Lễ Tạ Ơn Canada

Phan Hạnh

Do đất nước Hoa Kỳ (độc lập năm 1776) già hơn Canada (độc lập năm 1867), nhiều người lầm tưởng rằng Canada bắt chước Hoa Kỳ ăn mừng Lễ Tạ Ơn, nhưng không phải vậy. Lễ Tạ Ơn của Canada hàng năm diễn ra vào ngày thứ Hai thứ nhì trong tháng 10, trong khi của Hoa Kỳ là ngày thứ Năm thứ tư trong tháng 11. Ví dụ năm nay 2019, Lễ Tạ Ơn ở Canada là ngày 14 tháng 10; ở Hoa Kỳ là ngày 28 tháng 11.
Lễ Tạ Ơn của Canada bắt đầu như thế nào?
Khác với Lễ Tạ Ơn của Hoa Kỳ, Lễ Tạ Ơn của Canada có nguồn gốc liên hệ chặt chẽ với truyền thống của châu Âu. Rất lâu trước khi những “thuyền nhân” châu Âu vượt Đại Tây Dương qua định cư ở miền đấy hứa Tân Lục Địa Bắc Mỹ, các lễ hội tạ ơn đất trời và mừng mùa thu hoạch tốt đẹp đã diễn ra ở châu Âu vào tháng Mười. Đó là chưa kể từ ngàn xưa, người Da Đỏ cũng đã có truyền thống tạ ơn trời đất sau mùa thu hoạch.
Lễ Tạ Ơn đầu tiên ở Bắc Mỹ xảy ra vào năm 1578 tại Canada khi Martin Frobisher (1535 – 1594), một nhà thám hiểm người Anh, đang trên cuộc hành trình đi tìm Hành lang Tây Bắc (Northwest Passage). Đấy là một tuyến đường từ Đại Tây Dương đi xuyên qua Bắc Băng Dương, dọc theo bờ biển phía bắc của lục địa Bắc Mỹ qua các quần đảo Bắc Cực của Canada để kết nối với Thái Bình Dương.
Martin Frobisher muốn làm một buổi lễ tạ ơn vì ông đã đến được Thế Giới Mới (Bắc Mỹ) an toàn khi thuyền ông tiến vào vịnh Frobisher Bay và cặp bờ lên đảo Baffin Island. Nhưng có người bảo đó chỉ là một sự tạ ơn nhỏ bình thường chứ không phải là một bữa lễ tiệc tưng bừng trang trọng đúng nghĩa. May lắm là nhà thám hiểm Martin Frobisher chỉ khui vài lon đồ hộp để ăn mừng cùng với vài thủy thủ.
Người ta bảo bữa tiệc của Samuel de Champlain ngày 14 tháng 11 năm 1606 ở Port-Royal cùng với một nhóm người Da Đỏ đáng kể là một Lễ Tạ Ơn đúng nghĩa hơn. Tiệc này vừa đông vui vừa có nhiều thức ăn thịt cá ê hề và nó đã trở thành một truyền thống để tạ ơn trời đất đã ban cho đầy đủ thực phẩm tươi để ăn uống hầu ngăn chặn bệnh ghẻ lở và bệnh suy dinh dưỡng vốn thường xảy ra đối với những người châu Âu mới đến định cư nơi miền Tân Pháp.
Lịch sử nối tiếp

