Người Kurd ở Iraq và ước nguyện một quốc gia độc lập

Lý Anh

Người Kurd với dân số khoảng 35 triệu người là một trong 4 dân tộc lớn ở Trung Đông, nhưng không có một quốc gia riêng họ gọi là Kurdistan, phải sống rải rác tại 4 nước Trung Đông: Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq, Iran và Syria. Ngoài ra, còn có một số người Kurd sống tại Azerbaijan, Armenia, Lebanon và rải rác ở một số nước châu Âu khác.

Cuối tháng 09/2017, cộng đồng người Kurd ở Iraq bất chấp sự phản đối của chính phủ nước này, tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý với ước nguyện thành lập một quốc gia độc lập. Tuy không đạt kết quả mong muốn, cuộc bỏ phiếu đòi độc lập của cộng đồng người Kurd ở Iraq lần này cũng gây ra những phản ứng dữ dội.

Vài nét về người Kurd
Trong bài báo đầu đề “Who Are The Kurds?” (Người Kurd là ai?) đăng ngày 25/02/2016, ký giả Matthew Barbari của Hiệp hội Chính sách Đối ngoại (Foreign Policy Association), văn phòng chính ở Nữu Ước, Hoa Kỳ, từng giới thiệu cho chúng ta biết người Kurd là một dân tộc như thế nào?
Dân tộc Kurd có khoảng 35 triệu người hiện vẫn sống phân tán tại các vùng núi ở Thổ Nhĩ Kỳ (từ 13 đến 19 triệu người), Iran (từ 6 đến 8 triệu), Iraq (từ 4 đến 5 triệu), Syria (từ 1 đến 1,5 triệu). Ngoài ra, còn có một số đông người Kurd sống tại Azerbaijan, Armenia, Lebanon và một số nước Châu Âu. Bởi vậy họ thường mong ước có một quốc gia độc lập.

Sau Đệ nhị Thế chiến, với sự hậu thuẫn của cộng sản Liên Xô, người Kurd ở Iran tuyên bố độc lập, không bao lâu sau bị quân đội Iran dập tắt. Năm 2002, Thổ Nhĩ kỳ vẫn cấm người Kurd sử dụng ngôn ngữ của họ, không sử dụng ngôn ngữ này trên các văn bản chính thức. Khi cuộc chiến tranh giữa hai nước Trung Đông là Iran và Iraq gần chấm dứt, năm 1988, máy bay Iraq đã tấn công vào làng Halabja của người Kurd bằng hơi độc, giết hầu hết cư dân trong làng.

Trong khoảng thời gian từ 1978 – 1984, Abdulah Ocalan, chào đời ngày 04/04/1948, từng theo học trường luật và chính trị học, thành lập Đảng Công nhân Kurd (The Kurdistan Workers’ Party – PKK) tại Thổ Nhĩ Kỳ, đấu tranh cho một quốc gia độc lập, gây ra cuộc nội chiến tại vùng đông nam Thổ Nhĩ Kỳ khiến khoảng 31.000 người chết.

Tại Iraq, với sự hậu thuẫn quân đội 2 nước Iraq và Iran, từng xảy ra cuộc nội chiến giữa Liên minh Kurdistan yêu nước (The Patriotic Union of Kurdistan – PUK) và Đảng Dân chủ Kurdistan (The Patriotic Union of Kurdistan – PUK). Tuy nhiên, năm 2002, cuộc chiến nồi da xáo thịt này đã được hòa giải.
Năm 2003, với danh nghĩa chống khủng bố, quân đội Hoa Kỳ xâm nhập vào Iraq, không bao lâu chính quyền Iraq của Tổng thống Addam Hussein sụp đổ, người Kurd ở nước này thoát khỏi sự đàn áp tàn bạo của ông tổng thống này, càng hy vọng về hòa bình và thịnh vượng, nhưng vẫn phải đương đầu với sự chia rẽ, bất ổn và nhiều thế lực thù địch.

Gần đây, mặc dù các nước phương Tây không chú ý đến nguyện vọng đòi độc lập của người Kurd, chuyển hướng sang cuộc nội chiến Syria và bọn khủng bố tự xưng Nhà nước Hồi giáo (IS), Hoa Kỳ vẫn coi người Kurd là một trong những đồng minh mạnh nhất, đặc biệt là trong cuộc chiến chống bọn khủng bố IS.

