Bi kịch tỵ nạn: Truyện không đoạn kết

Gia đình đó gồm 3 người. Một cặp vợ chồng trẻ và một đứa con gái nhỏ đến tháng sau sẽ tròn hai tuổi.
Họ đến bờ sông Rio Grande ngày 22 tháng 6. Họ khởi hành từ San Martin, một thị trấn có khoảng hơn 70 ngàn dân ở khu hành chính San Salvador Department, El Salvador vào một ngày đầu tháng 4. Ý định của họ giống như của hàng ngàn người Trung Mỹ khác: xin tỵ nạn ở Hoa Kỳ.
Nhưng cuộc hành trình gian khổ vượt hàng ngàn cây số chỉ đưa họ đến được trại di dân ở Matamoros, Mexico.
Vào cuối tháng 5, ở đây đã có đến hơn 2 ngàn người như gia đình con bé Valéria chờ đợi để được đến lượt trình diện ở một cửa khẩu Hoa kỳ, nơi con số cuộc hẹn được các nhân viên di trú Mỹ là chừng ba cuộc mỗi tuần.
Nhiệt độ trong trại di dân Matamoros vào mùa này trung bình khoảng 43 độ C (110 độ F).
Đứng bên này bờ sông Rio Grande phía Mexico, họ thấy nước Mỹ rất gần. Họ quyết định lội xuống để bơi sang bờ bên kia.
Óscar Alberto Martínez Ramírez bồng bé Valeria lên tay, bước xuống nước; bơi sang phía bên kia. Khi đến bờ, anh đặt đứa bé gái ở đó, quay trở lại để tìm vợ.
Thấy cha bỏ đi, con bé hốt hoảng nhảy theo xuống nước. Martínez bơi trở lại và nắm được con, nhưng một dòng nước mạnh đã cuốn cả hai cha con.

“Đây là một câu chuyện phải được kể…”
Người đàn ông và đứa con gái chưa đầy hai tuổi nằm úp mặt xuống chỗ nước nông dọc theo bờ sông Rio Grande, chiếc T-shirt màu đen của anh bị kéo lên đến tận ngực vì phải trùm cả đứa con gái. Có lẽ người cha đã dùng cái áo của anh để địu con, giúp anh rảnh cả hai cánh tay để chống chỏi với dòng nước. Cánh tay con bé quàng lên cổ anh cho thấy nó đã cố bám lấy cha trong những giây phút cuối cùng của cả hai cha con.
Con bé mặc một cái quần dài màu đỏ, và vì phần thân trên của nó nằm bên trong cái áo đen của người cha, người ta không trông thấy áo, tóc và khuôn mặt của nó.
Bức ảnh lập tức gợi lại một bức ảnh khác, cách đây 4 năm, ở một lục địa khác. Ảnh thi thể thằng bé Alan Kurdi, cũng ở tuổi lên 2, giạt vào một bờ biển ở Thổ nhĩ kỳ.
Ngày đó, thằng bé Alan đã trở thành một biểu tượng bi thảm của cuộc khủng hoảng di cư ở Âu châu. Cả Alan, Galib, anh của nó, và Rehana,mẹ nó, đều bị chết đuối khi chiếc xuồng cao su nhỏ chở họ trên đường đến đảo Kos ở Hy Lạp bị lật ở Địa Trung Hải.
Bức ảnh chụp thi thể của bé gái Valéria cùng người cha, ông Óscar Alberto Martínez Ramírez của nhà báo Julia Le Duc, được tờ báo La Jornada ở Mexico đăng tải hôm thứ hai 23 tháng 6 vừa qua chỉ là một điểm đen trong số các biểu tượng bi thảm của cuộc khủng hoảng di dân và tỵ nạn từ Trung Mỹ, được chấm đậm nét ở biên giới Hoa kỳ –Mễ tây cơ.
Ngày hôm sau, hãng thông tấn quốc tế Associated Press (AP) đã chọn để gửi bức ảnh đó đến toàn thế giới.