Kể từ sau Chiến tranh Bảy Năm (Seven Years’ War, từ năm 1754 tới năm 1763) mà riêng ở Bắc Mỹ được người Anh gọi là “French and Indian War”, và người Pháp gọi là Cuộc Chiến tranh Chinh phạt (Guerre de la Conquête), phe Pháp thua trận nên đành phải nhường hết thuộc địa ở Bắc Mỹ cho phe Anh. Năm 1799, cư dân thành phố Halifax đã tổ chức một ngày lễ Tạ Ơn đặc biệt, nhưng đó không phải là một sự kiện được tổ chức hàng năm.
Trong thời gian xảy ra và sau khi cuộc Cách mạng Mỹ, những người tị nạn Mỹ trung thành với Vương quốc Anh (loyalists) đã rời bỏ Hoa Kỳ vừa độc lập để di cư sang Canada, mang theo các phong tục và tập quán Lễ Tạ Ơn của người Mỹ đến Canada, chẳng hạn như món gà tây và bánh bí ngô.
Vào thời đó, Canada Hạ (tỉnh bang Québec) và Canada Thượng (tỉnh bang Ontario) cử hành Lễ Tạ Ơn vào các ngày khác nhau. Ví dụ, hai năm sau khi cuộc Chiến tranh 1812 kết thúc vào cuối năm 1814 (giữa liên minh Hoa Kỳ + Pháp đánh với Anh), Canada Hạ đã tổ chức Lễ Tạ Ơn ngày 21 tháng 5 năm 1816 và Canada Thượng tổ chức vào ngày 18 tháng 6 năm 1816.

Năm 1838, Canada Hạ đã dùng Lễ Tạ Ơn để ăn mừng sự chấm dứt của Cuộc Nổi Loạn, một phong trào người nói tiếng Pháp nổi lên chống lại nhà cầm quyền người Anh. Sau các cuộc nổi loạn, Canada Hạ và Canada Thượng được sáp nhập vào một tỉnh thống nhất của Canada, và cùng mừng Lễ Tạ Ơn tất cả sáu lần trong khoảng thời gian từ năm 1850 đến năm 1865. Trong thời gian này, Lễ Tạ Ơn là một lễ giữa tuần rất long trọng.
Ngày lễ Tạ Ơn đầu tiên sau khi Canada đã trở thành một Liên Bang được coi là một ngày lễ dân chính vào ngày 5 tháng 4 năm 1872, để ăn mừng sự bình phục sau một cơn bệnh nặng của Hoàng tử xứ Wales, người sau đó lên ngôi và trở thành Vua Edward VII.
Bên cạnh mục đích nguyên thủy chính yếu là để cảm tạ trời đất đã ban cho mùa thu hoạch tốt đẹp, chủ đề của ngày Lễ Tạ Ơn thỉnh thoảng cũng có thể thay đổi mỗi năm để phản ảnh một sự kiện đặc biệt quan trọng nào đó.
Suốt mấy trăm năm, như một tục lệ bất thành văn, Lễ Tạ Ơn ở Canada được tổ chức du di thay đổi mỗi năm tùy theo mùa màng thu hoạch trong khoảng vào cuối tháng 10 hoặc đầu tháng 11. Đến năm 1879, Lễ Tạ Ơn ở Canada mới được chính thức tuyên bố công nhận là một ngày lễ quốc gia; ngày ấn định tổ chức hàng năm là ngày 6 tháng 11.
Nhưng sau đó vào ngày 31 tháng 1 năm 1957, Quốc hội Canada tuyên bố “Ngày Thứ Hai thứ nhì của Tháng 10 là Ngày Lễ Tạ Ơn, một ngày tạ ơn chung Đấng Toàn Năng đã ban phước lành cho Canada được vụ mùa thu hoạch tốt đẹp”.
Sở dĩ có sự dời ngày này là vì kể từ sau Đệ Nhị Thế Chiến, chúng ta có Ngày Tưởng Niệm (Remembrance Day) 11 Tháng 11. Nếu Lễ Tạ Ơn tiếp tục được tổ chức vào ngày 6 Tháng 11 thì hai ngày lễ quan trọng đó sẽ diễn ra trong cùng một tuần lễ, như vậy sẽ quá gần.

