tin đổi tiền loan ra ngoài, họ không thể chuẩn bị trước việc in tiền cũng như sửa máy ATM.

TTg Modi kêu gọi người dân kiên nhẫn, chấp nhận tình trạng thiếu tiền mặt cho tới 30/12/2016. Ông Palaniappan Chidambaram, cựu Bộ trưởng Tài chính Ấn Độ, công kích chính phủ lãng phí khi cho biết chi phí thay thế tiền cũ có thể lên tới 200 tỉ Rupee. Đáp lại, ông Arun Jaitley, người kế nhiệm ông Chidambaram, đồng thời là nhân vật phụ trách chương trình đổi tiền, cho rằng con số này “quá phóng đại”.

Vài ngày sau khi ban hành mệnh lệnh của TTg Modi, doanh số tại hãng sản xuất nhôm lá Rockdude Impex do ông Somani làm chủ đã giảm một phần tư. Sự thiếu hụt tiền mặt khiến chuỗi cung ứng của ông bị phá vỡ. Xe tải không có tiền mua xăng để chạy, công nhân bốc xếp hàng hóa không làm việc vì không được lãnh lương, các nhà phân phối cũng không thể trả tiền mua hàng. Ông Somani, chủ sử dụng 150 lao động trên khắp Ấn Độ than thở với hãng thông tấn Reuters. “Toàn bộ chuỗi cung ứng của tôi đã bị phá vỡ. Doanh thu bị đóng băng, trong khi chi phí cố định, gồm cả tiền lương, vẫn phải trả. Chúng tôi đang cắt giảm sản xuất. Nếu tình trạng này kéo dài hai tháng nữa, chúng tôi sẽ điêu đứng …”.

Giữa lúc Ấn Độ hỗn loạn vì đổi tiền, một số người giàu đang nỗ lực tìm đủ mọi cách để “rửa” số tiền họ tích lũy được nhằm tránh thiệt hại về tài chính. Một số người khác, do lo ngại bị điều tra thuế, đã nhét tiền vào túi rồi vứt ra sọt rác. Saumya Roy, giám đốc điều hành Quỹ phi lợi nhuận Vandana Foundation, ghi nhận rằng, nhiều người bới rác ở Mumbai đã tìm thấy những chiếc gối và bao tải nhét đầy tờ 500 và 1000 Rupee. Các đồng bạc trị giá 500, 1000 Rupee cũng được nhìn thấy trôi nổi trên sông Hằng.

 The New York Times loan tin trường hợp người đàn ông “kém may mắn” khi vừa mới nhận được 3,5 triệu Rupee, khoảng 51.000 Mỹ kim trong một vụ bán bất động sản, hiện chưa kịp đầu tư tiền vào đâu. Ông này tiết lộ đã thuê 14 người có thu nhập thấp mang tiền đi đổi để tránh thuế.

Nông dân cũng không có tiền mặt để chuẩn bị gieo cấy vụ đông tới. Trong nỗ lực xoa dịu chỉ trích, hôm 22/11, Ngân hàng Trung ương Ấn Độ nới lỏng các khoản vay cho nông dân, yêu cầu Ngân hàng Quốc gia về nông nghiệp và phát triển nông thôn bỏ ra khoảng 230 tỉ rupee (tương đương 3,36 tỉ Mỹ kim) cho nông dân vay để trồng trọt.

Cuối tuần qua, Tòa án Tối cao Ấn Độ đã cảnh báo nếu tình trạng hỗn loạn trong hoạt động đổi tiền không được giải quyết, bạo loạn sẽ xảy ra trên đường phố. TTg Modi đã lên tiếng kêu gọi người dân kiên nhẫn và trấn an họ rằng bước đi này sẽ giúp đất nước phát triển lớn mạnh. Chính phủ Ấn Độ cho biết sẽ nâng cao cảnh giác để ngăn chặn tình trạng trên. Ông Modi cam kết tình hình sẽ trở lại bình thường vào cuối năm nay, tuy nhiên ông Saumitra Chaudhuri, cựu cố vấn kinh tế của chính phủ, ước tính sẽ phải mất ít nhất sáu tháng mới có thể thay thế hết số tiền hủy bỏ lưu hành.

