Thời Báo Vietnamese Newspaper

Lợi tức căn bản phổ quát là gì?

HỎI: Tôi nghe có nghe nói về lợi tức Universal Basic Income nhưng không hiểu đó là gì. Xin Thời Báo giải thích dùm.
Nguyễn Trọng B. (Mississauga)

Bạn Nguyễn Trọng B. thân mến,

Theo lẽ thường, có làm thì mới có ăn. Nhưng, có khi chẳng may người ta rơi vào trường hợp thất cơ lỡ vận đi đến tán gia bại sản, túng quẫn, tai họa gây nhà tan cửa nát, gia đình tan vỡ, lâm vào đường cùng, thương tật tàn phế, đau bệnh, không thể làm việc được nữa. Họ vẫn cần có nhu cầu cho đời sống như nơi ăn chốn ở và chăm sóc y tế. Tình cảnh những người thất cơ lỡ vận không cửa không nhà thật đáng thương. Vậy phải làm sao? Để giải quyết vấn đề xã hội nhức nhối đó, chính phủ liên bang Canada của thủ tướng Justin Trudeau đang tính sẽ áp dụng chương trình Lợi tức Căn bản Phổ quát (Universal Basic Income, viết tắt là UBI) trên toàn quốc.

Lợi Tức Căn Bản Phổ Quát (UBI)

Như tên gọi, UBI là lợi tức (còn gọi là thu nhập) căn bản tối thiểu mà mỗi người cần có để trang trải chi phí cho đời sống: tiền thuê nhà, tiền mua thực phẩm, v.v. Chính phủ muốn bảo đảm rằng tất cả mọi công dân Canada hay thường trú nhân đều phải có một món lợi tức căn bản tối thiểu để sinh tồn. Món tiền này sẽ được chính phủ ban cho một cách đồng đều phổ quát, không phân biệt, vô điều kiện, không hạch hỏi người nhận bất cứ điều gì. Đó là mức lợi tức cá nhân tối thiểu mà không bị đánh thuế.
Tại sao UBI là cần thiết?
Sự phát triển nhanh chóng về khoa học kỹ thuật ngày càng dùng máy móc thay thế con người trong mọi ngành công nghiệp sản xuất, dẫn đến sự cách biệt giữa người giàu và người nghèo ngày càng lớn rộng. Sự phân phối lợi tức ngày càng chênh lệch. Kỹ thuật tinh khôn, thông minh nhân tạo, người máy, tự động hóa sẽ làm cho hàng triệu công việc sẽ biến mất; hàng triệu người sẽ mất việc làm, mặc dù họ có đủ năng lực làm việc. Chừng đó, những người nghèo sẽ đào đâu ra tiền thuê nhà, tiền mua đồ tạp hóa, nuôi con như thế nào? Đối với họ, câu trả lời nằm ở UBI.
Là một vấn đề lớn ảnh hưởng đến kinh tế và xã hội, UBI chắc chắn sẽ gây ra các cuộc tranh luận trong nhiều tháng và nhiều năm tới. Ngày nay nhiều công ăn việc làm trở nên bấp bênh nay còn mai mất; sự tự động hóa kỹ thuật sản xuất và điều hành nơi sở làm trở thành hiện thực đối với người Canada qua nhiều thế hệ. Máy móc thay thế con người. Những nơi làm việc không cần nhiều nhân công nữa. Nhiều người sẽ rơi vào hoàn cảnh đời sống khó khăn. UBI sẽ là cái phao cấp cứu cho họ cơ hội vượt qua những khó khăn đó để vươn lên và thoát khỏi nghèo túng.
Ý tưởng UBI đã có từ khi nào?
Ý tưởng cần có UBI không phải là một khái niệm mới; thực sự nó có nguồn gốc từ các nhà triết học nhân văn trong thế kỷ 16. Nói chính xác hơn, đó là ý tưởng của Sir Thomas More qua tác phẩm “Utopia” năm 1516 miêu tả một mô hình xã hội lý tưởng trên một hòn đảo giả tưởng ở Đại Tây Dương. Từ đó đến nay, người ta thường dùng chữ “utopia” để nói đến một nơi chốn lý tưởng chỉ có trong trí tưởng tượng, nơi mọi người đều sống sung sướng trong đầy đủ no ấm không phải bận tâm lo nghĩ đến kế sinh nhai. Năm thế kỷ đã qua, “utopia” vẫn còn là một ước mơ. UBI sẽ là con đường đầu tiên dẫn đến ước mơ đó.
Về nguyên tắc, UBI là một hệ thống bảo hiểm xã hội mà chính phủ cung cấp cho cư dân hoặc công dân khoản trợ cấp hoặc lợi tức hàng tháng. Khi mọi ngành kỹ nghệ sản xuất đều được tự động hóa, thợ người bị đào thải, UBI là một giải pháp tiềm năng để đền bù vào khoản tiền lương làm việc bị mất, và là một cách để giảm bớt khoảng cách giàu nghèo.
Lợi tức căn bản giải phóng con người khỏi mối lo toan để sinh tồn; cung cấp cho người lao động phẩm giá và sức mạnh tập thể; bom sức tăng gia kinh tế cho cộng đồng địa phương và ổn định xã hội.