Nguồn gốc liên quan đến tôn giáo

Những ngày lễ quốc gia thường không có tính cách trung lập thực sự mà ngầm mang màu sắc chính trị hay tôn giáo. Trong trường hợp của ngày Lễ Tạ Ơn Canada, nó có liên hệ đến một nhóm giáo sĩ Tin Lành ở vùng đất Canada Thượng tức là tỉnh bang Ontario ngày nay. Năm 1859, nhóm giáo sĩ này đã kiến nghị chính quyền thực dân Canada tuyên bố một ngày lễ tạ ơn giữa tuần để công nhận vụ thu hoạch. Chính phủ đã đồng ý với lời yêu cầu của những vị mục sư, và dịp lễ này được tổ chức bốn lần cả thảy trước năm 1866, và trở thành sự kiện hàng năm bắt đầu vào năm 1871.
Các nhà lãnh đạo Tin Lành có hai động lực trong nỗ lực vận động hành lang cho một kỳ nghỉ mùa thu. Thứ nhất là họ muốn trấn an các Kitô hữu Canada, những người mà niềm tin đã bị lung lay khi Charles Darwin công bố thuyết tiến hóa năm 1859.
Thứ hai là họ cảm thấy bắt buộc cần phải hun đúc bản sắc Canada trước viễn cảnh Canada trở thành liên bang và độc lập năm 1867. Đối với các giáo sĩ, một vụ thu hoạch dồi dào đã cung cấp bằng chứng về bàn tay của Chúa trong tự nhiên và bằng chứng cho thấy dân Canada là dân được Chúa chọn. Như vậy, ngày Lễ Tạ Ơn vừa kỷ niệm vụ thu hoạch mùa màng tốt đẹp, sự thịnh vượng vật chất, vừa cho họ cơ hội nhắc nhở người dân Canada về vận mệnh quốc gia thiêng liêng của họ.

Ban đầu, Lễ Tạ Ơn của Canada là một dịp trang trọng và sùng đạo hơn nếu so với cùng ngày lễ đó của người Mỹ. Trong ngày Lễ Tạ Ơn ở Canada những năm đầu, tất cả các doanh nghiệp tiệm buôn đều đóng cửa; các dịch vụ nhà thờ là hoạt động duy nhất cần lưu ý. Các mục sư rao giảng và đề cao sự kết hợp tinh thần dân tộc với giáo điều tôn giáo. Trong bối cảnh của Nội chiến Hoa Kỳ, họ ca ngợi sự ưu việt của các thể chế chính trị Anh và ca ngợi Canada (tuy không hoàn toàn chính xác) vì đã tránh được tệ nạn nô lệ.
Nhìn chung, các bài giảng trong ngày Lễ Tạ Ơn của họ đã tôn vinh Canada là một quốc gia Tin Lành của người Anh nói riêng và người da trắng nói chung, một cái nhìn khiếm diện, bỏ qua sự hiện diện của người Canada công giáo, người thổ dân bản địa, người da màu, và người nhập cư từ mọi nơi khác trên thế giới.
May mắn là Canada không ngừng thay đổi để trở thành một quốc gia tự do dân chủ đa bản sắc tuyệt vời thích hợp cho tất cả mọi người không phân biệt tôn giáo hay chủng tộc. Ngày Lễ Tạ Ơn là dịp để người dân cảm ơn đất nước này đã cho họ một cuộc sống thịnh vượng an lành với mọi quyền căn bản của con người được tôn trọng.


Cảnh một quầy hàng trong chợ St. Lawrence Market Toronto bán sản phẩm tươi thu hoạch từ các nông trại Ontario trong ngày Lễ Tạ Ơn ở Canada ngày 7 tháng 10 năm 1967 nhằm tưởng nhớ di sản nông nghiệp của Canada. (Hình chụp của Reg Innell/Toronto Sta/Getty Images)

