Cuộc đảo chính “nửa chừng xuân” ở Thổ Nhĩ Kỳ

 Lý Anh

 

Đêm 15/07/2016, tại Thổ Nhĩ Kỳ, quốc gia xuyên lục địa phần lớn lãnh thổ ở miền tây Châu Á, phần còn lại ở đông nam Châu Âu, vừa xảy ra một cuộc đảo chính do một nhóm sĩ quan trong quân đội gây ra. Quân đảo chính chia làm hai mũi tấn công vào thủ đô Ankara và thành phố lớn nhất Thổ Nhĩ Kỳ là Istanbul, hòng lật đổ chính phủ của TT Recep Tayyip Erdogan. Ngay lập tức, TT Erdogan sử dụng ứng dụng FaceTime trên chiếc iPhone kêu gọi binh lính và dân chúng chống lại cuộc bạo động của nhóm quân đội. Những người lính và sĩ quan trung thành với TT Erdagan được sự đồng tình và ủng hộ của đông đảo dân chúng đã chặn đứng cuộc đảo chính.

Sau đảo chính, TT Erdogan đã tiến hành một đợt thanh trừng, trấn áp khiến dư luận quốc tế bàn tán xôn xao …

Allah phù hộ hay Internet cứu Erdogan?

Đêm thứ Sáu 15/07, cuộc đảo chính mở đầu bằng một loạt chiến đấu cơ và trực thăng gầm rú trên bầu trời Ankara và các toán binh sĩ đảo chính phong tỏa cây cầu bắc qua eo biển Bosphorus nằm giữa Châu Á và Châu Âu. Theo hãng tin Anadolu, máy bay quân sự của phe đảo chính đã xả đạn vào cơ quan tình báo nước này.

Trong khi đó, TT Recep Tayyip Erdogan cùng người thân trong gia đình đang nghỉ mát tại khách sạn Marmaris tọa lạc ở thành phố du lịch Marmaris bên bờ Địa Trung Hải. Nhận được tin tình báo đáng tin cậy báo cho biết, một nhóm sĩ quan tướng tá đang điều động quân đội có ý muốn đảo chính, ông lập tức rời khỏi khách sạn đến một nơi an toàn. Mấy phút sau, một số quân nhân đảo chính xông vào khách sạn lục soát tìm bắt TT Erdogan. Rất may ông đã chạy thoát, bọn chúng chỉ giết chết hai người bảo vệ.

TT Erdogan lại nhận được báo cáo, quân đảo chính tập trung vào hai thành phố quan trọng nhất của Thổ Nhĩ Kỳ là thủ đô Ankara và thành phố Istanbul. Tại Istanbul, họ bao vây cầu treo bắc qua eo biển Bosphorus nằm giữa 2 lục địa Á – Âu và sân bay. Ở Ankara, quân đảo chính bao vây lầu chính phủ, nhà quốc hội đồng thời chiếm đóng đài truyền hình, cưỡng bức nhân viên đài này công bố cho mọi người biết quân đội đã lật đổ chính phủ Erdogan.

TT Erdogan phản kích lại bằng cách sử dụng ứng dụng FaceTime trên chiếc iPhone của mình trả lời phỏng vấn của xướng ngôn viên đài CNN Thổ Nhĩ Kỳ (The Turkish CNN). Người này lập tức chiếu lên hình ảnh TT Erdogan dùng FaceTime của iPhone kêu gọi người dân chiếm đường phố, quảng trường và sân bay chống lại quân đảo chính để mọi người hưởng ứng. Ngoài ra, ông Erdogan còn thông qua mạng xã hội Twitter gửi thông điệp tới dân chúng Thổ Nhĩ Kỳ. Với ứng dụng này, TT Erdogan đang bị cô lập vẫn có thể “xuất hiện” trước đông đảo quần chúng, trấn an tâm lý hoang mang của những người vốn ủng hộ đường lối thiên về Hồi giáo của ông.

Sự “xuất hiện” nhanh chóng của TT Erdogan trên Internet, cùng những lời kêu gọi nảy lửa, đã khiến quần chúng Thổ Nhĩ Kỳ đổ ra đường chống lại quân đảo chính. Một số người còn đứng thành hàng ngăn chặn không cho xe tăng của nhóm đảo chính tiếp tục chạy về phiá trước. Truyền thông Thổ Nhĩ Kỳ cũng lập tức loan tải hàng loạt hình ảnh đến những người đang lo lắng, do dự, để họ tin rằng phe đảo chính không thể giành được thắng lợi.

Có thể nói, FaceTime và Internet đã trở thành chiếc phao cứu sinh tuyệt vời trong khi Erdogan lâm vào tình thế ngàn cân treo sợi tóc! Tuy nhiên, cuộc đảo chính “nửa chừng xuân” lần này đã khiến ít nhất 308 người thiệt mạng, trong đó có100 người thuộc phe đảo chính, gần 2.000 người bị thương (theo RFI).

