Viết từ Dallas: Hình ảnh đêm Giáng sinh đầu tiên

Huy Lâm

Lễ Giáng sinh đến nay có thể xem như một ngày lễ chung của nhân loại. Không khí của ngày lễ bao trùm khắp mọi nơi, từ thành thị đến nông thôn, từ trong những gia đình cao sang quyền quý đến những gia đình nghèo hèn, và đặc biệt hơn nữa, nó vượt qua ranh giới của tôn giáo, không chỉ là một ngày vui riêng dành cho người theo Kitô giáo mà người dân của mọi tôn giáo khác cũng cảm thấy như cùng được vui chung sự hân hoan, tưng bừng của ngày lễ.

Riêng ở Mỹ, thường người ta ăn Lễ Tạ ơn xong là bắt đầu chuẩn bị để đón mừng Giáng sinh. Bước ra đường, leo lên xe, đến các trung tâm thương mại… đâu đâu cũng nghe tiếng nhạc Giáng sinh rộn rã trong không gian. Trong các khu xóm, nhiều nhà cũng bắt đầu trang hoàng để đón lễ: phòng khách trong nhà thì được trưng bày cây thông Giáng sinh thật lộng lẫy; ngoài hiên nhà và trên những cành cây thì giăng đèn kết hoa còn rực rỡ hơn nữa. Nhiều nhà còn mất công bỏ thì giờ dựng lên cả một hang đá không thua gì hang đá thật để miêu tả lại câu chuyện của đêm Giáng sinh đầu tiên ấy với hình ảnh Chúa hài đồng nằm trong máng cỏ, hai bên có Đức Mẹ và thánh Joseph, nằm phục gần đó là vài con chiên con cừu (có người giải thích là chúng đang phà hơi để sưởi ấm Chúa hài đồng), bên ngoài hang đá là hình ảnh ba vua đang lần theo hướng của ngôi sao lạ trên cao để đến chiêm ngưỡng con của Thiên chúa vừa mới giáng trần.

Những tín đồ Kitô giáo thì không lạ gì với câu chuyện Giáng sinh, nhưng ngay cả những người ngoại đạo chưa hề đọc câu chuyện Giáng sinh đó thì chỉ cần ngắm nhìn cách trình bày nơi hang đá giả thì cũng hiểu được phần nào câu chuyện.

Nhưng gần đây, một số nhà nghiên cứu nói rằng những gì chúng ta thấy trưng bày nơi hang đá bấy lâu nay là không chính xác, và điều này ta có thể hiểu được là vì do óc tưởng tượng của con người cộng thêm những sáng kiến nghệ thuật và rồi thời gian nhiều thế kỷ qua làm cho những gì thuộc về nguyên thủy cũng khác đi. Tuy nhiên, những gì xảy ra trong đêm Giáng sinh đầu tiên đó thì cũng nên ráng giữ sao cho đúng vì đó là một phần của lịch sử, mà lại là một trong những đoạn sử đẹp nhất của nhân loại, thì không nên tùy tiện làm khác đi rồi dần dà cứ tưởng những cái đó là đúng thì không được.

Trước hết hãy nói tới cái hang đá, hoặc có khi là cái chuồng giữ súc vật được quây bằng những cành cây khô và trải rơm dưới đất. Trong Thánh kinh thuật lại rằng Maria và Joseph trở về quê quán Bethehem để kiểm tra dân số theo chiếu chỉ của vua, nhưng “không tìm được phòng trọ.” “Phòng trọ” ở đây, theo các nhà nghiên cứu, vào thời điểm của 2.000 năm trước không nên hiểu như một quán trọ ngày nay, mà có thể chỉ là một phòng dành cho khách ở một ngôi nhà dân nào đó. Trong Thánh kinh có nói Chúa được đặt nằm trong máng cỏ, và theo sử sách, Bethlehem là một thị trấn nghèo, và thời đó, ở những nơi nghèo như thế, ban đêm súc vật thường được lùa vào ngủ trong tầng dưới cùng của căn nhà để tránh bị ăn trộm.