Lễ ăn mừng truyền thống

Là một lễ hội phụng vụ, Lễ Tạ Ơn tương ứng với lễ hội thu hoạch của người Anh và lục địa châu Âu, với các nhà thờ được trang trí bằng những giỏ đựng các quả khô như bắp ngô, bí ngô, nhánh lúa mì và các loại quả thu hoạch khác. Người ta cùng hát các bài thánh ca về sự được mùa.
Đối với người bản địa Canada, Lễ Tạ Ơn cũng là một nghi lễ truyền thống bản địa có ý nghĩa sâu sắc trong lịch sử và văn hóa lâu đời hàng nhiều ngàn năm. Trong mọi nghi lễ, họ đều ngõ lời tạ ơn trời đất và thần linh. Một số tranh vẽ cho thấy các buổi Lễ Tạ Ơn đầu tiên xảy ra ở Canada và ở Hoa Kỳ đều có sự hiện diện của các thổ dân.
Tuy ít được đề cập nhưng cứ ngầm hiểu, mọi người đều biết những người định cư người da trắng châu Âu đầu tiên đặt chân đến miền đất lạ Canada sống sót là nhờ sự giúp đỡ của người thổ dân bản địa Mi’kmaq thân thiện. Họ đã chỉ dạy cho người da trắng định cư cách khoét băng để câu cá, hái ăn những quả dâu việt quất mọc hoang giàu vitamin C để ngừa bệnh. Người Mi’kmaq cũng như các bộ tộc thổ dân khác còn giúp đỡ người da trắng nhiều thứ, chỉ đường các nhà thám hiểm châu Âu, cung cấp thức ăn, da thú làm áo mũ, và nhất là giúp cả hai đế quốc thuộc địa Anh Pháp trong chiến tranh. Nhưng dường như sự giúp đỡ của họ đã bị lãng quên.

Lý do Canada mừng Lễ Tạ Ơn trước Hoa Kỳ

Lễ Tạ Ơn của Canada trùng hợp với Ngày Columbus (Columbus Day), cũng được gọi là Ngày của Người Bản Địa (Indigenous Peoples’ Day) Mỹ. Do cả hai nước láng giềng có cùng ngày nghỉ lễ một lượt tuy tên gọi khác nhau, mức độ di chuyển qua lại các thành phố gần biên giới tăng nhiều và trở nên nhộn nhịp hơn. Mục đích đi qua lại có thể là để thăm viếng thân nhân bạn bè, tham dự hội hè, tranh tài thể thao, du lịch ngắm cảnh mùa thu hay mua sắm.
Một lý do khác rất hợp lý để Lễ Tạ Ơn của Canada được tổ chức sớm hơn so với Hoa Kỳ là Canada nằm ở phía bắc khiến mùa thu hoạch của Canada đến trước. Hơn nữa, nguyên nhân chính của Lễ Tạ Ơn ở Canada liên quan đến việc cảm ơn mùa thu hoạch, trong khi Lễ Tạ Ơn của Hoa Kỳ có liên quan đến sự xuất hiện của những người di dân châu Âu đầu tiên. Nhìn chung, cách thức ăn mừng ngày lễ này của hai nước láng giềng khá giống nhau, cũng bằng các cuộc diễn hành, họp mặt gia đình ăn gà tây, bánh bí ngô, xem thể thao và nhất là ùn ùn đi mua sắm trong ngày “Black Friday” ở Mỹ.
Mặc dù Lễ Tạ Ơn thực sự chính thức là vào ngày thứ Hai, nhưng người dân Canada thường tụ tập cho bữa tiệc Lễ Tạ Ơn trong gia đình vào những ngày cuối tuần, bất kỳ là ngày nào trong suốt cuối tuần dài, nhưng ngày Chủ nhật vẫn là sự chọn lựa ưu tiên và phổ biến nhất. Các loại thực phẩm truyền thống phục vụ trong Lễ Tạ ơn bao gồm gà tây nướng dồn nhồi nhiều loại nhân như khoai tây nghiền với nước sốt, khoai lang, nước sốt nam việt quất, ngô ngọt, các loại rau mùa thu khác nhau, chủ yếu là các loại bí mùa đông. Món ăn tráng miệng truyền thống là món bánh bí ngô hay bánh táo.
Lễ Tạ Ơn mất dần ý nghĩa nguyên thủy. Ngày nay, đây là dịp để mọi người vui hưởng một ngày lễ hội vui vẻ của mùa thu với khí trời mát mẻ dễ chịu, với phong cảnh rực rỡ sắc màu. Lễ hội Kitchener Waterloo Oktoberfest 2019 năm nay sẽ diễn ra từ ngày 11 đến ngày 19 Tháng 10. Bạn đi dự không?

Phan Hạnh

More Stories...