Tại Thổ Nhĩ Kỳ, Đảng Công nhân Kurd (PKK) và Đảng Dân chủ Nhân dân (HDP – viết tắt theo tiếng Thổ Nhĩ Kỳ: Halkların Demokratik Partisi) là hai tổ chức chính trị của người Kurd được nhiều người chú ý đến. PKK là một nhóm quân sự, gây ra nhiều cuộc tấn công chống lại Thổ Nhĩ Kỳ, bị Thổ Nhĩ Kỳ và Hoa Kỳ coi là một nhóm khủng bố. Trái lại, HDP thường tham gia các hoạt động chính trị và cố gắng gìn giữ không bị đánh giá là một tổ chức bạo lực như PKK. tìm cách giành quyền tự trị cho người Kurd
Khi Hoa Kỳ trang bị vũ trang cho người Kurd trong cuộc chiến chống IS, thường không phân biệt người Kurd ở Thổ Nhĩ Kỳ, Syria hay Iraq. Chỉ nói tới người Kurd ở Đông Bắc Iraq.

Ngay người Kurd ở Iraq cũng chia thành hai phe: Liên minh Kurdistan yêu nước (The Patriotic Union of Kurdistan – PUK) và Đảng Dân chủ Kurdistan (Kurdistan Democratic Party – KDP). Gần đây lại xuất hiện Phong trào Gorran (tiếng Kurd là Bizûtinewey Gorran), nghĩa là ” thay đổi”, hoạt động song song bên cạnh PUK và KDP.
Trước kia PUK và KDP từng gây ra cuộc nội chiến (1994 – 1997), bây giờ hai tổ chức này lại đoàn kết trong cuộc chiến chống IS, đồng thời có cùng chung mục tiêu là lập nên nhà nước của người Kurd. Tuy nhiên, đó không phải là nhà nước của người Kurd gồm các quốc gia người Kurd sinh sống, mà là một nhà nước phía trong lãnh thổ Iraq. Đáp ứng nguyện vọng của người Kurd ở Iraq, ngày 25/09, những người lãnh đạo Khu tự trị người Kurd (KGB) ở miền bắc Iraq tổ chức trưng cầu dân ý đòi độc lập với khoảng 5,2 triệu người tham gia bỏ phiếu.

Cử tri người Kurd bỏ phiếu đòi độc lập
Ngày 25/09/2017, trên 5 triệu cư dân người Kurd ghi danh bỏ phiếu trong cuộc trưng cầu dân ý để thành lập nhà nước riêng biệt của người Kurd ở Iraq. Trước giờ bỏ phiếu, hàng trăm ngàn người đã xếp hàng trước các thùng phiếu. Trên tay mỗi người cầm 1 lá phiếu ghi bằng tiếng Ả Rập, Thổ Nhĩ Kỹ, cũng như văn tự của người Kurd với nội dung: “Bạn có mong muốn khu tự trị người Kurd ở Iraq và những nơi đông đảo người Kurd cư ngụ trở thành một quốc gia độc lập không?”.

Kết quả kiểm phiếu cho thấy, 78% cử tri người Kurd đi bỏ phiếu, trong đó, 92% tán thành độc lập. Ông Massud Barzani, Thống đốc Khu tự trị Người Kurd ở Iraq, đồng thời là chủ tịch Đảng Dân chủ Kurdistan tuyên bố, những người ước mong độc lập đã giành được thắng lợi áp đảo. Ông nói: “Trước kia chúng tôi đã cố gắng nhiều trong việc cùng chính quyền Trung ương (Chính phủ Iraq) tìm cách giải quyết vấn đề này, nhưng họ không lắng nghe ý kiến của chúng tôi. Buộc chúng tôi phải tổ chức cuộc bỏ phiếu đòi độc lập”.

Tuy nhiên, trước khi công bố kết quả, Thủ tướng Iraq Haider al-Abadi tuyên bố cuộc bỏ phiếu này vi hiến, có thể dẫn tới chia rẽ sắc tộc, chính phủ Iraq không nhìn nhận kết quả cuộc bỏ phiếu. Đồng thời tuyên bố sẽ không bao giờ đàm phán với những người lãnh đạo khu tự trị người Kurd về vấn đề này.

Trong một tuyên bố mới đây, ông Massud Barzani lại khẳng định, cuộc trưng cầu dân ý lần này không phải để xác định lại các đường biên giới hay tạo nên một sự đã rồi. Người Kurd muốn một cuộc đối thoại với chính quyền Baghdad nhằm giải quyết các vấn đề, và cuộc đối thoại này có thể kéo dài một đến hai năm.

Về lâu dài, người Kurd vẫn mong muốn thoát khỏi “cai trị” của chính quyền Baghdad và xây dựng một nhà nước độc lập. Tuy nhiên, người Kurd thừa hiểu rằng, một nhà nước độc lập là hoàn toàn không thể khi họ không nhận được sự ủng hộ rộng rãi của cộng đồng quốc tế. Và rõ ràng, với việc người Kurd đang kiểm soát các vùng đất tranh chấp và khả năng có được một kết quả tốt từ cuộc trưng cầu dân ý, đây sẽ là những ưu thế quan trọng trong đàm phán với Baghdad trên con đường hướng tới độc lập sau này.