Khái niệm về lợi tức căn bản phổ quát đã thu hút sự chú ý trong những năm gần đây nhờ sự lên tiếng hỗ trợ của các doanh nhân đáng chú ý như nhà sáng lập Facebook Mark Zuckerberg, nhà sáng lập Tesla và Space X Elon Musk, nhà sáng lập eBay Pierre Omidyar, và nhà sáng lập tập đoàn Virgin Group Richard Branson, v.v.
Bằng cách này hay cách khác, tất cả các nhà tỷ phú này đều nói rằng do hậu quả của sự đổi mới công nghệ và tiến bộ trong lãnh vực trí tuệ nhân tạo, rất nhiều người sẽ bị đẩy ra khỏi những công việc mà họ được đào tạo. Lợi tức căn bản phổ quát sẽ là điều cần thiết để ngăn chặn sự nghèo đói gia tăng và bất ổn xã hội. Năm 2016, Elon Musk tuyên bố rằng lợi tức căn bản phổ quát là điều hầu như chắc chắn phải có vì không thể làm gì khác hơn.
Theo kết quả một cuộc nghiên cứu năm 2016 của Brooksfield Institute, một viện nghiên cứu về Kinh Doanh và Đổi Mới của Canada, trong vòng 20 năm tới sẽ có ít nhất là 42% nhân công Canada bị mất nghề nghiệp. Ví dụ, các ngành công nghiệp lao động, tài xế xe tải, nhân viên thu ngân và nhân công sản xuất, chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng. Sự tự động hóa (automation) không chỉ dừng ở đó mà còn lan truyền trong các lãnh vực khác. Đối với nghề chuyên viên kế toán và các nghề liên quan đến sổ sách, thư ký hành chánh, thanh tra canh nông và ngư nghiệp, tỷ lệ mất việc trong vòng 20 năm tới là 90% trở lên. Có tới 498 nghề nghiệp sẽ bị tự động hóa toàn bộ hay một phần.

UBI đã được áp dụng thử chưa?

Kể từ tháng Ba năm 2016, chính phủ Đảng Tự Do của thủ hiến Kathleen Wynne đã áp dụng thử chương trình lợi tức bảo đảm, một hình thức UBI, tại Hamilton, Brantford, Brant County, Thunder Bay trên toàn tỉnh Ontario. Chính phủ ấn định một người sống một mình mà có mức lợi tức hàng năm ít hơn 34,000 Gia-kim thì được xem là nghèo. Mức nghèo đối với hai người sống chung là 48,000 CAN$. Số tiền chính phủ cho không là 17.000 Gia-kim một năm cho mỗi cá nhân, 24.000 Gia-kim một năm cho mỗi cặp vợ chồng hoặc hai người sống chung. Người khuyết tật nhận thêm được 500 Gia-kim mỗi tháng nữa. Đó là lợi tức căn bản tối thiểu mà chính phủ muốn mỗi người đều có. Nếu bạn kiếm được việc làm có lợi tức thì bạn được quyền giữ lại phân nửa của số lợi tức kiếm thêm đó. Ví dụ: bạn nhận được 1.500 Gia-kim mỗi tháng từ UBI, sau đó bạn đi làm và kiếm được 2.000 Gia-kim / tháng nữa, bạn sẽ được tổng cộng là 2.500 Gia-kim.
Chính phủ Đảng Tự Do Ontario của thủ hiến Kathleen Wynne dự định áp dụng thử chương trình trợ giúp này trong ba năm để xem chương trình có mang lại hiệu quả tốt đẹp không, nghĩa là có giúp được những người nghèo đó khá lên cho hết nghèo không. Kết quả được cho là tốt. Nhưng Đảng Bảo Thủ với thủ hiến mới là Doug Ford lên thay đã tuyên bố dẹp bỏ chương trình cho tiền người nghèo này. Nó sẽ chấm dứt vào ngày 31 tháng Ba năm 2019, ngày mà chính phủ Ontario phát ra chi phiếu cho tiền người nghèo lần cuối cùng.
Nó đang được nghiên cứu để trở thành chính sách quốc gia và sẽ áp dụng chung trên cả nước.
UBI có tốn kém quá không?

