Thời Báo Vietnamese Newspaper

Dị ứng phấn hoa suốt cả 4 mùa ở Canada

Hoàng Chiêu Ẩn

Bây giờ tôi mới biết là tôi có thể bị dị ứng phấn hoa suốt cả năm, ngay cả trong mùa đông. Đây không phải là do tôi tưởng tượng. Khoa học chứng minh rằng do ảnh hưởng của sự ấm lên toàn cầu, mùa dị ứng mỗi năm trở nên tồi tệ hơn, bắt đầu sớm hơn, kéo dài lâu hơn và dữ dội hơn khi thời tiết ấm lên thêm.
Nếu ở Canada mà bạn không bao giờ bị dị ứng phấn hoa thì bạn là người tốt số, vô cùng may mắn hay có phước. Nạn nhân của dị ứng phấn hoa bị hành hạ dữ lắm: người mệt mỏi dật dờ, bực bội, đau, ngứa cổ họng, ho, giọng khò khè, sưng và chảy nước mắt, nghẹt mũi, buồn ngủ nhưng khó ngủ nên mặt mày trông hốc hác bí xị, sinh ra xuống tinh thần, buồn rầu chán nản khổ lắm. Dị ứng phấn hoa có những triệu chứng na ná như bệnh cảm nhưng thêm cái vụ viêm kết mạc (conjunctivitis). Kết mạc là lớp mô mỏng trong suốt nằm dọc theo bề mặt bên trong của mí mắt và che phủ phần trắng của mắt.
Có người nói “The weather is warming. The flowers are blooming. Noses are running. Eyes are watering. Pollen tsunami.” nghe cứ như là thơ haiku: Thời tiết ấm lên. Hoa nở. Nước mắt nước mũi chảy ròng ròng. Cơn sóng thần phấn hoa. Đầu tháng 5. Mùa dị ứng 2019 bắt đầu. Các nhà dự báo khí hậu tiên đoán năm 2019 sẽ tồi tệ hơn bình thường, nếu không nói là năm tồi tệ nhất từ ​​trước đến nay đối với dị ứng phấn hoa.
Có thể bạn nghĩ rằng mùa đông thì làm gì có dị ứng phấn hoa. Có đấy bạn ạ. Ở Canada có một số vùng mà dị ứng mùa đông còn tệ hơn mấy mùa kia khi các cây tuyết tùng núi thụ phấn. Và ngay cả khi bên ngoài cây không thụ phấn, các yếu tố kích hoạt khác vẫn tồn đọng trong nhà khiến cho bạn bị nghẹt mũi và chảy nước mũi. Cây Giáng sinh trưng bày nơi phòng khách, mùi nồng của gỗ thông, nấm mốc, gió mang hơi lạnh cũng có thể làm bạn sổ mũi và có thể dẫn đến phát ban (hives) tức là chứng nổi mề đay lạnh (urticaria).
Dị ứng phấn hoa mùa đông thường là do cây tuyết tùng núi (mountain cedar), một loại cây bách (juniper) thụ phấn vào mùa đông, từ tháng 12 đến tháng 3. Một cây tuyết tùng núi có thể nhả ra một lượng lớn phấn hoa đến nỗi nó trông như ngún cháy tỏa khói bởi những đám bụi phấn từ cây toả ra. Cây tuyết tùng núi là nguyên nhân chính gây ra bệnh “sốt cỏ khô” (hay fever) hay “sốt tuyết tùng” (cedar fever) nhưng thật ra đó không phải là bênh sốt mà chỉ là dị ứng.

Phấn hoa là phương cách sinh sôi nẩy nở tự nhiên trong môi trường thực vật; chẳng may con người và gia súc bị ảnh hưởng là điều không tránh khỏi. Phấn hoa hiện hữu hầu như suốt cả năm tùy các loại cây cỏ. Dị ứng xảy ra khi hệ thống radar nội bộ của cơ thể nhắm vào nhầm mục tiêu, khiến hệ thống miễn dịch phản ứng thái quá với một chất đáng lẽ ra là vô hại. Điều này có thể gây ra những phiền toái nhẹ như nổi mề đay hoặc ngứa mắt, hoặc các vấn đề đe dọa đến tính mạng như sốc phản vệ (anaphylaxis), khi huyết áp tụt và khí quản bắt đầu sưng.