Như vậy, rất có thể Chúa Jesus được hạ sinh ở một ngôi nhà nào đó, có thể là nhà người quen, ngay ở tầng dưới cùng nơi dùng để giữ súc vật. Đây là hình ảnh không mấy đẹp so với những gì được trang hoàng tại các hang đá giả ngày nay, nhưng nó lột tả đúng tinh thần sống khó nghèo của Chúa. Nơi Chúa sinh ra đó có lẽ không có được sự thanh bình, đầm ấm, có ánh sáng chiếu lung linh từ ngọn đèn của ngôi sao treo bên ngoài như ta vẫn thấy tại các hang đá giả ngày nay, mà thường là tối tăm, hôi hám và lạnh lẽo.

Trong nhiều bài hát về Giáng sinh chúng ta còn được nghe tả khi Chúa vừa sinh ra có đàn súc vật bao quanh ngài. Đây cũng chỉ là phỏng đoán vì nếu có mục đồng thì phải có chiên, cừu, dê đi theo chứ. Nhưng trong Thánh kinh không hề nói tới một con vật nào cả. Mà nếu quả thật có súc vật hiện diện thì cũng không thể biết được đó là những giống vật nào.

Một trong những con vật thường được dùng để trang trí nơi hang đá ngày nay là con lừa, dựa theo hình ảnh thường hay được kể là Đức Mẹ đồng trinh cưỡi trên lưng lừa và được Joseph dắt đi. Tuy nhiên, Thánh kinh cũng không nói họ tới Bethlehem bằng phương tiện nào. Các học giả nghĩ rằng Đức Mẹ có thể cưỡi lừa vì họ là những người rất nghèo, nhưng cũng rất có thể họ đi theo trong đoàn người, là phương tiện thường được sử dụng vào thời đó khi phải di chuyển xa và là phương tiện an toàn hơn là đi một mình. Chúa hài đồng được sinh ra giữa các con vật hiền lành vây quanh đưa ra một hình ảnh hết sức hài hòa, nhưng cũng rất có thể là không có một con vật nào có mặt ở cái nơi Chúa sinh ra đó.

Rồi những nhân vật được mô tả có mặt nơi hang đá lại còn gặp nhiều vấn đề hơn nữa. Nhiều hang đá ngày nay được trang trí với hình ảnh ba vua rất cao sang, quyền quý: mình mặc áo choàng bằng lụa, đầu đội khăn, và trên tay trên cổ đầy những vòng vàng nữ trang. Nhưng trong Thánh kinh chỉ nói tới “những nhà thông thái đến từ phương đông” lần theo ngôi sao lạ xuất hiện trên bầu trời để đến chiêm bái hài nhi. Những “nhà thông thái” này vào thời đó, theo một số học giả, là nói tới một giai cấp thầy tu, có lẽ đến từ khu vực Ba Tư (tức Iran ngày nay). Họ thường là những nhà chiêm tinh, và đó là lý do vì sao họ nhận thấy có vì sao lạ khác thường xuất hiện trên bầu trời. Nếu những vị khách này thuộc về giới vương giả thì những nhà viết Phúc âm sau này có lẽ viết chi tiết hơn về những nhân vật này. Thay vì giữ đúng những hình ảnh trên, các hoạ sĩ thời Phục hưng ở Âu châu lại vẽ thành hình ảnh giống những vị vua ở nơi Chúa sinh ra làm đưa tới rất nhiều những hiểu lầm sau này.

Mà ngay cả việc có bao nhiêu nhà thông thái đã đến viếng thăm cũng không được nói rõ. Thánh kinh có nói là những nhà thông thái này mang đến dâng ba món quà: vàng, nhũ hương và mộc dược – và có lẽ vì vậy đã đưa đến ý tưởng là có ba người. Nay cứ đến dịp lễ, từ trong nhà thờ ra đến ngoài phố, ai ai cũng hát vang trời để chúc tụng “ba vua” một cách vô tư. Nhưng rất có thể trong số ấy không phải ba mà là một con số khác, và chắc chắn không phải… vua.