Giới thông tấn “đúng đắn” ở Hoa kỳ có những tiêu chuẩn chọn ảnh đăng trên trang nhất. Họ thường tránh những hình ảnh gây xúc động mạnh như các xác chết, người bị thương …mà họ gọi là “graphic” hoặc đánh nhau, bắn giết – “violent”, để tránh ảnh hưởng đến trẻ em. Nếu thấy phải đăng, họ thường giấu vào trang trong, hoặc đưa ra những cảnh báo trước, để người đọc – người xem, thận trọng tự quyết định có muốn xem hay không.
Tờ báo Mỹ The New York Times khi chọn đăng bức ảnh lên trang nhất đã giải thích trong bài bình luận “Reading the Pictures” của Michael Shaw: “Tôi tin rằng đây là một bức ảnh phải được công bố, và xứng đáng được xem và suy ngẫm tác động đầy đủ của nó. Đó là lý do tại sao chúng tôi bỏ qua cảnh báo ghê rợn.”
Tờ USA Today cũng thế.
Manny Garcia, chủ bút trách nhiệm chuẩn mục báo chí của hệ thống USA TODAY Network, giải thích:“Đây là một câu chuyện phải được kể – đầy đủ và trung thực, với bối cảnh và quan điểm từ mọi phía, như quốc gia này và các nhà lãnh đạo chính trị ở đây(Hoa kỳ), cũng như ở Mexico và trên khắp Trung Mỹ, vật lộn với các vấn đề phức tạp xung quanh vấn đề di trú hợp pháp. Cái chết này là một hằng số dọc theo biên giới, nhưng hiếm khi nó được chụp bắt một cách trực tiếp như vậy. Và nhiếp ảnh có khả năng làm ngưng đọng một khoảnh khắc trong thời gian, một điều mà trong trường hợp này gói gọn sự nguy hiểm và tuyệt vọng xung quanh cuộc di cư của những di dân chủ yếu từ các quốc gia Trung Mỹ.
Bức ảnh là một trong loạt ảnh của Le Duc. Nhiều tổ chức thông tấn khác chọn đăng một tấm ảnh khác trong loạt ảnh này, chụp ở một góc cạnh khác để hình ảnh hai cái chết thê thảm này thêm giống tấm hình chụp thằng bé Kurdi, đầu quay về phía phải.
Nhưng tấm ảnh chỉ nói lên một trong số những thảm kịch và những cái chết đã diễn ra, và sẽ còn diễn ra hàng ngày trên đường đến biên giới phía Nam của nước Mỹ.
Có những chuyện không có ảnh.
Thí dụ như 3 đứa trẻ và một người lớn từ Honduras đã tử vong vào tháng 4 khi chiếc bè của họ bị lật úp trên dòng sông Rio Grande.
Hay vụ con bé người Ấn độ, (vâng, Ấn độ!), Gurupreet Kaur gục chết cách Lukeville, Arizona khoảng 17 cây số, được phát giác hồi giữa tháng 4 vừa qua. Bé Gurupreet Kaur chết khi chỉ còn một tháng nữa đến ngày sinh nhật lần thứ 7. Cháu được một đoàn buôn người đưa đi cùng với mẹ để mong sum họp với người cha, ông A. Singh, đã sống ở Hoa Kỳ từ năm 2013 và có đơn xin tỵ nạn đang chờ tòa án di trú New York cứu xét.
Và cũng ngay hôm 23 tháng 6, xác một phụ nữ và 3 đứa trẻ, rất nhỏ, được tìm thấy ở gần sông Rio Grande, phía Hoa Kỳ bên ngoài thành phố McAllen, Texas. Nhà chức trách Mỹ nói họ chết vì mất nước và nắng nóng.
Rồi trước đó nữa, cách đây hai tháng, ba đưa trẻ và một người lớn từ Honduras chết trên một chiếc bè trôi trên sông Rio Grande.

Feature News
1 of 7,059

Giấc mơ Mỹ
Wendy Joanna Martinez de Romero, chị của anh Martínez, xác nhận nhận định của nhà báo Le Duc. Cô nói với một tờ báo ở Salvador: “Họ đã ra đi để tìm giấc mơ Mỹ”.