Phấn hoa là một loại bột mịn được sản xuất như một phần của chu kỳ sinh sản hữu tính của nhiều giống thực vật. Cây cỏ nhả ra phấn hoa để đáp ứng với các tín hiệu môi trường như nhiệt độ, lượng mưa và ánh sáng mặt trời. Các hạt phấn hoa có kích thước từ 9 micron đến 200 micron, vì vậy một số loại phấn hoa có thể đi sâu vào phổi và gây kích ứng, ngay cả đối với những người không bị dị ứng. Nồng độ cao của phấn hoa trong không khí gây ra phản ứng dị ứng. Phấn có thể bay xa hàng trăm dặm và dễ dàng xâm nhập vào nhà nếu nhà không kín.

Tỷ lệ người Canada bị dị ứng phấn hoa nặng, còn gọi là sốt cỏ khô hoặc viêm mũi dị ứng (allergic rhinitis), là 1/6; cứ mỗi 6 người Canada thì có một người bị thường xuyên. Hầu hết các trường hợp có thể được điều trị bằng thuốc kháng histamine, một amin sinh học có liên quan trong hệ miễn dịch cục bộ cũng như việc duy trì chức năng sinh lý của ruột và hoạt động như một chất dẫn truyền thần kinh.
Nói chung, mỗi năm phấn hoa càng đến sớm hơn và mùa phấn hoa kéo dài hơn và dài hơn, nhất là phấn hoa từ cây ragweed. Ragweed rất thuận tiện cho việc nghiên cứu tác động của khí hậu đối với phấn hoa và dị ứng bởi vì nó là một loại cỏ đơn niên (annuals), không giống như cây cối hoặc hoa cỏ lưu niên (perennials). Điều này cho phép các nhà khoa học phân tách các biến đổi của nhiệt độ mùa đông và lượng mưa trong mùa trước ảnh hưởng đến phấn hoa của loại cỏ phấn hương (ragweed). Cỏ phấn hương tăng sản xuất phấn hoa của chúng để đáp ứng với sự gia tăng cục bộ của carbon dioxide, giống như từ khí thải của xe hơi dọc theo đường cao tốc.

Mùa xuân đến với Canada mang niềm vui cho đời nhưng cũng mang hàng triệu hạt phấn hoa, những hạt nhỏ li ti hòa lẫn trong không khí chúng ta hít thở và làm cho chúng ta bị “binh nặng bịnh” dị ứng theo mùa. Đi đâu cũng kè kè ôm theo một hộp khăn giấy Kleenex, khổ thiệt.

Dị ứng theo mùa (seasonal allergies) hay gọi bằng tên chính thức của chứng bệnh là “viêm mũi dị ứng theo mùa” (seasonal allergic rhinitis) có thể ảnh hưởng đến hầu hết mọi người chúng ta ở Canada bất cứ lúc nào, mùa nào, đặc biệt là với người già. Thấy người ta già rồi đua nhau ăn hiếp. Khoa học cũng không biết tại sao khi càng già thì người ta lại càng nhạy cảm hơn với phấn hoa.
Thủ phạm lớn nhất gây dị ứng mùa xuân và mùa hè là phấn hoa từ một loại cỏ dại có tên đẹp tiếng Việt là “cỏ phấn hương”, tên tiếng Anh là “ragweed” (cỏ giẻ rách), còn được gọi là “hayfever weed” (cỏ sốt rơm khô). Tên khoa học của nó là Ambrosia, bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp “a-brotos” có nghĩa là “thức ăn của thần thánh”, eo ơi lạ thiệt! Ở Canada, loại cỏ phấn hương Ambrosia artemisiifolia là phổ biến thường gặp nhất, tràn lan rất nhanh như… cỏ dại. Vườn tược chỉ cần một năm bị bỏ lơ không chăm sóc là y như rằng năm sau có nó, cỏ phần hương không trồng mà mọc, xuất hiện. Nó mạnh và lan nhanh cũng giống như bồ công anh (dandelion) vậy đó.

Hình: Cỏ phấn hương thường (Common Ragweed) phổ biến ở khắp Canada

Một cây cỏ phấn hương duy nhất có thể sản xuất khoảng một tỷ hạt phấn hoa mỗi mùa và phấn hoa được gió gieo đi khắp muôn phương xa hàng trăm dặm. Nó là thủ phạm gây ra khoảng phân nửa tổng số các trường hợp dị ứng viêm mũi liên quan đến phấn hoa ở Bắc Mỹ.