Sau cuộc đảo chính quân sự ngày 15/07, TT Erdogan nói với những người xung quanh ông: “Nếu trễ dăm ba phút nữa, có thể tôi đã bị bắt hoặc bị giết chết. Đúng là tôi đã được Allah phù hộ mới thoát chết!”

Được biết, năm 1960, Thổ Nhĩ Kỳ bùng nổ đảo chính quân sự lần thứ nhất. Sau đó, cứ 10 năm lại bùng nổ một cuộc đảo chính do quân đội gây ra. Sau cuộc đảo chính năm 1997, gần 20 sau mới xảy ra cuộc đảo chính ngày 15/07/2016. Nhiều người nói họ không muốn đất nước rơi vào tình trạng hỗn loạn. Nhiều tướng lĩnh quân đội vốn không ưa ông Erdogan hoặc sắp gia nhập đoàn quân đảo chính cũng nhụt chí. Bởi họ hiểu rằng, nếu không loại bỏ được Erdogan ngay từ đầu, khó lòng đánh bại ông ta. Nhờ vậy, không bao lâu cuộc đảo chính thất bại.

Thanh trừng, trấn áp

Sáng 16/07, chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ tuyên bố tình hình đã ổn định. Từ đó Erdogan bắt đầu thanh trừng loại bỏ những người trong quân đội, lực lượng cảnh sát và các ngành tư pháp, giáo dục … được cho là có tư tưởng ủng hộ phong trào Hizmet do nhà thần học Fethullah Gülen thành lập.

Fethullah Gülen là một nhà giảng đạo Thổ Nhĩ Kỳ, cựu lãnh tụ Hồi giáo, nhà văn, đồng thời là một chính trị gia. Ông là người sáng lập Phong trào Gülen (The Gülen movement), hoạt động tích cực trong ngành giáo dục tại các trường phổ thông và đại học tư nhân ở hơn 180 quốc gia. Ông hiện đang sống lưu vong ở Hoa Kỳ. Trước năm 2013, ông là đồng minh của TT Erdogan, nhưng đã cắt đứt sau vụ tham nhũng lớn ở Thổ Nhĩ Kỳ. Erdogan cáo buộc Gülen đứng đằng sau các cuộc tham nhũng. Nhà cầm quyền Thổ Nhĩ Kỳ gọi đó là Tổ chức Khủng bố Gülen (Fethullah Terrorist Organisation – FETO). Một tòa án hình sự của Thổ Nhĩ Kỳ đã ban hành một lệnh bắt giữ Gülen, tuy nhiên ông đã lưu vong ở ngoại quốc. Thổ Nhĩ Kỳ đang yêu cầu dẫn độ Gülen từ Hoa Kỳ. Trong khi đó giới chức Hoa Kỳ không tin ông liên quan đến bất kỳ hoạt động khủng bố nào.

Ngày 18/07/2016, Thổ Nhĩ Kỳ cách chức vài ngàn cảnh sát nhưng cũng hứa tôn trọng luật pháp để trấn an những nước có quan hệ đang lo lắng Thổ Nhĩ Kỳ đi chệch đường trong cuộc trấn áp này. Tổng cộng 7.543 quân nhân và thẩm phán bị tạm giữ, gần 9.000 cảnh sát, hiến binh và viên chức bị cách chức. Ngày 21/07, hãng thông tấn AFP sơ kết, khoảng 10.000 người bị bắt, 55.000 bị đình chỉ hoạt động, hoặc bị câu lưu, truy tố. Theo France Info, riêng trong ngành giáo dục, 15.200 người bị cấm hành nghề, 21.000 người làm việc trong lĩnh vực giáo dục tư bị mất giấy phép. Vài ngày sau khi 42 ký giả bị bắt giữ, ngày 27/07, chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ lại ra lệnh bắt giữ thêm 47 nhà báo. Danh sách các nhà báo bị bắt giữ mới nhất hầu hết là thành viên của tờ báo Zaman đã không còn hoạt động. Đến nay, 3 hãng thông tấn, 16 đài truyền hình, 23 đài phát thanh, 29 nhà xuất bản và phân phối, 45 tờ báo và 15 tạp chí bị buộc phải đóng cửa. Về giới quân sự, khoảng 100 trên tổng số 360 tướng lĩnh bị truy tố. Trong danh sách những người bị tạm giữ còn có 103 viên tướng và đô đốc hải quân, trong đó có hai người bị nghi ngờ cầm đầu âm mưu đảo chính. Theo một nhà chức trách Thổ Nhĩ Kỳ, trong số các quân nhân bị bắt có hai phi công đã tham gia vào vụ bắn hạ máy bay ném bom Nga ở biên giới Thổ Nhĩ Kỳ vào tháng 11/2015.

Chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ còn ra tuyên bố xem xét khôi phục lại án tử hình. Ông Erdogan thì cam kết sẽ loại trừ hết “virus” phiến loạn.