Từ ngữ “Giấc mơ Mỹ” được cho là đã được nhà sử học James Truslow Adams khai sinh vào năm 1931, đề cập đến “Giấc mơ về một vùng đất nơi đó cuộc sống nên tốt hơn và giàu có hơn và đầy đủ hơn cho mỗi người, với cơ hội cho mỗi người tùy theo khả năng hoặc thành tích của người đó.” (Youngro Lee, To Dream or Not To Dream, 16 Cornell Journal of Law and Public Policy 231, 232.)
Từ điển Merriam Webster định nghĩa: “một lý tưởng xã hội Mỹ nhấn mạnh đến chủ nghĩa bình đẳng và đặc biệt là sự thịnh vượng vật chất.”
Learner’s Dictionary của Merriam Webster định nghĩa dễ hiểu hơn: Một cách sống hạnh phúc được nhiều người Mỹ nghĩ là điều có thể đạt được bởi bất kỳ ai ở Mỹ, đặc biệt là bằng cách làm việc chăm chỉ và trở nên thành công” và đưa ra một câu thí dụ: “Với những công việc tốt, một ngôi nhà đẹp, hai đứa con và rất nhiều tiền, họ tin rằng họ đã sống trong giấc mơ Mỹ”
Mạng Investopia viết, “Giấc mơ Mỹ là niềm tin rằng bất kỳ ai, bất kể họ sinh ra ở đâu hay thuộc tầng lớp nào, đều có thể đạt được phiên bản thành công của riêng mình trong một xã hội nơi mọi người đều có thể thăng tiến. Giấc mơ Mỹ đạt được thông qua sự hy sinh, chấp nhận rủi ro và làm việc chăm chỉ hơn là nhờ vào cơ hội.”
Đó đúng là trường hợp của Martínez và vợ. Họ rời El Salvador với ý định làm lại cuộc đời ở Hoa Kỳ.
Martínez và vợ, cô Ávalos sống với mẹ của Martínez, trong cộng đồng Altavista, một khu gia cư gồm những ngôi nhà bê tông nhỏ ở phía đông San Salvador.
Các giới chức đã mô tả khu phố này – thực ra là toàn bộ đô thị San Martín – như một “cộng đồng phòng ngủ.” Đúng thế, vì nhiều cư dân ở đây mỗi ngày phải mất trung bình khoảng bốn tiếng đồng hồ để đi đến nơi làm việc ở thủ đô San Salvador và trở về.
Nhưng cặp vợ chồng có việc làm gần nhà. Cô vợ làm cho một tiệm ăn Tàu trong một trung tâm thương mại dành cho giới trung lưu, và anh chồng làm cho nhiều chi nhánh của chuỗi cửa hàng pizza Papa John’s.
El Salvador là quốc gia ngập băng đảng, băng đảng nổi tiếng nhất đã từng được TT Mỹ Donald Trmp nhắc đến: MS 13. Nhưng dù Altavista nằm dưới sự kiểm soát của các băng đảng, vợ chồng anh Martínez không chạy trốn bạo lực.
Mặc dù ở chung và chia sẻ chi phí sinh hoạt trong nhà với bà Ramírez, thu nhập hàng tháng của cả hai, chỉ trên 300 đô la, thật khó sống. Nhất là sau khi cô vợ phải nghỉ việc để ở nhà nuôi đứa con nhỏ.
Từ mùa thu năm ngoái, họ bắt đầu nói về việc “đi Mỹ”.
Bà Rosa Ramirez, mẹ của anh Martínez cho hay: “Tôi đã van vỉ chúng đừng đi, nhưng con trai muốn gom góp được tiền để xây nhà. Chúng hy vọng sẽ ở đó chừng vài năm để dành dụm đủ cho ngôi nhà mới.”
Bà Rosa nói, “Ngay từ lần đầu tiên con trai tôi nói với tôi rằng chúng muốn đi, tôi đã nói với con là không nên. Tôi có linh cảm, một linh cảm xấu. Là một người mẹ, tôi cảm thấy một điều gì đó có thể xảy ra.”
Một ngày đầu tháng 4, khi rời nhà để đi làm ca đêm tại một xưởng may, bà Rosa nói lời từ biệt với con và dâu.