Khi bạn hít phải nhiều phấn hoa, hệ thống miễn dịch của bạn bị nghẹt và làm ngập cơ thể bằng các chất trung gian (mediators). Kết quả thường là các triệu chứng dị ứng đặc trưng, ​​chẳng hạn như chảy nước mũi và ngứa mũi, nghẹt mũi, hắt hơi, chảy nước mắt và ngứa mắt, ngứa họng, ho, thở khò khè.
Tùy trường hợp, các triệu chứng thay đổi khác nhau về mức độ nghiêm trọng và độ dài thời gian lâu mau, tùy thuộc vào độ nhạy cảm cụ thể của bạn với phấn hoa và số lượng phấn hoa mà bạn tiếp xúc. Đó là lý do tại sao có người chỉ bị triệu chứng dị ứng vài ngày hoặc vài tuần, người khác thì bị suốt cả mùa.
Nếu bạn là người bị dị ứng thường xuyên, hoặc các triệu chứng của bạn trở nên nghiêm trọng hơn trong nhiều năm qua, hãy nói chuyện với bác sĩ gia đình của bạn, xin họ tiêm cho một thuốc chống dị ứng; điều này có thể giúp bạn có khả năng tốt hơn để chịu đựng được một số chất gây dị ứng (allergens).
Bạn có thể thực hiện các bước để bảo vệ bản thân trong mùa dị ứng bằng cách giảm tiếp xúc với phấn hoa. Bước đầu tiên là để ý quan sát môi trường xung quanh, hễ thấy cỏ phấn hương trong mùa nở hoa thì né, đừng lặn lội đi vào các lối mòn đầy cỏ phấn hương nữa. Bạn có thể xem mục “theo dõi dị ứng” (allergy tracker) trong báo cáo tin tức khí tượng để biết mật độ phấn hoa trong không khí mỗi ngày (www.pollen.com và www.weather.com).

Bước đề phòng dị ứng kế tiếp là đóng hết các cửa sổ nhà của bạn để tránh phấn hoa, bật máy điều hòa không khí lên để giúp loại bỏ phấn hoa nếu nó có lẩn trong không khí trong nhà. Ngoài ra, thay vì tập thể dục vào buổi sáng, bạn hãy tập vào cuối buổi chiều hoặc đầu buổi tối khi số lượng phấn hoa thường thấp hơn. Nếu gặp trường hợp bắt buộc phải đi ra ngoài, bạn hãy đeo mặt nạ phẫu thuật (surgical mask) mà phe ta gọi là “khẩu trang”, mặc dù nó che luôn cả mũi. Ngán ai, ở Việt Nam người ta đeo đầy, tuy trông hơi buồn cười, nhưng nó có thể chặn 70% đến 80% số lượng phấn hoa.

Còn nếu như bạn đã “dính chấu” dị ứng phấn hoa, bắt đầu bị các triệu chứng của nó hành hạ thì chỉ còn cách mua thuốc uống ngay: Benadryl, Claritin, Allegra… và cả đống hiệu khác nữa. Có khi bạn phải cần đến thuốc thông mũi nữa, thuốc viên hay thuốc xịt mũi giúp thông mũi. Thuốc thông mũi có thể làm tăng nhịp tim và huyết áp, vì vậy đừng dùng chúng nếu bạn có vấn đề về tim hoặc huyết áp cao. Thuốc xịt mũi giúp giảm viêm, nghẹt mũi hoặc ngứa và hắt hơi.

Khi bạn bị dị ứng phấn hoa, cơ thể bạn phản ứng, phóng thải ra kháng thể IgE (Immunoglobulin), một kháng thể và cũng là một loại protein, để chống lại “kẻ ngoại xâm”. Bạn có thể bị dị ứng phấn hoa suốt bốn mùa bởi các loại cây khác nhau. Cây nở hoa mùa xuân bao gồm sồi (oak), bạch dương (birch), mại châu (hickory), hồ đào (pecan), và thậm chí một số loại cỏ có phấn hoa. Nếu bạn bị dị ứng phấn hoa vào cuối mùa hè và trong mùa thu thì có phần chắc thủ phạm chính là cỏ phấn hương ragweed.
Dị ứng phấn hoa gây ảnh hưởng đến xoang mũi và đường hô hấp. Các triệu chứng bao gồm chảy nước mắt, chảy nước mũi, viêm mũi, đau họng, ho, tăng chất nhầy, đau đầu và hen suyễn. Một trong những cách tốt nhất để chữa trị nhanh chóng dị ứng phấn hoa là biết đúng đó là loại phấn hoa nào, của cây cỏ gì. Bác sĩ chuyên khoa dị ứng có thể dễ dàng kiểm tra bạn và tìm ra đúng tên thủ phạm.
Dưới đây là một số loại thực vật được biết là gây dị ứng phấn hoa:

Cây: bạch dương (perch), tử dương (dương tía, alder), tuyết tùng (cedar), phỉ (cây hạt dẻ, hazelnut), liễu (willow), tiêu huyền (chò nước, plane), olive, dẻ gai (beech).
Cỏ dại: cỏ phấn hương (ragweed), cây tầm ma (nettle), ngải cứu (mugwort), cỏ muối (goosefoot), cây chút chít (sorrel).