Người Kurd ở Iraq chiếm khoảng 20% dân số nước này, đã đòi quyền tự quyết từ nhiều thập kỷ qua. Năm 2005, Hiến pháp Iraq thừa nhận khu tự trị của người Kurd.

Phản ứng của các nước Trung Đông
Cuộc trưng cầu của khu vực tự trị người Kurd ở miền Bắc Iraq không những vấp phải sự phản đối quyết liệt từ chính quyền Baghdad, còn bị một số nước trong khu vực có người Kurd sinh sống, gồm Thổ Nhĩ Kỳ, Syria và Iran, phản đối. Lý do những nước này lo ngại điều này có thể kích động người Kurd ở nước họ cũng đòi độc lập như ở Iraq.

Ngay khi cuộc trưng cầu diễn ra, Iran tuyên bố đóng cửa biên giới với khu vực của người Kurd ở miền Bắc Iraq, nhằm đáp trả cuộc trưng cầu dân ý đòi độc lập của cộng đồng này. Bộ Ngoại giao Iran nêu rõ, Tehran đã đóng cửa biên giới trên không và trên bộ với khu vực của người Kurd theo đề nghị của Chính phủ Iraq, đồng thời khẳng định cuộc trưng cầu dân ý của người Kurd là “bất hợp pháp và không được công nhận”.

Trong khi đó, Thổ Nhĩ Kỳ cảnh báo sẽ có biện pháp nhằm đáp trả lại cuộc bỏ phiếu đòi độc lập của cộng đồng người Kurd ở Iraq, bao gồm các lĩnh vực an ninh, ngoại giao, chính trị và kinh tế.
Tại buổi họp báo hôm 25/09, Thủ tướng Thổ Nhĩ Kỳ Binali Yildirim cho rằng, cuộc trưng cầu dân ý của người Kurd tại Iraq đe dọa an ninh của Thổ Nhĩ Kỳ. Chính quyền Ankara sẽ không bao giờ chấp nhận thay đổi nguyên trạng tại Iraq hay Syria. Ông Yildirim nhấn mạnh, Thổ Nhĩ Kỳ sẽ phối hợp chặt chẽ với Iraq, Iran và các nước láng giềng chống lại cuộc thăm dò này.
Thổ Nhĩ Kỳ chưa bao giờ chấp nhận ý tưởng về một nhà nước người Kurd độc lập tách khỏi Iraq, vì điều này sẽ gây nên hiệu ứng “Domino”, khiến nhóm người Kurd tại Thổ Nhĩ Kỳ có thể làm điều tương tự, từ đó đe dọa trực tiếp đến an ninh của Ankara
Cũng trong ngày 25/09, Ngoại trưởng Syria Walid al-Moualem đưa ra tuyên bố, chính phủ nước này bác bỏ cuộc trưng cầu dân ý đòi độc lập của người Kurd ở Iraq. Theo ông al-Moualem, chính quyền Damascus chỉ công nhận một nhà nước Iraq thống nhất và bác bỏ bất kỳ thủ tục nào dẫn tới sự chia cắt nước này …
Phản ứng của Hoa Kỳ
Ban đầu Hoa Kỳ muốn lãnh đạo người Kurd tại Iraq đối thoại nghiêm túc và lâu dài với chính quyền Baghdad về mọi vấn đề liên quan, trong đó có mối quan hệ giữa chính quyền trung ương và địa phương. Tuy nhiên, cuộc trưng cầu vừa qua đã khiến kế hoạch của Hoa Kỳ ở khu vực bị ảnh hưởng, nhất là làm gián đoạn cuộc chiến chống bọn khủng bố tự xưng là Nhà nước Hồi giáo (IS).

Từ khi bắt đầu chiến dịch chống IS tại Iraq, Hoa Kỳ đã xem người Kurd là một đồng minh chủ chốt, khuyến khích cộng đồng này tìm kiếm quyền tự trị nhưng không phải là nền độc lập hoàn toàn, bởi Hoa Thịnh Đốn lo ngại sẽ tạo ra một tiền lệ xấu và phá hoại trật tự trong khu vực.
Với những điều đã trình bày ở trên, giải pháp duy nhất của Hoa Kỳ là phủ nhận hoàn toàn kết quả cuộc trưng cầu dân ý tại Iraq, đồng thời kêu gọi Liên Hợp Quốc và cộng đồng quốc tế nhanh chóng thúc đẩy một tiến trình đàm phán hòa bình giữa lãnh đạo người Kurd với chính quyền Baghdad…

 

Lý Anh

More Stories...