Được và mất khi đổi tiền

Người dân Ấn Độ có thời gian từ 08/11 đến ngày 30/12 để đổi tiền cũ lấy tiền mới hoặc gửi tiền vào tài khoản ngân hàng, nhưng lượng tiền được rút cũng sẽ bị giới hạn.

Theo Thời báo Hindustan, Chính phủ Ấn Độ có rất nhiều mục tiêu trong việc khai tử đồng 1.000 Rupee và 500 Rupee, hai đồng tiền chiếm tới 86% giá trị dòng tiền lưu thông tại nước này. Thứ nhất việc này buộc những người có thói quen lưu trữ tiền mặt phải mở tài khoản ngân hàng để nhà nước giám sát và tăng doanh thu thuế cho đất nước mà hiện nay chỉ có 3% dân số lao động đóng thuế.

Tiếp sau đó là ngăn chặn các hợp đồng xuất cảng giả mạo và rửa tiền qua chứng khoán, đưa Ấn Độ hướng đến xã hội văn minh không tiền mặt và cuối cùng là chặn đứng nguồn tiền giả, bởi hiện nay cứ 1 triệu tờ giấy bạc Ấn Độ có tới 250 tờ tiền giả lưu hành ngoài thị trường.

Bộ trưởng Tài chính Jaitley trấn an rằng, những người trung thực không có gì phải lo lắng với quyết định khai tử đồng 1.000 Rupee và 500 Rupee. Tuy nhiên, Tuần báo kinh doanh Malta cho rằng, với một đất nước chủ yếu sử dụng tiền mặt như Ấn Độ, những người bị ảnh hưởng nhiều nhất là tiểu thương, người bán hàng rong và dân lao động.

Tờ tuần báo này còn chỉ ra rằng, mùa cưới ở Ấn Độ sắp bắt đầu, tác động từ quyết định trên sẽ rất lớn, bởi các phong tục thì vẫn phải làm theo, mà tiền mặt thì chẳng có. Tờ Kuwait Times đưa ra dự đoán, vài ngày tới, tiêu dùng ở Ấn sẽ sụt giảm mạnh khi người dân cạn kiệt tiền mặt khi tiền mới cũng mất thời gian để lưu hành. Cùng với đó, các ngôi chùa cũng phải nghĩ cách quản lý thế nào để không bị kẻ xấu lợi dụng chuyện quyên góp hòng che đậy lượng tiền mặt lớn.

Tuy nhiên, việc hủy bỏ đồng 500 Rupee và 1.000 Rupee cũng được giới phân tích đánh giá sẽ có lợi về lâu dài cho Ấn Độ nhờ sự minh bạch và gia tăng các giao dịch trong nền kinh tế chính thống. Từ đó, tăng thêm thu nhập cho đất nước đang vật lộn để giảm thâm hụt tài chính. Ngoài ra còn khẳng định viểc đổi tiền này còn dẫn đến giảm lạm phát, tăng triển vọng cắt giảm lãi suất bổ sung của Ngân hàng Trung ương Ấn Độ.

Đối với lĩnh vực bất động sản, trong một thời gian ngắn, sáng kiến của TTg Modi có thể khiến giao dịch nhà đất sụt giảm mạnh. Nhưng, xét về lâu dài, nó sẽ mang lại uy tín lớn hơn và khiến lĩnh vực này trở nên hấp dẫn hơn với các nhà đầu tư nước ngoài.

Các nhà phân tích cho rằng, tại một đất nước quá phụ thuộc vào tiền mặt như Ấn Độ, muốn xử lý nghiêm túc vấn đề này, không thể tránh khỏi lộn xộn. The New York Times trích dẫn lời giáo sư Eswar S. Prasad, giảng dạy kinh tế tại Đại học Cornell: “Trong một nền kinh tế thị trường mới nổi nhưng tham nhũng đã bắt rễ sâu và lâu dài như Ấn Độ, trong một thời gian ngắn, không có cách nào để thực hiện cải cách mà không có sự gián đoạn …”.

Tuy nhiên có một số ý kiến không đồng tình và trích dẫn lý do rằng nhiều người dân nghèo không có tài khoản trong ngân hàng và tiết kiệm bằng tiền mặt. Sự thay đổi mới có thể khiến họ gặp khó khăn khi phải lưu giữ số lượng lớn tờ giấy bạc trị giá thấp…

Lý Anh