“Đây có phải là bọn súc vật của ông không …”
Nhà báo Zamitra Rahim của tờ The Independence, ấn bản Hoa kỳ, mở đầu tựa đề cho bài viết hôm 25 tháng 6 của mình bằng câu hỏi “Are these your “animals”, Mr. Trump?…”
Trong bài, bà Rahim viết, “Chính sách di trú của chính quyền Trump đã giảm đáng kể số lượng người di cư được phép xin tỵ nạn, giảm từ hàng chục người mỗi ngày trước đây xuống đôi khi chỉ còn bốn năm người ở một số cảng nhập cảnh.
Cris Ramon, nhà phân tích về chính sách di trú của Trung tâm Chính sách Bipartisan ở Washington, nói rằng với các biện pháp trấn áp và các hạn chế lớn hơn, chúng ta có thể thấy những người đang cố vào Mexico hoặc Mỹ dùng đến các phương cách tuyệt vọng hơn.”
Bản thân ông Trump đã thường xuyên sử dụng ngôn ngữ tệ mạt khi nói về di dân – không chỉ là những người qua biên giới Mỹ-Mexico – dùng các từ như “súc vật”, những “tên tội phạm thứ dữ” và :những người xấu” mà ông ta trình bày là “đang gây nhiễm đất nước chúng ta”.
Khi xem thấy những bức ảnh của Julia Le Duc, các giám mục Công giáo Hoa Kỳ đã bày tỏ trong một tuyên bố ngày 26 tháng Sáu: “Hình ảnh này đòi công lý của trời. Hình ảnh này làm chính trị phải câm miệng. Ai có thể nhìn vào bức ảnh mà không thấy các kết quả của những thất bại của tất cả chúng ta trong việc tìm ra một giải pháp nhân đạo và chính đáng cho cuộc khủng hoảng di trú?”
“Thật đáng buồn, hình ảnh này cho thấy hoàn cảnh hàng ngày của các anh chị em của chúng ta. Tiếng kêu gào của họ không chỉ vang đến trời mà còn vang đến với chúng ta. Và bây giờ nó phải vang đến chính phủ liên bang của chúng ta.”
“Chúng ta có thể và phải vẫn là một quốc gia cung cấp nơi trú ẩn cho các trẻ em và gia đình chạy trốn bạo lực, đàn áp và cực kỳ nghèo đói. Tất cả mọi người, bất kể nguyên quán hoặc tư cách pháp lý của họ, được tạo ra theo hình ảnh của Thiên Chúa và cần được đối xử với nhân phẩm và sự tôn trọng.”
Trước đó, văn phòng báo chí tòa Thánh Vatican đã phổ biến một thông cáo nói, “Với nỗi buồn vô hạn, Đức Thánh Cha đã xem những hình ảnh của người cha và đứa con gái bé bỏng của anh bị chết đuối trên sông Rio Grande khi cố gắng vượt qua biên giới giữa Mexico và Hoa Kỳ.
“Đức Giáo hoàng vô cùng đau buồn trước cái chết của họ, và đang cầu nguyện cho họ và cho tất cả những người di cư đã mất mạng trong khi tìm cách chạy trốn chiến tranh và khốn khó”.
Cao ủy Tỵ nạn Liên hiệp quốc nhận xét bức ảnh từ biên giới Hoa Kỳ thể hiện “sự thất bại trong việc giải quyết (tình trạng) bạo lực và tuyệt vọng đang đẩy người ta phải dùng đến các hành trình nguy hiểm.”
Không phải chỉ đến triều đại của ông Trump, Hoa kỳ mới bắt đầu tìm cách chặn làn sóng di dân bằng các biện pháp răn đe.
Hồi năm 2014, Obama đã ép Mexico phải cứng rắn thêm sau khi hàng chục ngàn trẻ em đi một mình đến biên giới phía nam để tìm thân nhân ở Hoa kỳ.
Nhưng ông Trump, ngay từ đầu chiến dịch bầu cử, đã biến trấn áp dân di cư bất hợp pháp thành tâm điểm của nhiệm kỳ tổng thống. Chính quyền của ông đã từng muốn kết tội hình những người vào Hoa Kỳ bất hợp pháp, tách rời cha mẹ khỏi con cái, và làm chậm đáng kể khả năng dân di cư nộp đơn xin tỵ nạn tại Hoa Kỳ.