Nhưng có lẽ chi tiết sai lầm nhất trong những hình ảnh được trang trí nơi hang đá là các nhân vật có hình dáng của người Tây phương. Gia đình thánh gia vẫn thường được mô tả qua các bức tượng bằng sứ: da trắng, mắt xanh, má ửng hồng. Tượng Đức Mẹ bán ở các tiệm có mái tóc vàng óng, mũi thon cao, khuôn mặt còn đẹp hơn cả hoa hậu.

Đây có lẽ cũng là lỗi của các hoạ sĩ thời Phục hưng khi đó vẫn thường mô tả một hình ảnh Chúa Jesus giống với hình ảnh của một người da trắng gốc Âu châu. Và qua nhiều thế kỷ, hình ảnh đó đến nay vẫn còn tồn tại. Cũng giống như trường hợp của Michelangelo với một số những bức họa vĩ đại trên tường và trên những mái vòm ở một số nhà thờ và nhà nguyện tại Rome vẫn được khen ngợi là người có công tạo ra một hình ảnh Thiên Chúa. Nhưng hình ảnh này cũng vẫn là hình ảnh của một người Âu.

Thật sự Thánh kinh không nói gì đến hình dáng của Chúa Jesus cũng như của cả gia đình thánh gia, và về điểm này, theo một số học giả, có lợi trong việc rao giảng đức tin Kitô giáo. Một hình ảnh Jesus chỉ được tả phớt qua dễ thu hút hơn, dễ lôi cuốn nhiều người thuộc nhiều sắc tộc khác nhau hơn vì ai cũng có thể cảm thấy dễ gần gũi với hình ảnh mờ mờ hư ảo đó hơn.

Có lẽ cũng với tinh thần của các họa sĩ thời Phục hưng, một số họa sĩ Việt Nam sau này cũng đã cố gắng tạo hình ảnh một Đức Mẹ giống như hình ảnh của một phụ nữ Việt Nam, cũng mang khăn đóng trên đầu, cũng mặc áo dài truyền thống và chân đi hài. Mà quả thật, nhìn qua hình ảnh của một phụ nữ Việt Nam dường như chúng ta lại cảm thấy gần Đức Mẹ hơn.

Tuy nhiên, các sử gia đều đồng ý rằng Jesus có gốc gác vùng Trung Đông, vậy nghĩa là ngài hầu như chắc chắn có màu da ngăm ngăm, tóc đen, có thể hơi quăn và mắt màu nâu đậm.

Với những sai lầm từ bao lâu nay khi chúng ta cho dựng lại hình ảnh của đêm Giáng sinh đầu tiên ấy nay có nên cho sửa lại cho đúng với nguyên bản hay vẫn cứ giữ lại những hình ảnh mà các nhà nghiên cứu đã chỉ ra là quá sai lầm? Sai thì sửa và điều này nên làm. Nhưng có lẽ không cần thiết, bởi vì có sửa lại thì nó cũng không làm cho niềm tin đối với một tôn giáo tăng hay giảm. Điều quan trọng hơn cả là chúng ta nên chú trọng tới tinh thần và thông điệp của Lễ Giáng sinh: sống bác ái và công bằng với mọi người – dù đó là người da ngăm tóc quăn, da vàng mũi tẹt hay da trắng tóc vàng thì cũng là anh em của nhau như lời Chúa dạy.

Suy cho cùng, sửa lại hình ảnh của những ngẫu tượng là công việc của những cửa tiệm bán hàng. Mà không chừng sau khi sửa lại hình ảnh cho dù có đúng với nguyên bản nhưng lại làm người mua hiểu lầm không biết nhân vật nào với nhân vật nào vì đã quá quen với những hình ảnh cũ, mặc dù sai lầm, và cuối cùng quyết định không mua thứ gì nữa thì đó mới là vấn đề mà các cửa tiệm bán hàng quan tâm.

Huy Lâm

More Stories...