UBI đương nhiên là tốn kém. Văn phòng ngân sách quốc hội Canada ước tính chi tiêu liên bang sẽ cần tăng 44 tỷ mỗi năm để cung cấp trung bình 9,421 đô la cho mỗi hộ gia đình có lợi tức thấp. Tuy nhiên, nếu UBI thay thế các chương trình hỗ trợ phúc lợi và khuyết tật hiện tại, mức tốn kém thêm chỉ là 22 tỷ. Số liệu từ Sở Thống Kê Canada cho thấy chính phủ đã chi gần 69 tỷ đô la trong năm 2017 cho các chương trình trợ cấp trẻ em, người già, những người có lợi tức thấp, thất nghiệp và người khuyết tật.
Mặc dù con số chi tiêu này vẫn còn rất lớn, nhưng theo một nghiên cứu được công bố bởi Northern Policy Institute vào tháng 5 năm 2017, số tiền đó chỉ bằng 5% ngân sách của chính phủ liên bang hiện tại, và còn thấp hơn số tiền mà chính phủ tiêu tốn để trợ cấp cho lợi ích của người cao niên.
Hơn nữa, theo nhân viên ngân sách quốc hội cho biết, Canada hiện chỉ có khoảng 7.5 triệu người tạm coi là nghèo và cần nhận được lợi tức căn bản tối thiểu hàng năm: 17,000 đô la cho cá nhân và 24,000 đô la cho hai người sống chung, dựa theo chương trình trắc nghiệm của Ontario.

UBI có khả thi không?

UBI là kế sách hệ trọng của quốc gia. Để có thể đưa UBI vào hoạt động hiệu quả, chính phủ sẽ cần thời gian đại tu bổ toàn bộ hệ thống. Dù thế nào thì đây cũng là một ý tưởng tốt cho đất nước cần phải xem xét nghiêm túc. Nó có thể được thực hiện trong bất kỳ xã hội nào trên toàn cầu, từ nước tư bản giàu có đến nước chậm phát triển, nếu các công ty và cá nhân giàu có nhất ưng chịu tăng mức thuế lợi tức, hay nói cách khác là họ sẵn sàng chia sẻ bớt tài sản kết sù của họ cho người nghèo.
Điều này hầu như không trở ngại vì đa số người giàu đồng ý với khái niệm UBI. Các nhà lãnh đạo kinh doanh toàn cầu bao gồm Bill Gates, Mark Zuckerberg, Elon Musk và Richard Branson đều ý thức rõ sự tiến hóa kỹ thuật ngày càng nhiều sẽ cướp mất việc của con người và UBI trở nên cần thiết.
Riêng ở Ontario, khi thủ hiến Doug Ford thuộc Đảng Bảo Thủ tuyên bố ngưng chương trình lợi tức căn bản, ngày 18 tháng 10 năm 2018, hơn một trăm lãnh đạo doanh nghiệp Canada đồng ký tên vào bức thư chung yêu cầu chính phủ tỉnh bang đừng ngưng chương trình này. Họ cùng với nhiều bậc trí thức khoa bảng nói rằng UBI có thể tiếp thêm sinh lực cho nền kinh tế, xóa đói giảm nghèo và tạo cơ hội cho nhiều người bắt đầu kinh doanh riêng. Họ thấy lợi tức căn bản là một cách để nắm lấy tương lai của việc làm; nó không chỉ là một giải pháp phúc lợi mà là một nhu cầu kinh tế cần thiết để thúc đẩy nền kinh tế Ontario vào thế kỷ 21 đồng thời tôn trọng phẩm giá của công nhân Ontario.
UBI rất khả thi nhưng sẽ được thực hiện từng giai đoạn và mất nhiều thời gian trước khi đạt được một khuôn mẫu tiêu chuẩn lý tưởng khi mức sống giữa người giàu và người nghèo không còn cách biệt nhiều nữa. Theo như sự phỏng đoán của các nhà phân tích chính trị, Đảng Tự Do của thủ tướng Justin Trudeau sẽ tuyên bố ban hành chương trình UBI trong mùa bầu cử liên bang vào Tháng Mười năm 2019 như là một cách thức thu hút sự ủng hộ của cử tri.

Hoàng Chiêu Ấn

Comments are closed.

error: Content is protected !!