Tùy thuộc vào nơi bạn sống, độ nhạy cảm của bạn có thể khác nhau đáng kể. Nếu một người sống trong một khu vực địa lý có những ngày nóng, khô, gió, thì có nhiều khả năng phấn hoa có trong không khí. Trong khi đó, nếu bạn sống ở những nơi không khí mát mẻ hoặc có nhiều ngày mưa, phấn hoa sẽ được rửa xuống đất và ít có khả năng ảnh hưởng đến bạn. Hiểu về số lượng phấn hoa trong khu vực bạn ở giúp bạn chống lại dị ứng phấn hoa. Số lượng phấn hoa dị ứng cho phép bạn xem bạn có thể bị ảnh hưởng như thế nào bởi phấn hoa ngay tại nơi bạn ở hoặc bất cứ nơi nào trên toàn quốc.

Bác sĩ chẩn đoán dị ứng phấn hoa cho bạn bằng cách nào? Bác sĩ làm hai xét nghiệm để chẩn đoán dị ứng phấn hoa. Thử nghiệm khựi da (skin prick test). Khi làm thử nghiệm này, y tá hoặc bác sĩ nhễu một giọt chất gây dị ứng (allergen) trên da của bạn. Sau đó, họ dùng kim châm nhẹ hoặc khựi lớp da chỗ đó cho chất dị ứng thấm qua lớp da. Nếu bạn bị dị ứng với chất này, chỗ da đó của bạn sẽ ửng đỏ, sưng và ngứa trong khoảng 20 phút, có thể nổi u lên. Bác sĩ so sánh kết quả dương tính của thử nghiệm này; nếu nó phù hợp với tình trạng phấn hoa bên ngoài lúc đó thì đúng.
Trong trường hợp xét nghiệm da không tiện thì sẽ thử nghiệm máu. Bác sĩ sẽ lấy mẫu máu và gửi đến phòng thí nghiệm. Phòng thí nghiệm thêm chất gây dị ứng vào mẫu máu của bạn. Sau đó, họ đo lượng kháng thể mà máu bạn tạo ra để tấn công các chất gây dị ứng. Xét nghiệm này được gọi là Xét nghiệm máu IgE (sIgE), trước đây được gọi là Xét nghiệm Hấp thụ Phóng xạ RAST (Radio-Allergo-Sorbent Test).

Ở Canada, tháng 4 và tháng 5 là những tháng mà số lượng phấn hoa ở mức cực đại. Đối với những người bị dị ứng cây, thủ phạm là giống làm rụng phấn hoa trong không khí. Cây tạo ra lượng phấn hoa lớn vì chúng phải dựa vào gió để đưa nó đến mục tiêu đã định, và tỷ lệ phần lớn là nó chọn nhầm mục tiêu: con người. Vậy mới khổ chứ.
Những loại cây Canada phun ra phấn hoa làm ngứa mắt ngứa mũi chúng ta xem như đủ mặt hết: sồi, phong, bạch dương, tử dương, tuyết tùng, tần bì (ash), cây du (elm)… Sồi thải ra lượng phấn hoa nhiều hơn tất cả các loại cây khác.
Các cây to phun phấn hoa xong lại đến phiên các loại cỏ, bùng phát vào tháng Sáu và tháng Bảy. Cỏ trồng trong sân vườn (grass) hay cỏ dại (weed) đều gây dị ứng cho người.
Số lượng phấn hoa do cỏ trồng phun ra ít hơn và các triệu chứng chúng gây ra cũng ít nghiêm trọng hơn so với cây hoặc cỏ dại, trong đó cỏ phấn hương là số một; bồ công anh không ăn thua gì. Sự thụ phấn của cỏ phấn hương thường kéo dài lâu hơn với các loại cỏ, vì vậy các triệu chứng có thể xuất hiện trong một thời gian dài hơn. Số lượng phấn hoa của tất cả các giống cây cỏ sẽ tăng gấp đôi trong vòng 20 năm nữa ở một số nơi trên đất nước Canada, tùy thuộc vào biện pháp đối phó mà thế giới thực hiện đối với vấn đề khí thải nhà kính. Chuyện đó còn quá xa vời đối với tôi nên tôi khỏi lo. Cái lo hiện tại của tôi là lúc nào cũng phải thủ sẵn trong túi một mớ khăn giấy để chùi mắt mũi.

Hoàng Chiêu Ấn
(Tổng hợp từ nhiều nguồn tài liệu)

Comments are closed.

error: Content is protected !!