Dư luận quốc tế

Sau cuộc họp với Bộ trưởng Ngoại giao các nước Châu Âu, ngoại trưởng Hoa Kỳ John Kerry kêu gọi chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ hết sức bình tĩnh để ổn định đất nước, tôn trọng luật pháp nhà nước, tự do dân chủ của người dân. Liên hiệp quốc cũng khẳng định, chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ cần tôn trọng các quyền cơ bản như: Tự do ngôn luận và tổ chức các phiên tòa theo luật pháp quy định để bảo vệ chế độ dân chủ ở Thổ Nhĩ Kỳ. Trong khi đó, TT Erdogan khẳng định, cuộc thanh trừng sẽ diễn ra trong khuôn khổ luật pháp. Đại sứ Thổ Nhĩ Kỳ tại Liên hiệp quốc cũng nói với báo chí, Ankara hy vọng nhận được sự hộ của cộng đồng quốc tế, không phải các lời khuyên hay chỉ trích.

Ngày 17/07, Chủ tịch Nghị Viện Châu Âu Martin Schulz nêu khả năng cuộc đàn áp quy mô lớn có thể đã được chính phủ Erdogan lên kế hoạch từ trước. Ông nói: “Chỉ trong vòng 72 giờ sau vụ đảo chính đã xảy ra cuộc trấn áp nặng nề. 13.000 công chức bị đình chỉ chức vụ, 6.000 quân nhân bị bắt. Có thể nói, cuộc đàn áp này đã được chuẩn bị từ trước. Tôi hoài nghi về khả năng chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ, chỉ trong vòng hai ngày, có thể xác định được những ai đã hợp tác với phe đảo chính. Như vậy, cần phải đặt câu hỏi về vấn đề này?

Trong một bài tổng hợp những tin tức liên quan đến cuộc đảo chính quân sự ở Thổ Nhĩ Kỳ, tờ tuần báo Le Courrier International phát hành ở Paris, loan tin: Nhiều phương tiện truyền thông tại khu vực Trung Cận Đông và thế giới nhấn mạnh đến giả thuyết: Chính phủ Erdogan đã sẵn sàng với âm mưu đảo chính.

Trong bài báo đầu đề Erdogan đằng sau cuộc đảo chính hụt?, Tuần báo Le Nouvel Observateur, Paris, từng cân nhắc kỹ nhiều luận điểm ủng hộ cho giả thuyết có bàn tay của Erdogan, nói rõ mục đích của cuộc đảo chính bí ẩn này. Tờ tuần báo này cho rằng, dù khả năng này không cao, các hiểu biết hiện tại chưa cho phép loại trừ hoàn toàn một giả thuyết dường như cuộc đảo chính không được chuẩn bị kỹ, trong khi đó TT Erdogan đã khai thác rất tốt tình thế sau đảo chính.

Sự thật về cuộc đảo chính ngày 15/07/2016 ắt hẳn không dễ sáng tỏ trong thời gian trước mắt. Có nhiều cách lý giải khác nhau về nguồn gốc của đảo chính. Tuy nhiên … dù có hay không có bàn tay của Erdogan, cuộc đảo chính “nửa chứng xuân” vừa qua cũng cho thấy tình trạng căng thẳng, phân hóa và bế tắc cao độ trong xã hội và chính trường Thổ Nhĩ Kỳ. Dù là người chiến thắng sau biến cố này, TT Erdogan cũng chịu nhiều tổn thất, đặc biệt về cái chết của bạn thân và con trai của ông …

Nhận lỗi nhưng có sửa sai không?

Sau khi bị dư luận quốc tế phê phán, chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ nhìn nhận đã phạm một số sai lầm trong đợt thanh trừng trấn áp vừa qua. Quan chức cấp cao của Ankara thừa nhận cuộc thanh trừng, vốn liên tục được tiến hành từ sau cuộc đảo chính ngày 15/07 bị bên ngoài chỉ trích mạnh mẽ, có thể đã phạm một số sai lầm.

Phó TTg Thổ Nhĩ Kỳ Numan Kurtulmus nói: “Nếu có những sai lầm, chúng tôi sẽ sửa sai”. Trong một cuộc họp báo, ông Numan Kurtulmus nhấn mạnh: “Sẽ không làm bất kỳ điều gì xấu cho các công dân không có liên kết với họ (những người ủng hộ Gulen). Nhưng những người khác sẽ phải trả giá!

Ngày 01/08, TTg Thổ Nhĩ Kỳ Binali Yildirim thừa nhận khả năng trong số các nạn nhân của cuộc thanh trừng, một số người đã bị lạm dụng. Ông nói thêm: “Một công việc tỉ mỉ đang diễn ra liên quan tới những người đã bị sa thải. Chắc chắn trong số đó có người đã từng là nạn nhân của thủ tục tố tụng không công bằng”.

Nhiều người đặt câu hỏi: “Nhận lỗi rồi có sửa sai hay không? Sửa sai như thế nào?”

Lý Anh

More Stories...