Gần đây, chính quyền Trump đã áp đặt một kế hoạch đưa hàng ngàn người xin tỵ nạn trở lại Mexico để chờ đợi trong khi tòa xem xét đơn của họ.
Dưới áp lực của Trump, Mexico đã tăng cường các hoạt động của các giới chức di trú trong những tháng gần đây.
Các vụ giam giữ ở Mexico tăng vọt theo cái gọi là Kế hoạch Biên giới phía Nam.
Sau thỏa thuận mà chính quyền López Obrador đã ký với Washington để tránh bị Trump đánh thuế hàng xuất sang Mỹ, nỗ lực này đã tăng thêm. Chính phủ Mexico đã điều động hơn 20.000 nhân viên an ninh đến biên giới phía nam và phía bắc để cố gắng ngăn cản những di cư không có giấy tờ vào Hoa Kỳ.
Còn ông Trump? Đây là một trong những lần hiếm hoi đương kim tổng thống Mỹ nói được một câu “đàng hoàng”.
Ông nói với các phóng viên tại sân cỏ tòa Bạch Ốc trước khi lên đường đi Nhật dự hội nghị G20: “People are running through the Rio Grande. If «we had the right laws … people won’t come up and people won’t get killed.» (Tạm dịch thẳng từng chữ, vì ngôn ngữ của ông Trump, như thường lệ, rất lủng củng và khó hiểu, là: “Người đang chạy qua Rio Grande. Nếu «chúng ta có các luật đúng đắn … người ta sẽ không đến và ngưởi ta sẽ không bị giết.”)
Đàng hoàng, nhưng vẫn là khó hiểu. Luật nào là “luật đúng”? Và “bị” cái gì, bị ai giết?
(Ứng viên Tổng thống của đảng Dân chủ, ông Beto O’Rourke lên án, “Trump chịu trách nhiệm về những cái chết này. Khi chính quyền của ông từ chối tuân theo luật pháp của chúng ta – ngăn người tị nạn trình diện tị nạn tại các cảng nhập cảnh của chúng ta – họ khiến nhiều gia đình (phải) băng giữa các cảng, bảo đảm sẽ có đau khổ và chết chóc nhiều hơn…”)
Tuyên ngôn độc lập của Hoa Kỳ mở đầu: “Chúng tôi khẳng định một chân lý hiển nhiên rằng mọi người sinh ra bình đẳng, rằng tạo hóa ban cho họ những quyền tất yếu và bất khả xâm phạm, trong đó có quyền sống, quyền được tự do và mưu cầu hạnh phúc.” (Bản dịch trên trang web của Tòa đại sứ Mỹ ở VN)
Có người bảo câu này…chỉ áp dụng cho người Mỹ! Nhưng trừ những người Da đỏ bản địa, hầu như tất cả mọi người đều là di dân, hoặc tỵ nạn, đến từ một nơi nào đó, đầy chiến tranh và nghèo đói, trước khi trở thành người Mỹ.
Trong số những người đó, có những người mới cách đây vài chục năm đã âm thầm bước chân xuống thuyền từ những bờ sông rạch heo hút để ra khơi. Họ chạy trốn một chế độ tàn bạo, hay cũng như hai cha con nhà Ramirez, ra đi để tìm một cuộc sống mới no đủ hơn, đã nhẫn tâm viết trên các “diễn đàn” như thế này: “Đây là trách nhiệm của những tay hoạt đầu chính trị mà không nói ra chắc nhiều cũng biết là ai rồi? bỏ tiền xúi dân Trung Mỹ đến biên giới Mỹ rồi…đem con bỏ chợ để cho dân Mỹ lãnh đủ?”
Có người còn viết những câu tệ hơn nữa.
Vậy thì đừng đổ tội cho ông Trump (và những người ủng hộ / hùa theo ông). Ông (và họ) chỉ đang làm cho NƯỚC MỸ VĨ ĐẠI TRỞ LẠI!
(Trong loạt ảnh mà bà Julia Le Duc đã chụp sáng hôm 23 tháng 6, còn có tấm ảnh chụp cho thấy xác của hai cha con chỉ nằm cách một chiếc xuồng bỏ không chưa đầy một mét.)

Đỗ Quân

Related Stories...